Dilek ERENOĞLU

AZERBAYCAN MİLLÎ ŞAİRİ HALİL RIZA ULUTÜRK


Azerbaycan siyaset ve edebiyat yapısında büyük etkileri bulunan Halil Rıza Ulutürk, 21 Ekim 1932[i] yılında Salyan▓ın Pirebbe köyünde dünyaya gelmiştir.

Bütün Azerbaycan▓da gittikçe ağırlaşan Rus baskısından Halil Rıza▓nın ailesi de payını almıştır. Büyük dedesi Rüstem Bey, 1918▓de ırkçı Ermeni Taşnakları tarafından Azerbaycan▓da yürütülen bölgesel etnik temizleme faaliyeti sırasında şehit edilmiştir. Dedesi Halil Bey, 1930▓lu yıllarda Sovyetler Birliği▓nde gerçekleştirilen köylülerin şahsi mülkiyetine son veren kolektifleştirme sebebiyle 1933▓te köyünden sürülür. 1937▓de de milliyetçi düşünceleri sebebiyle tutuklanarak Sibirya▓ya sürülür. Mal varlığı elinden alınan aile, 1939▓da Salyan▓a taşınmak zorunda kalır. Muhasebecilik ve müfettişlik yapan babası Rıza Bey de II. Dünya Savaşı▓nda askere alınır, savaştan on yedi yara ile döner. Uzun yıllar iyileşmeyen bu yaralar yüzünden 1957▓de Salyan▓da ölür.[ii] Şair, yetişmesinde ve kişiliğinin şekillenmesinde büyük etkisi olan babasından şöyle söz eder: ⌠Babam benim için hâlâ tükenmez bir hazinedir. Fuzulî, Raci, Sabir, Tevfik Fikret, Nevaî, Ziya Gökalp, Yunus Emre gibi şairlerin adını, ben, ilk defa babamın dilinden duydum. Bu şairleri yanık, etkili bir sesle okurken bazen gözyaşlarını silen babam 47 yaşında vefat etse de benim gözümde büyük, ulu geçmişin sembolüdür.■ Rıza Bey güçlü millî duygularını vasiyetinde de yansıtmaktadır: ⌠Cenazemi İslâmî kurallara göre kaldırın. Beş yüz kişinin, bir cenaze arkasında yürümesi, aynı dilde düşünmesi, aynı ruhla yaşaması millî birlik vasıtalarından biridir.■[iii]

Millî duygular bakımından güçlü bir aileden gelen Halil Rıza▓nın ilk şiir denemeleri ortaokul yıllarında başlar.[iv] Bu şiirlerinde Lenin, geniş yer tutar. İlk şiiri Kitab 1948▓de Azerbaycan Pioneri gazetesinde yayınlanmıştır.[v]

Halil Rıza, 1954▓te Azerbaycan Devlet Üniversitesi Filoloji Fakültesi Gazetecilik Bölümü▓nden mezun olur. Üniversite yıllarında,onun bir şair olarak tecrübe kazanmasında önemli yeri olan Cafer Handan ve Bahtiyar Vahabzade▓nin rehberlik ettiği Edebiyat Derneği▓ndeki faaliyetlere ve Azerbaycan Yazarlar Birliği▓nde halk yazarı Mirza İbrahimov▓un rehberliğindeki ⌠Gençler Günü■ faaliyetlerine katılır.[vi]

1954▓te SSRİ Yazarlar Birliği üyesi seçilmiş olan Halil Rıza,[vii] 1957-1959 yıllarında Moskova▓da M. Gorki Dünya Edebiyat Enstitüsü▓nde yazarlar için açılan iki yıllık Yüksek Edebiyat Programına gönderilir. Burada Rus Edebiyatı▓nın görkemli sanatkârı Pavel Antokolski▓nin rehberlik ettiği bölümde şiirin nazarî esaslarını öğrenmekle birlikte dünya halklarının medenî kültüleri ile yakından tanışmıştır. Moskova▓da büyük Rus şairi Samuil Morşak▓ın evini ve Yasnaya Polyana▓da Lev Tolstoy müzesini ziyaret etmesi, Leningrat▓ta Ermitaj hazinesini gezmesi ve Nazım Hikmet ve Mihail Şolohov▓la görüşmeleri şairin anılarında derin izler bırakmıştır.[viii] Bu dönemde N. Tusi Pedagoji Üniversitesi▓nde ders verir.[ix]

1956▓da,⌠ayrılmaz parçası ve mücadele meslektaşı■[x], hiç yanından ayırmadığı bu yüzden⌠Halil▓in valizi■[xi] olarak zarif bir şekilde nitelenen Firengiz Hanım[xii] ile evlenir.

1956-1977 yıllarında Azerbaycan KP Merkez Komitesi▓nin yayın organı Azerbaycan Kadını, 1959-1962 yıllarında da Göyercin dergilerinin redaksiyonunda çalışır.[xiii]

1959▓da asistan olarak Azerbaycan Devlet Pedagoji Enstitüsü▓ne alınır.[xiv] V. İ. Lenin APİ▓de ders verdiği dönemlerde öğrencilerinden biri olduğunu söyleyen Fazil Rehmanzade, Halil Rıza▓nın yazılı olarak sorduğu soruların hâlâ aklında olduğunu belirtir:[xv]1. İdealin, amacın nedir ve sen ne için çalışıyorsun? 2. Bu gün ne yaptın? 3. Evinizin ve okulunuzun en iyi ve en kötü yönleri nelerdir? 4. En çok sevdiğin hoca kimdir, onu neden seviyorsun? 5. Sağlıklı mısın? Sporun hangi türü ile uğraşıyorsun? 6. En çok kimden ve neden nefret edersin? 7. Ana dilinin nispî temizliğini ve zenginliğini korumak için bu gün ne yaptın? 8. Azerbaycan halkı dünyanın medenî halklarına ulaşabilir mi? 9. En çok sevdiğin şair, ressam, bestekar, âlim, yazar kimdir? 10. Kendi eksiklerini biliyor musun? Tamamlayabilmek için çalışıyor musun? 11. Azerbaycan dilinin güzel yönleri ve kusurları hangileridir? 12. Dakikanın değerini biliyor musun? 13. Baba evi, kendi evin, baban, annen ve değer verdiklerinle ilgili unutulmaz hangi anıların var?■[xvi]

1960▓ta, Türk sözünden korkulduğu dönemde, ⌠Burası uzak olsa da bizim geçmişimizi hatırlatır.■ düşüncesiyle Türkan▓dan bir bağ yeri alır. Halil Rıza burada yazdığı şiirlerin sonuna ⌠Türkan■yazar. Yayıncılar bu sözü silerler, Halil yeniden yazar.[xvii]

Halil Rıza▓nın 1960▓lı yıllardaki mücadelesi ile ilgili olarak İsmail Şıhlı şu bilgileri verir: ⌠1960▓lı yıllarda gençler arasında garip davranışlar göze çarpıyordu. Bir şeyler arıyor, bekliyor ve bir şey için hazırlık yapıyorlar, bir şeyler söylemek istiyorlardı. Bazen denize açılıp haftalarca kalıyor, yüzme, kürek çekme, öğreniyorlardı. Sebebini sorulduğunda ⌠belki gerekli olur■ diye cevaplıyorlardı. Karlı, fırtınalı havalarda denize giriyor, buzlar üzerinde yalın ayak koşuyor, birbirlerini kara sokuyorlardı. Bir soru karşısında, gülümseyerek, ⌠belki gerekli olabilir■ diye cevaplıyorlardı. Kendilerine eziyet ediyor, günlerce aç susuz kalıyorlardı. ⌠Böyle zorluklarla karşılaşabiliriz■ diyorlardı. Bir şey için hazırlandıkları belliydi. Halil de bunlardan biriydi. Halil de hazırlanıyordu O da bu yolun yolcusu idi.■[xviii]

Halil Rıza, 1963▓te ⌠Müharibeden Sonraki Azerbaycan Sovet Edebiyatında Poema Janrı (1945-1950)■ adlı tezini başarıyla savunur ve Filoloji Bilimleri Uzmanı unvanı alır.

Verdiği dersler, özgürlük, bağımsızlık için insanları yüreklendiren konuşmalara dönüştüğünden dersinin dinleyicileri sürekli artar.[xix] Bu konuşmalar sırasında Halil Rıza, Azerbaycan Türkçesi ile ilgili düşüncelerini de belirtir. Dilin gelişmesi uğrundaki mücadelesini, şairliğinin bir parçası olarak görmektedir. O, Azerbaycan dilini güçlendirmek, yabancı sözlerden, yaşama hakkını kaybetmiş Arapça, Farsça tamlamalardan temizlemek yolunda daima çalışmıştır. İlk defa ⌠çimerlik■ sözünü kullanmış, ⌠doğma■ sözüne ⌠biçim■, ⌠televizor■a ⌠telegüzgü■, ⌠fortoçka■ya ⌠nefeslik■, ⌠istigamet■e ⌠yön■ demişir.[xx]

Şair, Azerbaycan Türkçesi▓nin, özellikle Rusça kaynaklı sözlerden temizlenmesi için konuşmalar yapmış, konuşmalarının bir kısmı, Parti Teşkilatı tarafından engellenmiştir.[xxi]

Halil Rıza, dil savaşını başka şekilde de sürdürür: Yabancı söz kullananlara 5 Kepik[xxii] ceza, düzgün konuşanlara da 1 Manat ödül verir. Bu durum bazı Ruslaşmış aydınlara hiç hoş gelmez. Yazarlar Birliği▓nde de eleştirilir. Fakat o, bu eleştirilere meydan vermez.■[xxiii]

Halil Rıza, Azerbaycan▓ın yazı tarihinde çok alfabe değiştirmesinin olumsuz etkilerini şöyle dile getirir: ⌠Derse Latin alfabesini öğrenmekle başlamıştık ki, üç-dört ay geçmeden alfabenin değişmesi haberi geldi. Hayli sonralar anladım ki, alfabenin durmadan değiştirilmesi halk için büyük felâkettir, millî-medenî bütünlüğün kırılması demektir. Orhon-Yenisey alfabesinden Arap alfabesine, ondan Latin alfabesine, ondan da Rus grafiği temelli alfabeye, daha sonra bunun esasında en yeni alfabeye geçilmesi ilmî, medenî inkişafımıza ağır darbeler indirmiştir. Bunun neticesinde biz hem Türkmenlerden, Özbeklerden, Kırgızlardan, Kazaklardan, Başkurtlardan, Gagauzlardan, Karaimlerden, Tatarlardan, Kumuklardan, Altaylardan, Uygurlardan ve başka kardeş halklardan hayli uzaklaştırılmışız ki, bu da aslında sosyalist milletlerin gittikçe birbirine yakınlaşması kanununa aykırıdır.[xxiv]

Azerbaycan▓da Rusça▓nın hâkim durumunun takviyesine yönelik pek çok resmî tedbir alındığı bir zamanda, şairin büyük bir azimle kendi ana dilini koruması ve ⌠Sabir▓in bir satırını içinde yaşadığı komünist dünyası da dahil bin dünyaya değişmeyeceğini■ söylemek cesaretini göstermesi, kızıl münekkitleri çileden çıkarır. Azerbaycan K.P. Merkez Komitesi▓nin birinci sekreteri Ahundov, Merkez Komitesi▓nin Ağustos 1962▓de toplanan genel kuruluna sunduğu raporunda, Halil Rıza▓nın Ana Dili şiiri başta olmak üzere, bazı şiirlerini eleştirerek ⌠millî gurur hislerinin zebunu■ olmakla suçlamış; aynı sebeple şair, Azerbaycan Yazarlar Birliği başkanı Mehti Hüseyin▓in de şiddetli hücumlarına hedef olmuştur. Mehti Hüseyin 8.9.1962 tarihli Edebiyat ve İncesanat gazetesinde çıkan yazısında Halil Rıza▓nın ⌠zararlı millî gururundan■ bahseder.[xxv] KP Merkez Komite sekreteri Hasay Vezirov,⌠Daha önce kendisine tevcih edilen tenkitlerden hiç ders almadan arka arkaya kaba hatalar! işleyen şair Halil Rıza■dan söz açarak 23.3.1963 tarihli Edebiyat ve İncesanat gazetesinde onu eleştirir: ⌠Halil Rıza yazdığı Deli Dağ başlıklı sembolik şiirinde kendisini yıldırımın altın oklarına göğüs germiş bir dağa benzetmiştir ki, bu açıkça yolunu şaşırmaktır.

DTK, bir önlem olarak Halil Rıza▓yı işten çıkarmak ve partiden uzaklaştırmak üzere ona doktora tezini bitirmesi için izin verip evde çalışmasını sağlar. Üstelik maaşı da kesilir. Telefonları dinlenmekte, evi izlenmektedir, yapacağı konuşmalar engellenmektedir.[xxvi] Halil Rıza, resmî dairelerde ⌠suçlu şahıs■ sayılmakta ve takip edilmektedir. DTK▓da hakkında cilt cilt kayıtlar bulunmaktadır. Sabir Eliyev▓e göre: ⌠Bu kayıtlar, fitneci Moskova▓nın isteği doğrultusunda mankurt bolşeviklerin, eli sapı kendimizden olan baltaların ağzı ile hazırlanmıştır! Fakat Halil, vatan, halk, istiklâl yolunda her şeye boyun eğmiştir. O halkının istiklâli uğrunda Hataî▓nin dediği gibi ⌠iliği eriyip kemiği kalmış■ yenilmez bir savaşçıdır.■[xxvii]

Halil Rıza, devlet karşıtı konuşmalarından dolayı Azerbaycan Devlet Pedagoji Enstitüsü▓nden uzaklaştırılır, bir süre işsiz kalır. Onun defalarca MK▓ya telefon ederek iş talep etmesi hep sonuçsuz kalır, hatta telefona bile çıkmak istemezler.[xxviii] Halil Rıza, M.K. Şube Müdürü Cafer Caferov▓un evini arar; eşi Caferoğlu▓nun uyuduğunu söyler, bunun üzerine Halil Rıza şu sözleri sarf eder: ⌠Cafer değil onun vicdanı uyuyor, git onu uyandır, benim çocuklarım aç, o, tokluğundan uyuyor, benim çocuklarımsa açlığından uyuyamıyor. Yarın beni işe almazsa, benimle konuşmasın.■[xxix] Bu konuşmanın ertesi günü, 1994 yılına kadar çalışacağı Nizami Edebiyat Enstitüsü▓ne ⌠Baş Elmi İşçi■ kadrosuyla kabul edilir. Doktora tezini alır. Defalarca başka şehirlere gönderilir. Fakat şairin de farkında olduğu üzere sürekli izlenmektedir.[xxx] Halil Rıza, burada bütün gücünü bilim araştırmalarına ve edebî eser yazmaya harcar. Azerbaycan-Özbek Edebî İlişkileri, Maksud Şeyhzade▓nin Hayatı ve Eserleri, gibi çalışmalar yapar. Bu durum dikkate alınmayarak yine de ⌠şüpheli şahıs■ olarak takip edilir, imkânları daraltılır, yolundan döndürülmeye çalışılır.[xxxi]

1970▓de ⌠özellikle verilmiş■ doktora tezi Maksud Şeyhzade hakkında materyal toplamak üzere Taşkent▓e gider.[xxxii] Böylece ⌠devlet karşıtı■ çalışmalarından uzaklaştırılmıştır.

1983▓te, Eziz Mirehmedov önderliğinde Akademi▓de Halil Rıza▓nın 50. yıl toplantısı yapılır.[xxxiii] 1984 yılında, M.F. Ahundov Kütüphanesi▓nde, ⌠Ömürden Uzun Geceler■ ve ⌠Kardaşlık Çelengi■ kitaplarından dolayı Devlet Ödülü verilmesini teklif etmek üzere karar alınır. Fakat Ramiz Duyğun▓un yazdığı dilekçe üst makamlarda takılır. Aradan uzun bir zaman geçmeden bu kez, Gorki Merkezi Seyyar Kütüphanesi Azerbaycan Yazarlar Birliği Şiir Bölümü, ⌠Genclik■ ve ⌠Maarif■ adlı yayınlarından dolayı Devlet Ödülü teklifi için toplanır. Halil Rıza▓nın devlet ödülüne teklif edilmesi için yapılan toplantılara katılanlar ve katkıda bulunanlar hemen işten çıkarılırlar. Halil Rıza tekrar işe alınmaları için elinden gelen çabayı göstermiş, çok azına muvaffak olmuştur. Hatta bu insanlar kendi işlerinden daha düşük seviyelerde çalışmak zorunda bırakılmışlardır. Bunlar onu yıldırmak için yapılmaktadır.[xxxiv]

1985▓te ⌠Maksut Şeyhzade▓nin Bedii Yaratıcılığı ve Azerbaycan-Özbek Edebî İlişkilerinin Aktual Problemleri■ konulu doktora tezini savunur.[xxxv] Filoloji Bilimleri Doktoru unvanı alır.[xxxvi] Bir ay sonra Halil Rıza▓nın maaşı artar, ⌠Emekdar İncesenet Hadimi■ unvanı verilir. Daha sonra Azerbaycan Millî Akademisi▓ne profesör olarak atanır.[xxxvii]

Halil Rıza meydanlarda konuşmalar yapmaya devam eder. Azadlık Meydanı▓ndaki konuşmalarında, Sovyet hükümetinin Azerbaycan▓ın yeraltı ve yerüstü zenginliklerini yıllar boyu hesapsız bir şekilde yağmalayarak Rusya▓nın içlerine kadar taşıdığını, halkın on binlerce seçme evladını Sibirya▓da ve Uzak Şark▓ta çürüttüğünü, bunlar yetmezmiş gibi aktif bir şekilde anti Azerbaycan ve anti Türk siyaseti yürüttüğünü, vaktiyle topraklarımızda yerleştirilmiş Ermenilerin ⌠denizden denize■ amaçlarına yardım ettiğini her üç halkın tarihinden, edebiyatından verdiği etkileyici örneklerle anlatır.[xxxviii]

Halil Rıza, Azerbaycan Cumhuriyeti önderlerinin halkına hizmet etmediklerini görür ve bunlarla da açıkça mücadele eder. Azerbaycan▓ın petrolünün, pamuğunun, balığının, havyarının, altınının, gümüşünün ve diğer yerüstü ve yeraltı servetlerinin yabancı ceplere aktığını gördükçe susamaz. Okullarda, enstitülerde, fabrikalarda, ziraî üretim çiftliklerinde, tarım işletmelerinde, bütün toplantılarda bu konuda açıkça konuşur, halkın gözünü açıp onun siyasî ve ekonomik bağımsızlığı uğrunda onları aktif mücadeleye çağırır.[xxxix]

Bütün idarelerin, teşkilat ve kuruluşların personel şubelerinden Ermenilerin listesini isteyerek onların işten çıkarılmalarını sağlayan Bakû▓lülerin önünde Halil Rıza vardır. Hastalığına aldırmadan bütün gününü meydanlarda geçirmektedir.[xl] Oğlu Tebriz, şiirleri ve konuşmaları yüzünden babasını öldürmelerinden korktuğundan sürekli yanındadır. Azerbaycan▓da sıkıyönetim ilân edilse de seferberlik ilan edilmemiştir. Bu dönemde Rus birlikleri Bakû▓ya girer. Halkı tehdit etmeye başlar. Bakû▓da su yerine kan akar. Bu, Gorbaçov▓un emridir. Ordu, cinayetin izini yok etmek için ölenleri denize atar. Halil Rıza, bir gün sonra cinayetin işlendiği yerdedir, ağlamaktan gözleri kan çanağına dönmüştür.

Bu olaydan sonra, 26 Ocak 1990 tarihinde şehitlerin kabrinde konuşma yaparken biri yaklaşıp tutuklamanın başladığını, kaçması gerektiğini söyler. Halil Rıza bunu dikkate almaz. Mikayil Mirza▓nın arabasında evine dönerken RAF marka bir araba onları takip eder ve Gençlik Meydanı▓na çıkar çıkmaz yollarını keser, silah zoruyla dört kişi onları DTK▓ya götürür. Mikayil Mirza bırakılır,[xli] Halil Rıza, aynı gece uçakla Moskova Lefortova Hapishanesi▓ne götürülür. Eşi, Halil Rıza▓dan haber alabilmek için günlerce dilekçe ile Azerbaycan Devlet Tehlükesizlik Komitesi▓ne başvurur, haber alamaz. Baskınlardan korumak için Halil Rıza▓nın bütün günlüklerini Hırdalan▓da yaşayan Lülüfer Hanım▓ın evine götürür. Eşinden ancak Şubat▓ın ortalarında, televizyonda bir röportajın yayınlanmasıyla haber alır.

Halil Rıza yaşadığı hapishanedeki zorlukların başlangıcını şöyle anlatmaktadır: ⌠Ben yaşlı olduğumdan oturuyordum. Etibar da benim dizlerimde oturuyordu. Dönmek mümkün değildi. Sonra bizi pis kokan bir hücreye gönderdiler. Orayı iyice temizledim. Fakat bizi, yine kara arabayla trene götürdüler. Bütün emeğim boşa gitti. Nihayet bizi kara trenden indirip kara arabalara bindirdiler. Bakû▓nun rüzgârı bizi mest ediyordu. Sonra bizi DTK binasına getirdiler, bir odaya çıkardılar. Duvarları kan içindeydi, içerisi sivrisinek doluydu. Orada durmak mümkün değildi.■[xlii] Halil Rıza, hapishaneye girdiğinde cesaretini kaybetmemiş aksine kendisini canlı silâh olarak ifade etmiştir.[xliii]

Halil Rıza, 31 Ocak 1990▓da, SSRİ DTK▓nın Tahkikat Şubesi▓ne bir itirafname yazar: ⌠Bir şekilde sizin tutsağınızım ve tahkikat devam ediyor. İsterdim ki son yıllardaki faaliyetlerimin tam manzarası ve mahiyeti size beyan edilsin. 1988 yılının başlangıcından itibaren Azerbaycan▓ı yeniden saran alevler benim varlığımda alev alev yanan cehennem hükmündedir. Size açıktır ki, Azerbayan▓ın Kuzey bölümünü yeniden bölmek, Ermeni işgalcilerinin ağzına atmak, millî bağımsızlık hareketini boğmak uğruna ak ve kızıl emperyanın son iki yüz yıldan beri yürüttüğü kanlı siyaset kendisinin yeni ve en alçak merhalesine dâhil olmuştur. Şimdi Azerbaycan▓da, özellikle Bakû▓da döne döne Moskova▓nın gösterisi esasında ilân edilen harp durumu, sıkıyönetim ve takipler neticesinde halk prangaya vurularak, dişlerine kadar silahlanmış düşman karşısında silahsız bırakılmıştır. Hâkim dairelere sokulan millî satkınlar bu işte kendi Kremlin ağaları ile işbirliği içindedir. Fakat halk artık buna tahammül edemiyor. O, hem açık düşmanlarını hem de onun arkasında duranları boyun eğdirmek, mukaddes toprağını pisliklerden temizlemek azmindedir. Bugün Azerbaycan▓ı saran mitingler, gösteriler, grevler, yürüyüşler vatanımıza karşı bitmez tükenmez ihanetlerin, cinayetlerin aksi sedasıdır. Ben, 1980▓nin başından beri devam eden bu başkaldırıların çoğuna katıldım. Koynunda yaşadığım Bakû▓dan başka Azerbaycan▓ın Lenkeran, Astara, Celalabad, Salyan, Sabirabad, Sumgayıt, Gence, Hanlar, Ağdaş, Ağdam, Şuşa, Hocalı, Laçın, Kelbecer, Gubadlı, Beylegan gibi şehir ve bölgelerinde defalarca bulundum, hakikati halka anlatmaya, dostu düşmanı tanımaya, zorbalığa, zorbalık ideolojisine teslim olmamaya çağırdım.[xliv]

Bu dönemde Azerbaycan Yazarlar Birliği, özel bir Savunma Komitesi kurar. Komitenin ortak başkanları yazar İ. Şıhlı, hukukçu H. Süleymanlı, kâtibi ise R. Duyğun▓dur.[xlv] Halil Rıza▓nın serbest kalması için imza toplanır. Aynı zamanda SSRI savcısı A.Y. Suharevin için bir milyon iki yüz binden fazla dilekçe, mektup, telgraf ve şikâyet gönderilmiştir. Bu kampanya için Halil Rıza▓nın evinin yanına çadır kurulur. Üzerinde ⌠Halk Şairine Özgürlük■ yazılı pankartlarla sokak yürüyüşleri yapılmakta, metro duvarlarına şairin resmi yapıştırılmakta, otobüs ve özel araçlardan ⌠Halk Şairine Özgürlük■ sözleriyle haykırılmaktadır. Azadlık Radyosu, Azerbaycan▓ın değerli oğlunun nice zamandır Lefortova Hapishanesi▓nde tutuklu olduğunu açıklar. Bu çağrılara, haykırışlara ancak bir ay sonra cevap gelir: ⌠Eşiniz 67. maddeden suçlu bulunup Moskova▓ya gönderilmiştir.■[xlvi] Halil Rıza, Azerbaycan SSR CM▓nin 67. maddesi 3. bendine göre ırkçılıkla ve milletler arasında bölücülük yapmakla itham edilmiştir. Bu, hiç bir hakka, adalete uymayan bir ithamdır.[xlvii]

Halil Rıza, İsmail Şıhlı▓ya hitaben yazdığı mektupta: ⌠Ben, Azerbaycan Devleti Ceza Kanunu▓nun 67. maddesi ile itham ediliyorum. Bu, halklar arasında millî düşmanlığı kızıştırmak, başka milletlerin temsilcilerini tehkir etmek derecesinde devlet cinayeti sayılır. Suç, üç aydan on yıla kadar hapis cezası kesilmesini göz önünde tutuyor. Benim bütün hayat yolumun, şairlik yolumun, ilmî faaliyetimin en başlıcası karakterimin bu ithamla taban tabana zıt olduğunu siz elbette, iyi bilirsiniz.■[xlviii]

Halil Rıza▓nın zindan hayatı, onu sabrının sınırına getirse de sarsılmaz iradesini kıramamış belki daha da güçlendirmiştir.[xlix] Halil Rıza 27 Ocak 1990 tarihli kaydında şöyle der: ⌠İki saat kırk dakikalık yol benim için beş, on dakika gibi gelip geçti. Çünkü şiir yazmakla meşgulüm. Günler, haftalar, aylar dönecek. Moskova, Rostov, Voronej, Bakû hapishanelerinde sekiz ay on günümün de nasıl gelip geçtiğinden haberim olmayacak. Çünkü şiir yazmakla gazete, kitap okumakla meşgulüm. Sen ne büyük mucizesin ey yaratıcı kudret. Sen ne azametlisin, ey zulmet gecelerime ışık salan şiir meşalesi!■ 5 Temmuz 1990 tarihli kayıtta: ⌠Kudretliyim. Bütün gücümü Lermontov▓un çevirisine sarf ediyorum. Talihli ve kudretli olduğunu kendine telkin eden Mikayıl Müşfik▓in yolunu tutmakla ve yalnız bu yolda ilerlemeliyiz. Başka yol yoktur. Aksi halde zindan duvarları insanı yutar.■[l]

Halil Rıza, Lefortova Hapishanesi▓nde sürekli çağırıldığı sorgularda bile gururunu yitirmemiş, düşman önünde baş eğmemiştir. Ona uzatılan Rus gazetesindeki yazılara bakarak ⌠Kanla sulanmış cinayeti sözle maskelemek çabasıdır. İki yüzlüdür Gorbaçov. Bir yandan ▒Azerbaycan▓ın arazi bütünlüğü▓ ifadesini kullanmaktadır ve sanki bununla yaralarımıza merhem sürer, bir yandan da kan damlayan dişlerine kadar silahlandırdığı Ermeniler karşısında Azerbaycan▓ın kuş tüfeğini, kasap bıçağını da elinden alıyor. Aganbekyan, Şahnazarov, Danilyans, Brutyans, Garagözyan, Elihanyan, Ambarsumov, Balayan ve başka ⌠yan■ lar yeniden kurma liderinin kafasını Ermeni kafası ile değiştirmişlerdir. Bu ilişki aslında Griboyedov ile Yakup Markaryan, Lenin ile Şaumyan, Stalin ile Mikoyan, Beriya ile Sarkisyon ortaklığının dünyada en iğrenç, en murdar iş birliğinin devamıdır.■ demektedir.[li]

Bakû, Moskova, Voronej, Rostov hapishanelerinde 8 ay 13 gün kaldıktan sonra Bakû Şehir Mahkemesi tarafından[lii] Halil Rıza Müdafaa Komitesi▓nin talebi ile tam beraat kararıyla özgürlüğüne kavuşur.[liii] Serbest bırakıldığı günden itibaren yine Azerbaycan▓ın bağımsızlığı uğrunda mücadele meydanına atılır.[liv]

Halil Rıza, Lefortova▓dan üç paket ile gelir. Bunlardan biri, hapishanede yazdığı şiirler, ikincisi, Puşkin▓den, Lermontov▓dan tercümeler, üçüncüsü ise, orada yaşadıklarını yazdığı günlüklerdir.[lv] Lefortova▓dan geldikten sonra Refik Zeka ve Ahmet Elburus▓la birlikte Korkut Yayıncılık▓ı kurar. Makalelerinden meydana gelen ⌠Addımlayan Ensiklopediyamız■ adlı eseri burada yayınlanmıştır.[lvi]

1990 yılında ⌠Davam Edir-37■ şiiri ile M. F. Ahundov Onur Ödülü▓ne layık görülür. 1991▓de ⌠Türk Milleti Onur Ödülü■ alır. 1992 Azerbaycan Devleti Halk Şairi unvanı verilir.[lvii]

Parlamentoda seçimler başladığında 10 Ocak 1990▓da Bakû-Kirov rayonundan, S. Lazo 18. seçim dairesinden milletvekilliğine aday gösterilir.[lviii] Seçimlerde önce 79, sonra 87 oy farkı ile milletvekili seçilir fakat yönetim tarafından ⌠çoğunluk sağlanamamıştır■ bahanesi ile kabul edilmez.[lix] 3314 oy sayısı ile ilk sırada olmasına rağmen seçilemeyen Halil Rıza, Devlet Başkanı Mütellibov▓a, Yüksek Danışma Kurulu Başkanı▓na, Seçim Komisyonu▓na, Azerbaycan Halk Cephesi▓ne, Devlet Savcılığı▓na, Bakû Kirov kasabası savcısı Yılmaz Ahundzade▓ye ve başka pek çok şahısa, hem uygulamaya itiraz eden hem de seçim sırasında diğer bölgelerde de yapılan yolsuzlukları belirten bir telgraf çeker. Fakat cevap alamaz. [lx]

Bu olaydan sonra, Ebülfez Elçibey, Halil Rıza ve eşini temsilcilerle birlikte Ankara▓ya gönderir. Oradan İstanbul▓a geçen Halil Rıza, 6.5.1991▓de Türk Kültür Derneği▓nde konuşma yapar. Aynı dönemlerde Halil Rıza▓ya Batı Trakya Dergisi tarafından Batı Trakya ve Dünya Türklüğü adına Türkiye Onur Ödülü,[lxi] 1992 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti tarafından Halk Şairi unvanı verilir.[lxii]

Aynı yıl,Azerbaycan Millî Kahramanı oğlu Tebriz Halilbeyli, Karabağ▓da şehit olur.Sabir Aliyev, Tebriz▓in şehit oluşunun ancak Halil Rıza▓ya yakıştığını ifade eder: ⌠Tebriz, şer imparatorluğunun Kızıl Ordu saflarından kaçmış fakat millî orduya gönüllü gitmiştir. İki yıl hapiste yatmayı iki yıl şer ordusunda hizmet etmekten üstün tutmuştur. Öyle bir ordudan kaçmak ona şeref getirmiş, tutsaklık ise onun yenilmez, yiğit Türk tabiatının doğrudan ifadesi olmuştur. Bu ölüm, sadece bir oğul faciası değil aynı zamanda baba kaderidir. Bu ölüm, Halil Rıza▓ya ne kadar güzel yakışır, onun hayatını ne kadar güzel tamamlar. Millî varlığımızın ölüm kalım savaşında, oğlu Tebriz▓in savaş alanında kahramanca şehit olması Halil▓in ömrünün mânâ mührüdür.■[lxiii]

Halil Rıza Ulutürk, 1993▓te çıkmaya başlayan Günay gazetesinde Baş Redaktör olarak çalışır. Yayınına devam eden gazetenin her sayısındaki künyede ⌠ Gazetenin ilk Baş Redaktörü Azerbaycan▓ın halk şairi Halil Rıza Ulutürk olmuştur.■ ibaresi yayınlanmaktadır.[lxiv]

Halil Rıza, 22 Haziran 1994▓te Azerbaycan▓ın bağımsızlığına adadığı hayatını kaybetmiştir.[lxv]

Halk şairi Halil Rıza Ulutürk, 1995 yılında, Azerbaycan halkının millî mücadelesindeki özel hizmetlerinden dolayı İstiklâl Madalyası ile onurlandırılmıştır. 1995 yılında, Azerbaycan Cumhuriyeti Gazeteciler Birliği Yönetim Kurulu, Halil Rıza▓ya, Araz Yüksek Edebi Ödülü verilmesini uygun bulur.[lxvi]

Bugün Azerbaycan▓da Ulutürk Dünyası adını taşıyan İçtimaî-Siyasî Edebî Gazete çıkarılmaktadır. Redaktör heyetini, Firengiz Ulutürk, Bekir Nebiyev, Memmed Araz, Gabil, Fikret Goca, Zelimhan Yagub, Akif Kerimov, İmamverdi Ebilov, Salman Abdullayev, Elibala Selimov, Olcas Süleymanov (Kazakistan), Cengiz Aytmatov (Kırgızistan), Enver Uzun (Türkiye), Cevad Heyet (İran) oluşturmaktadır.[lxvii]

Halil Rıza▓nın filoloji çalışmaları, dünya edebiyatçılarından çevirileri ve edebî eserleri ile birlikte siyaset sahnesinde de varlığını sonuna kadar göstermesi bakımından gerçek bir vatandaşlık örneğidir. Nasıl bir vatandaş olunmalı sorusu ancak onun şu sözlerinde gerçek cevabını bulmaktadır: ⌠Ekmeğini yeyip suyunu içtiğin, temiz havasını göğüs dolusu soluduğun, çimeninde yürüyüp gülünden, çiçeğinden kopardığın mağrur ve kudretli vatanın kadrini bilmelisin. Onun adi çöpünü bile göz bebeği gibi korumalısın. Daha doğrusu âlimden, şairden önce gayretli ve namuslu vatandaş olmalısın.■[lxviii]

Kısaltmalar:

APİ: Azerbaycan Devlet Pedagoji İnstitutu

CM: Cinayet Mecellesi

DTK: Dövlet Tehlükesizlik Komitesi

KP: Komünist Parti

SSR: Sovet Sosialist Respublikaları

SSRİ: Sovet Sosialist Respublikaları İttifakı

 

Okt.═══ Gökmen MOR*

NEVRUZ TÜRK BAYRAMIDIR


ÖZET

══════════ Türk Kültürü dünyanın en zengin kültür hazinelerinden birisidir. Yeter ki bu kültüre sahip çıkalım. Bu makalede, Türk Kültürü Nevruz (Ergenekon) bayramının, millî bir Türk bayramı olduğu görülmektedir. Yüzyıllarca Ergenekon▓da esir kalan Türkler, esaretten kurtulunca kavuşma sevinci olarak bu bayramı Ergenekon adıyla kutlamışlardır. Nevruz, dostluğun, kardeşliğin, güzelliğin bayramıdır. Tarihte olduğu gibi bugün de Türkiye▓de ve kardeş Orta Asya Türk devletlerinde Nevruz mart ayında Türkler tarafından bir bahar bayramı olarak kutlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Türk Kültürü, millî bayram, Ergenekon, Nevruz, Türkiye. Orta Asya Türk Devletleri.

 

ABSTRACT

NEVRUZ İS A TURKİSH FESTİVAL

Turkish culture is one of the richest cultural sources of the world. In this article it has been shown that Nevruz (Ergenekon) festival is of the Turkish origin. Turks who freed them selves from slavery celebrated this festival for the joy of freedom. Nevruz is the festival of fraternity and friendship. Turks have been celebrating this festival in the March of every year just as they did in the history. Today, in Türkiye and other Middle Asia Turkic countries Nevruz has been celebrated as a festival fort he coming of the spring.

Key words: Turkish culture, National festival,Ergenekon, Nevruz, Turkiye, Middle Asia Turkic countries.

═══════════ Nevruz, millî birlik ve beraberliğin, güzelliğin, kardeşliğin simgesidir. Türk tarihinin derinliklerinden zamanımıza kadar gelen, kültürel bir miras olarak karşımıza çıkan ⌠Nevruz■, Türk dünyasının millî geleneklerinden birisidir. Nevruz Bayramı neşe günüdür. Dostların buluştuğu, kaynaştığı, küslerin barıştığı, güzelliklerin paylaşıldığı, insanların birbirlerine sevgi ile yakınlaştığı gündür. Türk toplulukları arasında görülen bu bayram eskiden olduğu gibi bu günde büyük bir coşkuyla kutlanmaktadır. Nevruz, baharın müjdecisi, tabiatın uyanışı, bereketli yağmurların görüldüğü bir diriliş ve yeniden doğuş bayramıdır. Türk dünyasında Bahar Bayramı, yeni bir yıla, sağlıklı, bereketli başlamanın bayramıdır.

⌠Yeni gün. Güneşin koç burcuna girdiği gün olup eski Mart▓ın dokuzu (şimdiki 21 Mart) olarak bilinir. İran▓da eskiden beri iki ayrı güne bu ad verilir. Bunlardan biri, güneş takviminin ilk ayı olan Ferverdin ayının ilk günüdür ki ⌠nevruz-u amme■ olarak bilinir. Bugünde güneş, koç burcuna girer. Efsaneye göre Allah kâinatı ve insanları bu günde yaratmış ve bütün yıldızlar bugün dönmeye başlayıp koç burcundan geçmişlerdir. Başka bir söylentiye göre Cem, bütün dünyayı dolaştıktan sonra Azerbaycan▓a gelmiş ve burasını beğenip taht kurmuştur. Gerek taht, gerekse mücevherlerle süslü elbise ve tacı, doğan güneşle birlikte etrafı ışığa boğmuştur. Bu hali görenler ⌠Bu günde bir başkalık var, bu diğer günlere benzemiyor, yeni bir gün■ demişler. Bu güne ⌠Nevruz■ , Cem▓e de ⌠şid (ışık)■ kelimesini ekleyerek Cemşid demişler. Nevruz adıyla anılan diğer bir gün ise yine Ferverdin ayının yedinci günüdür. Buna da ⌠nevruz-u hasse■ denir. Yine efsaneye göre Cemşid, bugünde halkı toplamış ve onu, Tanrı▓ya şükür ve ibadet günü olarak ilan etmiş. Eski İran şahları nevruz- u amme ile nevruz-u hasse arasındaki altı günde ihtiyaç sahiplerinin bütün ihtiyaçlarını gidermek üzere tahta oturur ve herkese yardım ederlermiş. Mahpusları serbest bırakır, içki ve eğlenceyle vakit geçirirlermiş. Bu günler de macunlar yenir, kırlara çıkılırmış. Bütün bu inanışlar Zerdüşt dininden geçmedir. 21Mart günü gece ile gündüz eşittir. Nevruz-ı sultanî deyimi sultan Celaleddin Melikşah tarafından hazırlatılan takvimin yılbaşı gününe verilen addır.■ [1]

Türkler, İranlılardan önce Nevruz Bayramı▓nı Ergenekon Bayramı adıyla kutlamışlardır. Bu bayramı İranlılara veya diğer milletlere mal etmek yanlış olur. Nevruz bir Türk bayramıdır.

⌠Türk tarihinde ⌠Ergenekon▓dan Çıkış■ günü olarak kutlanan Nevruz, Türklerin Ergenekon▓dan çıkışlarını hatırlatır. Ergenekon bayramının sadece türeyiş değil, aynı zamanda Ergenekon▓da 400 yıl mahsur kalan Türklerin bir bozkurdun yol göstermesi ve demirden dağların eritilip yol bulunması ve ortaya çıkmasının sonucu vardıkları yerlerde akarsular, türlü otlar ve av hayvanları ile karşılaşmaları, böylece yeni bir güne kavuşma sevinci olarak Tanrı▓ya şükretmeleri, daha sonra ise her yıl bunu bir gelenek ve bayram haline getirmek suretiyle kutlamaları ve o yere Ergenekon adı vermeleri şeklinde izah edilmiştir.■ [2]

Türk tarihine baktığımız zaman Kaşgarlı Mahmud▓un Divanü Lugati▓t √Türk adlı eserinde bahar bayramını görmekteyiz.

Divandaki dörtlüklerde ikinci derecede önem taşıyan konu bahardır. Baharın gelişi ve tabiatın canlanışı fevkalade renkli ve coşkun bir üslûpla anlatılır. Karlar erir, seller akar, mavi bulutlar gökyüzünde kayık gibi yüzerler. Dağlar, ovalar yeşerir, sanki yeryüzüne yeşil döşek yayılır. Tomurcuklar birbirlerine dolanıp patlarlar; inci kabı açılmış gibi olur. Bin bir çiçek al, sarı, mor renkleriyle dünyayı doldurur. Misk kokuları etrafa saçılır, kurtlar kuşlar çifter çifter etrafa yayılır. Yeryüzü adeta cennete döner. Bu manzarayı görenler, kış bir daha gelmeyecek, hayvanlar artık inlerine girmeyecek sanır. Gökyüzünde parlak ay yükselir, etrafında haleler dolanır. Ara sıra rüzgar eserek gelir, bulutlar kümelenir, beyaz ağlarından yağmur yağdırırlar. Sular iyice kabarır, göller köpürür, dünya iyice ısınır. Dağ keçileri, ceylanlar, geyikler zıplayıp oynaşarak yaylaya doğru koşarlar. Sığırlar, boğalar böğürüşür. Atlar kısrak sürülerinin içine dalıp kişnerler, sürüdeki hayvanlar sevinç içinde birbirlerini ısırıp oynaşırlar.[3]

Kar buz kamug erüş

Taglar suvı akışdı

Kökşin bulut örüşdi

Kayguk bolup egrişür

 

Kaklar kamug kölerdi

Taglar başı ilerdi

Ajun tını yılırdı

Tü tü çeçek çerkeşür

Çağdaş Türkçesi:

Kar buz hepsi eridi

Dağ suları yürüdü

Mavi bulut yükseldi

Kayık gibi salınır

Bütün sular kabardı

Dağlar başı belirdi

Dünya âlem ısındı

Bin bir çiçek dizilir■[4]

Türklerin Nevruz Bayramı▓nı çok eskiden beri kutladığını eski eserlerde de görmekteyiz. Günümüze kadar gelmiş olan eserlerden hareketle Türklerde bahar (Nevruz) bayramı çok eski zamandan beri Türklerin kutladığı millî bayramdır. Türkler bu bayramı kültür alışverişiyle bütün Asya▓ya ve Avrupa▓ya yaymışlardır. Yukarıdaki şiirdeki ifadeler, eski Türklerde baharın muhteşem bir coşkunlukla kutlandığını göstermektedir.

Türklerin İslamiyeti kabul edişi döneminden sonra, ölümsüz bir değer ortaya koyan Yusuf Has Hacib▓in ⌠Kutadgu Bilig■ adlı ünlü eserinde aşağıda yapılan bahar tasviri, Türklerin baharın gelişini bir bayram havasıyla kutladıklarını göstermektedir:

⌠Doğudan estirdi bahar yelleri; dünyaya açıldı, cennet yolları. Toprağa saçıldı, güzel kokular; dünya güzelleşip, bezenmek diler. Kışı sürdü attı,mevsim rüzgârı; tahtına oturttu. Güneş döndü tekrar, kendine yurduna; balık kuyruğundan, kuzu burnuna. Kurumuş ağaçlar, yeşil donandı; kızıl, sarı, mavi, ala boyandı. Yeşil ipek giydi, yağız yeryüzü; Çin kumaşı serdi, sanki bir sürü. Yayılıp döşendi, yeşil bir yana; süslendi, dağ, ova, vadi ve yayla. Binlerce çiçekler, gülerek açtı; etrafa kâfur, misk kokusu saçtı. Karanfil kokulu, bahar rüzgârı; misk ile doldurdu, bütün dünyayı. Keklik ötüşüyle, ister eşini; âşık bir kız gibi sevgilisini. Kara Çumguk öter, gagası uzun; genç kız sesi gibi, çok cana yakın. Çiçeklikte bülbül, öter bin sesle; sanki güzel okur, gündüz ve gece.■[5]

═══════════ Baharın gelişiyle toprak kendini gösterir. Soğuk kışın gitmesiyle yüce bahar tahtına oturur. Ağaçlar filizlenir, doğa türlü renklerle kendini bir gelin gibi süsler. Çiçekler insanın yüzüne güler ve o güzel kokularını tabiata yayar.

Eski edebiyatımızda bahar bayramının, mevsimlerin, Türk milleti için önemli olan günlerin şiirlere konu olduğu görülür. Şairlerimiz, bahar içerikli duygu ve düşüncelerini, Nevruz Bayramı▓nın insanlar arasındaki güzelliğini, tabiatın yeniden doğuşunu, dirilişini şiirlerine konu edinmişlerdir.

14. yüzyıl şairlerinden Kadı Burhaneddin, Nevruz▓un gelişini ⌠cihanın aydınlandığı yeryüzünün şenlendiği gün■, ⌠dileklerin kabul edildiği gün■ şeklinde yorumlar.

⌠Nevruz olalı cihanı görsen

Bu kevnile bu mekânı görsen■

⌠Nevruz olalı cihanı bir görmelisin, var olanı meydana gelen, çıkan ve görülen her şeyle onların bulunduğu bu varlık durağını, yeryüzünü görmelisin■[6]

Şair, bir başka şiirinde;

⌠Meğer nevruz gelmişdür musavver

Ki olmışdur cihan yine münevver■

⌠Meğer nevruz gelmiş, kendini göstermiş, cihan yine nurlanmış, her yer aydınlanmış■[7]

Edebiyat tarihimiz içerisinde önemli bir yere sahip olan, şiirleriyle millete coşkulu bir şekilde hitap eden ve kendi adıyla Sivas ve çevresinde Kadı Burhaneddin Devleti▓ni kuran şairimiz, nevruzu coşkun bir şekilde şiirlerine konu edinmiştir.

Osmanlı Devleti döneminde de Nevruz Bayramı canlı biçimde kutlanmış ve şiirlere konu olmuştur.

⌠Nevruz Osmanlı sarayında da kutlanmıştır. Nevruz▓da müneccimbaşı o yılın talihini gösteren yeni yıl takvimini padişaha sunar, şairler Bahariye ve Nevruziyeler yazarak padişaha ve devlet büyüklerine sunarlar, karşılığında câize alırlardı. Bugün Nevruziye adında bir tatlı da hazırlanıp yenilirdi.■[8]

═══════════ 17. yüzyıl Osmanlı divan şairlerinden Nâilî▓nin şiirlerinde de Nevruz Bayramı▓na rastlamaktayız.

⌠Şâh-ı nevrûzdan oldı yine mülk-i çemene

Gonce tûmârının îsâline pervane sabâ■

Saba rüzgârı yine nevruz şahından çemen ülkesine gonca mektubunu eriştirmek için postacı oldu■[9]

⌠Nevruziye, nevruzdan bahseden kasidelere verilen addır. Nevruz günü sunulmak üzere yazılmış şiirlerdir. Nevruzu kutlanan kişi övülür ve bahar tasvirleri yapılır. Yine bu yüzyılın ünlü hiciv şairlerinden Nefî▓nin bir nevruziyesi şu beyitle başlar:

Erişdi bahar oldu yine hemdem-i nevruz

Şad etse nola dilleri câm-ı cem-i nevruz■[10]

⌠Nevruzun arkadaşı olan bahar yine geldi erişti, gönülleri Cem▓in kadehi şad etse ne olur.■

⌠Esdi nesîm-i nevbahar açıldı güller subhdem

Açsun bizim de gönlümüz sakî meded sun câm-ı Cem■

⌠İlkbahar rüzgârı esti, sabah vakti güller açıldı. Saki imdadımıza yetiş, Cem▓in kadehini sun, bizim de gönlümüz açılsın.■[11]

Osmanlı Türkleri de barışın ve kardeşliğin sembolü olan bahar bayramını sevinçle kutlamışlardır. Nailî, Nefî gibi şairler şiirlerine Nevruz bayramını konu edinmişlerdir. Diğer Türk devletlerinde kutlandığı gibi Osmanlıda da kutlanmıştır. Tarih bir daha gösteriyor ki nevruz bir Türk bayramıdır.

⌠4000 yıllık tarihimiz içinde bu tür mirasları anlatmakla bitirmemiz mümkün değildir. Ancak son zamanlarda, manevi cepheden biri ⌠Hoca Ahmet Yesevî■tekrar gündeme geldiği gibi, efsanevi cepheden bir ⌠Ergenekon■, ⌠Oğuz Destanı■,■Dede Korkut■ ve ⌠Manas Destanı■ yanında bir ⌠Nevruz Bayramı■ da Türk milletinin unutmadığı ve tekrar canlandırdığı değerler olarak kutlanmaya başlanması kültürel mirasımızın unutulmadığının bir ispatı olmuştur. Kültür unsurları içinde bayramların yeri inkar edilemez. Her millette görülen ve toplumun bütün fertleri tarafından benimsenen, bütün halkın katıldığı ortak değerler olarak telakki edilen bayramlarımızı, anma günlerimizi, efsane ve destanlarımızı anlamsız ve boş şeyler olarak görmek mümkün değildir. Çünkü bu gibi önemli noktaları toplumumuzun dünya görüşüne, inancına yani maddi ve manevi değerlerine yön verdikleri gibi, millî kimliklerin belirginlik kazanmasına, birlik ve beraberliğin sağlanmasına yardımcı olmuş değerlerdir.■[12]

Dünyanın en eski, en çağdaş ve en köklü tarihi Türk milletinindir. Yeter ki Türk insanı kültürel değerlerine sahip çıksın ve kendi köklerine dönmesini bilsin. Türk▓ün kültürü Asya▓dan Avrupa▓ya yayılmıştır. Diğer milletler bile kültürümüze, tarihimize hayranlıkla bakmışlardır. Ahmet Yesevî▓miz, , Hacı Bektaş Veli▓miz, Mevlana▓mız, Yunus Emre▓miz v.b. dünyaca beğeniyle tanınmışlardır. Türk insanı dünyanın neresine gitmişse barışı, sevgiyi, kardeşliği, dostluğu da götürmüştür. Türk bayramı nevruz da bütün insanlara Yunus Emre▓nin dediği gibi ⌠Yaratılanı hoş gördük, yaratandan ötürü■, düşüncesiyle kapılarını açmıştır.

Nevruzun Türk tarihinde çok eski bir yeri vardır. Türklerin Ergenekon▓dan çıkışına kadar dayanır. Türk dünyası coğrafyasında yıllardan beri büyük bir coşkuyla kutlanmaktadır. Türkiye▓de resmi olarak kutlanması daha yenidir. Türkiye▓mizin acilen bu ⌠Türk Bayramı■nı millî bir bayram olarak ilan etmesi lazımdır. Tıpkı dinî bayramlar olan Kurban bayramı, Ramazan bayramı gibi. Türk dünyasında 21 Mart▓ta kutlanması bir gelenek haline gelmiştir.

⌠İstiklal Savaşı▓nın karanlık günlerinde Yüce Atatürk, milletimizi birlik beraberlik içinde tutmak, halkın moralini yükseltmek için sık sık at yarışları, güreş, müsamere gibi etkinlikler düzenletiyor, dinî bayram günlerinden, Nevruz gibi kutlamalardan yararlanıyordu. 23 Nisan 1923 tarihinde T.B.M.M. açıldıktan sonra ilk Nevruz 21 Mart 1921 tarihinde kutlandı. II. İnönü Muharebeleri öncesinde bu kutlama şenlikleri çok sönük geçti. Çünkü Bursa-Bilecik yöresinden Yunan birliklerinin taarruza geçtikleri haberleri Ankara▓ya ulaşmaktaydı. I. İnönü Zaferi kazanılmıştı ama henüz güçlü bir ordumuz yoktu. İstiklal Savaşı sırasında Ankara▓da en görkemli Nevruz kutlaması Büyük Taarruza hazırlık yapıldığı günlerde 22 Mart 1922 tarihinde yapıldı. O gün Taşhan Meydanı(Hâkimiyet-i Milliye Meydanı) ▒nda öğrencilerin katıldığı bir geçit töreni düzenlendi.■[13]

════════════ Kurtuluş Savaş▓ımızın o buhranlı ve o acılı dönemlerinde Ulu Önderimiz Atatürk▓ün önderliğinde Türk milleti, Nevruz bayramını çeşitli şenlikler düzenleyerek kutlamışlardır. Amaç hem geleneklerimizi yaşatmak hem de yüce milletimizin moralini yüksek tutmak┘ Her nedense Atatürk▓ten sonra milli olan bu Türk bayramı Nevruz, unutulmaya yüz tutmuştur. Ne olursa olsun kültürümüze sahip çıkmalı, kültürümüzü nesilden nesle aktarmalıyız.════

⌠Yeni gün, yeni bir hayat demektir. Sovyet sisteminin karanlığından kurtulan Türkler, Nevruz▓u yeniden dirilttiler. Şimdi Sovyetlerin yetmiş yıl süren uydurma bayramlarına inat, coşkuyla Nevruzlarını kutluyorlar. Egemenlikle, erkinlikle, bağımsızlıkla gelen ⌠Yeni gün■lerini┘ Nevruz, Türk dünyasının ⌠Ergenekon■ bayramıdır. Binlerce yıl önce demir dağı eritip yeniden dünyaya yayılan Türk milleti bu ilk çıkış gününü, ancak birkaç yıldır bayrak şeklinde kutluyordu. Şimdi demir perdeyi yıkıp yeniden hürriyete kavuşan milletimiz, Nevruz▓a bir başka heyecanla sarılıyor┘ Azerbaycan▓da, Türkmenistan▓da, Özbekistan▓da, Kazakistan▓da ve Kırgızistan▓da en büyük resmi bayram büyük Nevruz▓dur. Tataristan▓da,Başkurdistan▓da, Kafkasya ve Altaylarda Nevruz büyük törenlerle kutlanır. Türkiye unutulmaya yüz tutmuş Nevruz▓u yeniden hatırlıyor. Doğusuyla batısıyla ülkemizde Nevruz heyecanı kıpırdanmaya başladı. Yetkililerimiz Nevruz▓a sahip çıktılar. Nevruz Türk Dünyası▓nı birleştiren ortak medeniyet değeri olarak gittikçe önem kazanacak.■[14]

⌠Nevruz kavram olarak bazı ağız farklılıklarıyla; Azerbaycan Türkçesinde (Novruz-Noruz), Kırgızistan Türkçesinde (Nooruz), Özbekistan Türkçesinde (Növroz), Başkurt Türkçesinde (Nevruz), Tatar Türkçesinde (Navruz), Uygur Türkçesinde (Noruz), Çuvaş Türkçesinde (Naurus), Kırım Türklerinde (Nevrez), Batı Trakya Türklerinde (Mevris), Gagauz Türklerinde ise (Babu Marta-Kürklü Marta) şeklinde telaffuz edilmiştir. Yalnız burada nevruz kavramının etimolojik anlamı ⌠yeni yıl- yılbaşı■ olarak değil de genelde ⌠yeni gün■ olarak ifade edildiği belirtilmiştir.■[15]

Bütün Türk Dünyasında Nevruz Bayramı, farklı adlarla kutlanmaktadır. Hemen hemen hepsinde kutlamalar çok büyük benzerlik göstermektedir. Kültürümüzün bir olması, bu benzerliğin işaretidir.

Baharın gelişi tabiatın bir yeşil renge bürünmesi, havanın ısınması, serin suların akışı Türk insanında büyük bir mutluluk uyandırmıştır. İnsanlar üzerlerindeki, yorgunluğu ve suskunluğu bu bayramla atmaktadırlar. Maddi ve manevi yönden Türk insanının birbirine yaklaştığı, küskünlüklerin ortadan kalktığı, dargınların barıştığı, sevginin bir sel gibi aktığı bayram olarak kutlanmaktadır. Nevruz▓da insanlık aşkı vardır. Türkler dünden bu güne kadar bu bayramı aşk ile kutlamışlardır.

⌠Yeni kün, Yengi Kün, Yeni Yıl, Çağan Navrız, Ergenekon gibi 25▓e yakın isim altında, Doğu Türkistan▓dan Anadolu▓ya, oradan Balkanlara kadar uzanan geniş bir coğrafyada, tabiatın canlanması ile birlikte yeniden dirilişin, birlik ve beraberliğin sembolü olarak kutlanan Nevruz, Orta Asya Türk Cumhuriyetleri▓nde 20. yüzyılın başlarından 1960▓lı yıllara kadar bazı siyasî sebeplerden dolayı yasaklanmış, unutturulmaya çalışılmış, hatta yok sayılmıştır.■ [16]═════════

════════════ Sovyet diktası Stalin ve diğer liderler zamanında bütün Türk devletlerinde, Nevruz Bayramı geniş manasıyla Türk kültürü yasaklanmıştır. Yasaklara uymayanlar ölümü tercih etmek zorunda kalmışlardır. Stalin Türk topluluklarına asimilasyon politikasını uygulatmıştır. Buna karşın Türk toplulukları gizlice bu bayramı kutlamaya çalışmışlardır. Azeriler, Kazaklar, Kırgızlar, Özbekler, Türkmenler, Tatarlar, Kırım Türkleri, Çuvaşlar, Yakutlar v.s┘

1990 yılında Sovyetler Birliğinin dağılmasından sonra kardeş Türk devletleri ve toplulukları bu bayramı daha rahat ve güzel bir şekilde kutlama yoluna gitmişlerdir. Postsovet mekânında nevruz kutlamaları geleneklerine kısaca bir göz atalım.══════════════════════════════════════

TÜRK DÜNYASINDA NEVRUZ BAYRAMI

══════════════ Azerbaycan:■ Nevruz kültürü, önce Nevruz merasimleri demektir. Kışın bitmesi, soğuğun sona ermesi, insanlara sevinç ve yeni bir ruh getiriyor. Tabiatın uyanışı, insanlara yeni bir yılın, yeni bir hayatın mutluluğunu veriyor. Semeni yeşillendirmek, yumurta boyamak, temizlik yapmak, yedi tür yemek pişirmek, kulak falına çıkmak, Nevruz suyu götürmek, türlü türlü Nevruz oyunları oynamak Nevruz törenlerinden bir kısmıdır. Azerbaycan▓ın bazı bölgelerinde nevruzda ▒Bey Vezir▓ veya ▒Şah Vezir▓ ile arkaik zamanlardan kalma ▒Adil Şah▓ oyunları oynanır.

═══════════════ Nevruz şenliklerinde ▒kosa kosa▓ adlı bir halk dramı vardır. Bu dramaya, kosa onun yardımcısı olan keçi katılıyor. Kosa kış, keçi de yazın sembolüdür. Kosanın ölümü, ilkbaharın sembolü olan keçinin zaferi ile biten bu oyun şu mısralarla sonuçlanır:

═══════════════ Arşın uzun bez kısa

═══════════════ Kefensiz öldü koca┘

═══════════════ Nevruz bayramlarında oynanan ▒Han Bezeme▓ ve ▒Bey-Vezir▓ oyunları da eski Türk inanışlarını yansıtan halk dramı örneği olarak bilinmektedir. Verimlilik, bereket kültürünü yaşatan Nevruz bayramı, zengin semantiği olan gelenek ve görenekleri de canlı olarak içinde taşımaktadır.■[17]

══════════ Bütün Türk Dünyasında olduğu gibi Azerbaycan▓da da Nevruz görkemli bir şekilde kutlanmaktadır. İnsanların neşesini, sevinç çığlıklarını, yeni bir yıla girişin heyecanını, Türklere özgü Nevruz oyunlarını kardeş Azerbaycan Türk Devleti▓nde de görmekteyiz. Coğrafyanın birbirine yakın olmasının çok büyük bir önemi vardır. Türkiye ▒mizin Kars ve Iğdır yörelerindeki kutlanan Nevruz bayramı Azerbaycan▓da kutlanan Nevruz bayramıyla aynı özellikleri taşımaktadır.

Kazakistan: Kazaklar mart ayına ⌠Navrız■ 22 Mart▓ta kutlanan yılbaşı bayramına da ⌠Ulıstın Ulı Küni ⌠veya ⌠navrız merakesi/meyramı■ demektedirler. Nevruz bayramında her evde ⌠navrız köje■ (nevruz yemeği) pişirilir. Herkes bu yemekten yer; büyükler her zaman olduğu gibi dua okur, iyi dileklerde bulunurlar. SSCB zamanında bu Türk Bayramı yasaklanmıştır. 60 yıl sonra, 1986 ▒da Kazaklar Nevruz Bayramına kavuştular. Bu tarihten sonra Kazakistan ▒da devamlı olarak kutlanmaktadır. 1991 yılından bu yana Kazak takviminde 22 Navrız (Mart) bayram ve resmi tatil günüdür. Kazakistan▓da 22 Mart günü, Nevruz bayramında ⌠Navrız Köje■, ⌠Şelpek■ ve ⌠Bavırsak■═══════════════ pişirilir. Evin içi, dışı, avlu ve her yer temizlenir. Ağaç fidanları dikilir. İnsanlar imkânları ölçüsünde güzel giysiler giyerler. Nevruz bayramında akrabalar arasındaki küskünlükler, dargınlıklar, eski kavga ve kırgınlıklar unutulur; barış sağlanır. İnsanlar birbirlerine sevgi ile sarılırlar. Kötülükler tamamıyla unutulmaya çalışılır. İnsanlar, Nevruz bayramını iyi niyetle, duru ve temiz gönülle karşılamaya hazırlanırlar.■[18]

═══════════ Kardeş Türk Cumhuriyetlerinden biri olan Kazakistan▓da da Nevruz barışın hâkim, sevginin aktığı, kötülüklerin, dargınlıkların son bulduğu güzellik bayramıdır. Bu bayramda at yarışları düzenlenir ve cirit sporu oynanır. İnsanlar yiyecek ve içeceklerini bugünde daha çok paylaşırlar. Sokaklar ve caddeler ve de evler bir bayram havasına dönüşür. Nevruz bayramı her sene milî bir duyguyla ve heyecanla Kazakistan▓da kutlanmaktadır.

Özbekistan:■Türk devletleri arasında en muhteşem ve görkemli Nevruz kutlamaları Özbekistan▓da yapılmaktadır. Burada da ancak 1960▓lı yıllardan itibaren ilgi gösterilmeye başlandığı, 1980▓li yıllarda tekrar bazı yasaklamaların başladığı,1985-1986 yıllarından itibaren ise tartışmaların başladığı Nevruz bayramının eskiden beri kutlanan bir halk bayramı olduğu, mahiyetinin din ile değil tabiat ile ilgisi olduğundan gelenekler açısından düzenlemenin gerektiği vurgulandı. Bunun neticesi ⌠Nevruz■ hakiki bir halk bayramı sıfatıyla resmi bir bayrama 1990 yılından itibaren dönüştürüldü ve kutlanmaya başlandı. Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Kerimov çıkardığı bir kararla 1992 yılının 21 Martı▓ndan itibaren Nevruz Özbekistan▒da resmi bir bayram olarak kutlanmaya başlanmıştır. Nevruz bayramı yapılan etkinlikler ile tam bir şölene dönmekte, bu büyük kutlama devlet sarayı ve meydanda gelenek ve göreneklerin tüm örnekleri sergilenmektedir.■[19]

═══════════════ ⌠Bu kutlamaları her kent bazı değişiklikler ile kendine özgü bir üslupla yapmaktadır. Diğer kardeş Türk Cumhuriyetlerinde olduğu gibi işe temizlik ile başlarlar. Avlular, evler, sokaklar her taraf büyük bir özen ile temizlenir ve süslenir. Akşam olunca akrabalar, tanıdıklar birbirlerine misafirliğe giderler. Yaşlılar, anne ve babalar, akrabalar ziyaret edilir. Küskünler, dargınlar barışır, fakir insanlara yardım edilir. Bayram günü ⌠Bahar hanım■ ve etrafında onun tarzında giyinmiş hanımlar birlikte davul zurna ve klarnet eşliğinde sokaklar dolaşılıp baharın geldiği müjdesi verilir. Daha sonra oyunlar sunulur, şarkı ve türküler söylenerek bayram kutlanır.■[20]

════════════ Yapılan baskı ve zulüme rağmen Türk milletinin yine de mili değerlerine ve kültürüne ne kadar bağlı olduğunu bir kez daha görmekteyiz. Özbekler▓ de de temizliğe önem verildiğini, yaşlı insanlara, anneye ve babaya saygının olduğunu, çocuklara sevginin yüceliğini görüyoruz. Türk milleti her ne olursa olsun kötülüklere son veren bir düşünceye sahiptir. Nevruzun gelişi, baharın kendini gösterdiği ve tabiatın yeniden canlandığını Özbekler de kutlamaktadırlar. Türk milletinin devletlerine ne kadar bağlı oldukları görülmektedir.

═══════════ Kırgızistan:Kırgız Türk Cumhuriyetinin eski Cumhurbaşkanı, 1 Şubat 1991 tarihinde, 21 Mart▓ı Millî Nooruz Bayramı ilan etti. Bu zamandan beri 10 yıldır Kırgız Türk Halkı, atalarımızın gelenekli bayramını tekrar canlandırıp, kutlamaya başladılar.Her şeye rağmen bu bayram, bugüne kadar halk tarafından kutlanıla gelmiştir. Hatta şairler, bu bayramla ilgili şiirler yazmışlardır. Örneğin Ömer Hayâm, ▒Yeni Mevsim▓ hakkında yazdığı ⌠Nevruz-Name■ sinde, lirik tarzda, İran ▒ da saltanatlı bir şekilde kutlanan bayramı tasvir eder.

═══════════════ El Harezmî,■Muhabbet-Name■ sinde;

═══════════════ ▒Peri bu güzellikten meydana gelen bir dağ mı?

═══════════════ Ki nevruz, bahar yüzlü, hilal kaşlı bir güzel mi?

diye sevgilisine hitap etmektedir.

═══════════════ Kırgızlar, Nooruzu, mevsimin değişmesiyle ilgili bayram, yeni yılbaşı bayramı olarak kabul etmişler. Çünkü baharın gelmesiyle dünyaya canlılık gelir. Yeşil dünya kendini yeniden gösterir. Yağmurun yağması, doğanın filizlenmesi insanlarda yeni bir hayata başlıyormuş gibi bir duygu uyanır. Nooruz bayramının lirik mahiyeti, toprak ananın göğsü kabarıp, taş memelerinin gevşediği gün, yeryüzünde saadetin yuva yaptığı gün, bitkilerin gözünü açtığı gün, gibi ifadelerden de anlaşılmaktadır. Kırgızlar ▓da bu mevsim buzların çözüldüğü, hayvanların harekete geçtiği, bitkilerin canlandığı, eski ve yeni iki yılın buluştuğu günde yeni yıl bayramı Nooruz kutlanır. Bu gün 21 Mart▓a rastlamaktadır. Bununla ilgili Kırgız halkının edebi eserlerinde aşağıdaki gibi deyişlere rastlamaktayız:

═══════════════ ⌠BeştogoolNooruzun

═══════════════ Eski yıl ile yeni yılın

═══════════════ Parlak bir ada sahip

═══════════════ Bütün beşeri âlemi yeniler

═══════════════ Allah▓tan Nooruz yenilenir

═══════════════ Nooruzlamada kar çiçeği

═══════════════ Karı delerek çıkagelir

═══════════════ Kar çiçeği bayramı

═══════════════ Kazanı yoğurtla doldur

═══════════════ Kaynatır herkes sümölök

═══════════════ Bayram eder genci, yaşlısı

═══════════════ Baştogool▓ da bahar geldi

═══════════════ Geri dönüp, ördek, kaz geldi.■════════════════════════

Bu günde bütün halk toplanır ,■köçö■ (darıdan yapılan bir nevi yarma) ,■sümölök ⌠ (aşureye benzer bir tarzdan yapılan bir nevi tatlı çeşidi) kaynatır çeşitli yemekler yaparlar. Tüm canlıların sağlık sıhhatine tabiatın bereketliliğine yönelik dileklerde dua ve temennilerde bulunurlar. Dolayısıyla Kırgızlar Nooruzda hep birbirlerine iyi niyet ve dualarda bulunmakla birlikle, yeni yıla yönelik temennilerini de söylerler.■[21]

═════════ Kırgızlar da milli Türk bayramı Nevruzu büyük bir neşe ile kutlamaktadırlar. Yaşantısı doğaya bağlı olan Türkler sürekli olarak dünyanın gizemi hakkında bilgi toplayarak kuşaktan kuşağa aktarmaya çalışmışlardır. Destanlarında, efsanelerinde, şiirlerinde, gelenek ve göreneklerinde bunları görebiliriz. Çocuğu, genci, yaşlısı, zengini yoksulu bütün herkes Kırgızlara özgü yemekler yerler. Nevruz bayramında Kırgızlar bereketliliğe yönelik, doğadan daha fazla verim almak için Allah▓a dua ederler. Bu bahar bayramında zengin insanlar, yoksul, gariban insanları düşünürken toplumsal bir dayanışma sağlanması için Nevruz bir vesile olmuştur. Bayram boyunca ailelerin birbirlerini ziyaret etmeleri, bayramlaşmaları bir gelenek haline gelmiştir.

Türkmenistan: ⌠Türkmenistan halkı kendi bağımsızlığını ilan ettikten sonra, 1992 yılından itibaren 21 Mart tatil edilmiş, Nevruz bayramı resmi olarak kutlanmaya başlanmıştır. Devlet başkanı Nevruz▓u şöyle tarif ediyor:■ Nevruz tüm Müslüman doğusunun kutsal bayramlarından birisi olmakla o doğunun en eski haklarının biri olan Türkmen halkının da ruhunu bugünden itibaren tamamen yenileyen duruma dönüşür. Her bir Nevruz bizi yeni güne, yeni devre götürür.■ Devlet seviyesinde bir bayramın yapılması için neler gerekirse her şey seferber edilmiş, atalarından miras kalan milli geleneklerini, adetlerini, çeşitli oyunlar ile canlandırmak suretiyle coşku ile kutlamaya çalışmaktadırlar. Türkmenler için de ▒taze bir gün▓ ,▓yeni bir gün▓anlamında kabul edilip tabiatın insanlara emrettiği bir bayram telakki edilmiştir. Nevruz öncesi akşamdan yeni elbiseler giyilir, geleneksel tatlı ⌠semene■, yemek olarak ⌠yarma■ ,■noybalı erişte■ , ⌠buluma■ gibi yemekler hazırlanır.■[22]

═══════════ Türk kültürü zengin ve çeşitli olduğu için Nevruz bayramının özellikleri hemen hemen hepsinde aynı şekilde görülmektedir. Baharın gelmesiyle soydaş Türkmen halkı bu bayramı neşe, sevinç, kardeşlik, arkadaşlık, yoksul insanlara yardım, barış, sağlık ve esenlik içerikli duygularla kutlamaktadır. Türkmenler bu bayramda yoksul insanlara daha fazla yardım etme gereği duyarlar.Zaten bu Türk milletinin yapısında vardır. Türkmenlerin ne kadar çağdaş, medeni bir millet olduğunu görmekteyiz. Dün ve bugün de olduğu gibi Türkmenler kültürlerini devam ettireceklerdir.

Uygur Türkleri (Doğu Türkistan): En görkemli kutlanan yeni yıl bayramıdır. 22 Mart▓ta kutlanır. Bir ara 1938 yılında kutlanmak istenmiş; Çin diktatörü Şin Sisey▓in emri ile yasaklanmış, ancak 1989 yılında Urumçi▓de kutlama yapılmış, son on yıldan beri gayrı resmi olarak Doğu Türkistan▓da, geniş kırsal kesimlerde il ve ilçelerde kutlamalar yapılmıştır. Doğu Türkistan Türklerinde bahar bayramı olarak ⌠Novroz■ olarak telaffuz edilir. Özellikle Uygur ve Kazan Türklerinde nevruz günü çeşitli etkinliklerin yanında ⌠Ergenekon Destanı■ okunur. Nevruz günü Uygur Türklerinde evler yeniden boyanır, insanlar yeni elbiselerini giyerler, sokaklar temizlenir, Nevruz alanlarında büyük bir hazırlık yapılır. Sabahtan itibaren karşılıklı birbirlerinin bayramını kutlarlar ve hediyeler alınıp verilir.■[23])

⌠Gagauzlar▓da Nevruz bayramı ⌠ilkyaz yortusu■, Kırım Türklerinde ⌠nevrez■ olarak isimlendirilen, Batı Trakya ve Balkanlarda ⌠mevriz■ adıyla kutlanmaktadır.■[24]

═══════════ Sonuç: Bugün Nevruz adıyla kutladığımız bu bayram, Türkler için ⌠Ergenekon Bayramı■dır. Fars dilinden aldığımız Nevruz kelimesi çok eskiden beri Türk kültüründe Ergenekon Bayramı olarak bilinmekte idi ve canlı bir şekilde kutlamaktaydı. Ateşin yakılması ve üzerinden atlanması Türklerin Şaman kültürü ile yaşadıklarının kanıtıdır. Eski Türklerin geleneklerini, göreneklerini bugün Orta Asya Türk Devletleri▓nde ve Türkiye▓mizde görmekteyiz. Nevruz (Ergenekon), Türkler tarafından diğer milletlere geçmiştir. Türkler bu bayramı bir kurtuluş bayramı olarak kabul etmişler ve günümüze kadar çeşitli adlarla (Bozkurt, Çağan, Ergenekon, Nevruz, Sultan Nevruz, Mart Dokuzu, Novruz v.s.) kutlamışlardır.

Nevruzun gelmesiyle insanlar bayramlık elbiselerini giyer, akrabalar, aileler, tanıdık insanlar ve kutsal yerler ziyaret edilir. Meydanlarda şiir atışmaları olur, millî oyunlar oynanır.(cirit, güreş, at yarışı, yumurta tokuşturmak v.s.) Ayrıca bu bayramda yoksul insanlara yiyecek yardımında bulunulur. Millî birliğimizin ve beraberliğimizin sembolü Nevruz; umudun, bereketin, barışın, sevginin, kardeşliğin ve hoşgörülüğün bayramıdır.

═══════════ KAYNAKLAR:

1-AKÇORA, Erginöz, Tarihimizde ve Kültürümüzde Nevruz, Elazığ Eğitim, Sanat, Kültür, Araştırma, Tanıtma ve Hizmet Yay. , Elazığ, 1999

2-ALPARSLAN. Ali, Kadı Burhaneddin Divanı▓ndan Seçmeler, T. C. Kültür Bakanlığı Yay. , Ankara, 1996

3-Büyük Türk Klasikleri, Tarih- Antoloji-Ansiklopedi, Ötüken- Söğüt, İstanbul, 1986

4-İPEKTEN, Haluk, Nefî-Hayatı-Sanatı-Eserleri, Akçağ Yay. , Ankara, 1996

5- İPEKTEN, Haluk, Nailî-Hayatı-Sanatı-Eserleri, Akçağ Yay. , Ankara, 1991

6-PALA, İskender, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Akçağ Yay. , Ankara, 1995

7-SİLAHDAROĞLU, Fikri, Günümüz Türkçesi İle Kutadgu Bilig Uyarlaması, T. C. Kültür Bakanlığı Yay. , Ankara, 1996

8-Türk Dünyasında Nevruz Dördüncü Uluslar Arası Bilgi Şöleni Bildirileri, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2001,s.21√24/141√146

9-ZEYBEK, Namık Kemal, Türk Olmak, Ocak Yay. , Ankara, 1991

10-TAN, Nail,■Atatürklü Nevruz Bayramları■ , Türksoy, Mayıs 2003, S:9,s.39√41

11-EROL, Ali, ⌠Nevruz Üzerine Bir Yazı■, Azerbaycan Türk Kültür Dergisi, Mart-Nisan 2005, S:359, s.30√31

 


Pərvanə Bəkirqızı (İsayeva)

MÜASİR AZƏRBAYCAN ROMANINDA

STRUKTUR DƏYİŞMƏLƏRİ


XX əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatında mifik obraz və süjetlərə, mif motivlərinə tez-tez müraciət olunmuşdur. Əsrin əvvəllərində Ə.Haqverdiyev, A.Şaiqin yaradıcılığında, daha sonralar H.Cavidin əsərlərində mifologizmlərə geniş yer verilmişdir. Dram əsərlərində istifadə olunan bu elementlər onunu strukturunda ciddi dəyişikliyə yol verməsə də, eyni vəziyyəti roman janrında müşahidə edə bilmirik. Roman bir janr kimi zaman-zaman istər mövzu, istərsə də struktur baxımından deformasiyalara uğramışdır. XX əsrin əvvəllərində bir sıra tədqiqatçılar roman janrının tənəzzülə uğrayacağı haqqında mülahizələr irəli sürürdülər. Proseslərin gedişatı məsələnin bu şəkildə qoyulmasının dəqiq olmadığını göstərdi. Məsələ ondadır ki, bir janr kimi romanın özünü qoruma instinkti çox güclüdür. M.Servantesin ⌠Don Kixot■ əsəri cəngavərlik romanlarının son nümunəsi, həm də bu üsluba qəribə bir istehzası və kinayəsi olan bir romandır. Lakin bu yanaşma romanı kiçiltmədi, əksinə janrın daxilində özünü yenidən tənzimləmə, yenidənqurma, bir sözlə sinergetik proseslərə təkan verdi. Bu baxımdan XX əsr Azərbaycan romanında da dəyişikliklər nəzərə çarpır. Bu ilk növbədə mifik obraz və süjetlərə ağırlıq verən əsərlərdə müşahidə olunur. Mif və roman janrı arasında bərabərlik işarəsi qoymaq qeyri dəqiq olardı. Mif bir harmoniya yaradıcısıdır, tarixi konkret faktlarla əks etdirmir, romanda isə tarixilik müasirliklə yanaşı addımlayır. Ancaq XX əsrin başlanğıcında roman və mif süjetləri arasında nəinki bir yaxınlıq, bağlılıq göründü, hətta onların paralel addımlaması müşahidə edildi. Bu proseslər yeni janr hadisəsinə təkan verdi. Dünya ədəbiyyatında roman-mif janrının ilk nümunələrini C.Coys, T.Mann, F.Kafka, Q.Markes və b. yaratmışlar. Məsələnin nəzəri yönlərini araşdıran Y.Lotman, E.Meletinski və b. roman-mif janrını yeni janr hadisəsi kimi qəbul etmişlər. Bədii ədəbiyyat nümunələrində həmişə mif motivinə müraciət olunmuşdur. Ancaq XX əsrdə bu proses yeni səkil alır, nəinki ədəbiyyata, həmçinin mədəniyyətin digər sahələrinə də nüfuz edir.

Azərbaycan ədəbiyyatında roman-mif janrına M.Süleymanlının ⌠Köç■ əsərini aid edə bilərik. Əsərin mövzusu, dili, obrazların işlənmə strukturu arasındakı bağlılıq, məlum epos mətninə yaradıcı münasibət, təhkiyənin canlılığı və yüyrəkliyi, ən əsası isə şüurlu şəkildə deyil, təhtəlşüur hadisəsi kimi bədii mətnə oturan mifik təfəkkür elementləri, şaman ayinlərinin, təsəvvüf elementlərinin işlənmə mexanizmi ⌠Köç■ əsərinin janrını roman-mif adlandırmağımıza əsas verir. Klassik roman janrının ölçülərinə görə ⌠Köç■ də hadisələr nə bir qəhrəmanın ətrafında cərəyan edir, nə də sovet romanı kimi kütlənin marağını əks etdirir. Bu bir etnosun tarixən keçdiyi yolunu, dünyagörüşünü, mədəniyyətini, dil-ifadə zənginliyini əks etdirən mədəni abidəyə çevrilir. Hadisələrin verilmə tezliyi epik təhkiyəni deyil, dramatik hərəkəti xatırladır. Yenə hadisələrə gəlincə, əsərdə hadisələrin düzxətli deyil, spiralvari hərəkəti roman texnikası ilə deyil, məhz miflə bağlanır. Mifdə tarix dönə-dönə təkrarlanır, qəhrəmanlar taleyin hökmünə tabe olur və ya qəzavü-qədərə boyun əyir. Bu struktur ⌠Köç■ əsərində də saxlanılır. Bədii mətində obrazların adları belə təkrarlanır. Müəllif əsərə ⌠Kitabi-Dədə Qorqud■ qəhrəmanlarından Domrulu, Beyrəyi, Bəkili gətirir, amma bu obrazlar sadəcə proyeksiya olunmurlar, bəzi məqamlarda fərqli funksiyalar icra edirlər. Nəzərə alsaq ki, epos yaradıcılığı mifoloji strukturla həmişə bağlılıqda olmuşdur, onda klassik epos nümunələrindəki mifoloji qatı ⌠Köç■ əsərində axtarmaq cəhdimiz yanlış olmazdı. Qəhrəmanlıq dastanlarının struktur və obraz sisteminin roman janrına nüfuz etməsi ədəbi ənənənin və genetik yaddaşın qorunmasına xidmət edir. Bu isə arxetipik strukturların, mifik motivlərin, obraz və süjetlərin dövrəviliyini təmin edir. ■Köç■ romanında ⌠janrın yaddaş■ problemi qorunur, ilkin elementlər √ arxetipik strukturlar müasir romanın nəzəri postulatları ilə çulğaşır. Dünya ədəbiyyatı nümunələrində roman-mif janrında yazılan əsərlərin əksəriyyətində karnaval texnikası saxlanır, bu da genetik yaddaşa söykənən məsələdir. Son illərin populyar ədəbi nümunələri içərisində Şərq klassik ənənəsinə əsaslanaraq yazılan roman nümunələrinə də rastlanır. Bunların içərisində P.Kuelonun əsərləri daha çox diqqət mərkəzindədir. Şərq-islam mədəniyyəti ənənəsinin dairəsini genişləndirməsi özlüyündə yaxşı hadisədir. Məsələn, müəllifin müraciət etdiyi materiala yanaşma tərzindən və onu dünya oxucusuna çatdırmasından gedir. Əslində, P.Kuelonun romanları janrın sərhədlərinə parametrləri baxımında çox uzaqdır.Bu isə populyarlıq problemi yaratmasa da, materiala yarımçıq yanaşma problemini qabardır. Bir Latın Amerikalı və ya Avropalı oxucu belə mətnləri maraqlı, cazibədar qəbul etsə də Şərq-islam-türk mədəniyyətinə mənsub oxucu üçün klassik ədəbiyyatın tamdeyilməzlik prinsipinin gözlənilməməsi məntiqsizlik təəssüratı yaradır. Mif mətni və bədii ədəbiyyat arasındakı müvazinət məsələsində hər iki tərəf eyni ağırlıq qazandığı halda maraqlı nəticələr əldə etmək olur. M.Süleymanlının ⌠Köç■ romanında bu müvazinət saxlandığı üçün əsərin roman-mif texnikasında yazılmasına bir daha əmin ola bilirik. Əsərdə mif təhtəlşüur hadisəsi kimi roman strukturuna nüfuz edir. Mif mətninin və ya mifik obrazların bir çox bədii əsərlərdə düşünülmüş şəkildə istifadə olunması zamanı mif mətində sərbəst şəkildə mövcudluğunu qoruya bilir. Belə olan halda mifoloji model mifik obrazlar, mif süjeti şəklində çıxış etdiyi üçün əsərin strukturunda mif və romanın birləşməsini görə bilmirik. Azərbaycan ədəbiyyatında son illərin məhsulu olan ⌠Ağ qoç, qara qoç■ romanında bu mənzərənin şahidi oluruq. Əsər məlum nağıl mətninin dekonstruksiya olunmuş yeni variantıdır. Müəllif bu bədii üsulla müasiri olduğu zamanın normal insan məntiqinə sığmayan deformasiyalarını göstərmək üçün bilavasitə hamının bildiyi nağıl qəhrəmanlarına müraciət edir. Müəllif ideyasının çatdırılmasında yalnızca model kimi işlənən nağıl motivi əsərlə tam şəkildə qaynayıb-qarışa bilmir. Bu şəkildə roman-mif janrından danışmaq olmaz. ⌠Ağ qoç, qara qoç■ əsərində mif mətninin romanda özünü büruzə verməsi situasiya ilə bağlıdır, individual xarakter daşıyır, müəllif fikrinin çatdırılmasında vasitədən başqa bir şey deyildir.

XX əsr ədəbiyyatı adresatı daima mifik situasiya içərisində saxlamağa çalışır. Bir sözlə, mif müasir düşüncə tərzinin özünə çevrilir. O artıq poetikanın bir hissəsi olmaqdan çıxıb, ontoloji mahiyyət qazanır. Beləliklə, mif özündə iki dünyagörüşünü empirik və qeyri-empirik reallığı bütövləşdirir. Buna başqa sözlə fiziki və metafiziki reallığın birləşməsi də demək olar. Problemə belə baxanda mifik dünyagörüşünün çox laylı, çox qatlı proses olduğuna əmin oluruq. Bu çox qatlılığın ən üst √ empirik qəbul edilən hissəsində insanların real həyat tərzi, məşğuliyyəti dayanır. Biz bu qatı şüurlu şəkildə qəbul və izah edə bildiyimiz halda, qeyri-empirikliyi anlamaqda çətinlik çəkirik, bu da təbii prosesdir, çünki bu halda təhtəlşüur hadisəsi ilə qarşı-qarşıya gəlirik. Müasir elm təhtəlşüur hadisələrini izah etməkdə maraqlı olmasa da insan canlı orqanizm kimi təbiətin bir parçası olduğunu öz genetik faktoru ilə hiss edir. Təhtəlşüur hadisəsi zamanı informasiyanın verilməsi somatik strukturlarla əlaqəlidir. Məhz bu səbəbdən də təhtəlşüur anlayışı bioloji, geoloji, kosmik və s. faktorlarla əlaqəlidır. Burada həmçinin informasiyanın ötürülməsi prosesi də gedir ki, bunun da daşıyıcısı məhz insandır. Genetik yaddaşda minillik tarixlə müasir dünya arasında elə bir böyük məsafə qoyulmur. XX əsrin böyük möcüzələrindən sayılan Vanqa, Cuna fenomeni haqqında danışdığımız təhtəlşüur hadisəsinin, mifik yaddaşın göstəricisidir. Y.E.Qolosovker ⌠Mifin məntiqi■ əsərində yazırdı: ■...təxəyyüldən ötrü sağlam düşüncə dünyasından fərqli gerçəklik sistemi mövcuddur.■

Müasir ədəbiyyat nümunələrində mif dramaturgiyanın, lirikanın, epik təhkiyənin janr xüsusiyyətləri ilə üzvü şəkildə birləşir. XX əsrin əvvəllərində olduğu kimi həm əsrin sonlarında, həm də XXI əsrin başlanğıcında mif strukturunun digər janrlara nisbətdə daha çox romanla birləşməsinin səbəbi yəqin ki, epik təhkiyə ilə əlaqədardır. Müasir təhkiyənin strukturunda mifoepik süjet müxtəlif funksiyalar yerinə yetirir. Bəzi müəlliflər üçün mifoloji süjet və obrazlar arxaik təfəkkürlə əlaqə qurmağın yoludur.

Ədəbiyyatda roman-mif janrının yaranışı XX əsrin məhsuludur. Bu dövrdə yaranan əsərlərdə mif süjet, kompozisiya, zaman√məkan anlayışları, obrazlar sistemində də dəyişikliklərə yol açdı. Mifoloji süjet və obrazlar XIX əsrdə yaranan dram əsərləri və lirika nümunələrində də yox deyildi. Bu məsələ ətrafında bir çox tədqiqatçıların müxtəlif qənaətləri ilə rastlaşırıq. Mif poetikası ilə uzun müddət məşğul olan Y.Meletinskiyə görə, ümumiyyətlə XIX əsrdə yazılan heç bir romanda mifoloji süjet və motivə rast gəlmək olmaz. Zənnimizcə, bu iddiada tədqiqatçı yanlışlığa yol verir. XIX əsr rus ədəbiyyatında F.Dostoyevskinin yaradıcılığında, eləcə də dünya ədəbiyyatının nümunələrini araşdırarkən görürük ki, mifik təfəkkür, mifoloji obrazlar sistemi həmişə müraciət olunan bir sahə olmuşdur.

Roman janrının klassik strukturunun pozulması və yeni roman-mif janrının təşəkkülü yeni təfəkkür tərzi, yeni dünyagörüşünün təzahürüdür. Digər janrlardan fərqli olaraq roman daha çox dəyişə bilmək qabiliyyətinə malikdir. Bu xüsusiyyəti ona daima müasir qala bilmək imkanı verir. Yuxarıda sadalanan cəhətlər romanın mövzu, ideya, obrazlar sistemində də ciddi dəyişikliyə yol açır.

Azərbaycan ədəbiyyatında XX əsrin əvvəllərində qələmə alınan romanların mövzu və obrazlarına nəzər salsaq eyni mənzərənin şahidi oluruq. M.S.Ordubadinin yaradıcılığı və XX əsrin altmışıncı illərindən yaranan roman nümunələri arasındakı fərq həm mövzu, həm də əsərlərin strukturuna ciddi təsir göstərən mifoloji süjet və obrazlar sistemi ilə bağlıdır. Belə əsərlər sırasına M.Süleymanlı, Elçin və Anarın romanlarını aid etmək olar. M.Süleymanlının ⌠Köç■, ⌠Şeytan■, ■Dəyirman■, Elçinin ⌠Mahmud və Məryəm■, ⌠Ağ dəvə■ romanlarında türk mifik təfəkkürünə söykənən mifologemlər bədii mətnə elementlər şəklində deyil, mövzu və ideya ilə həmahəng olaraq sistemli halda gətirilmişdir. M.Süleymanlının ⌠Köç■, ⌠Şeytan■ əsərlərində mifoloji obrazlar və mifoloji süjet əsərə element kimi daxil edilmir, romanın bütün strukturuna hakim kəsilir. Adları çəkilən əsərlərdə tarixə və dünənimizə işıq salınırsa, ⌠Dəyirman■ povestində mifik qat müasir dünyanın problemləri fonunda görünür. Yazıçı Elçinin ⌠Mahmud və Məryəm■ əsəri isə dastan poetikasının qanunları arasındakı bağlılığı görməmək mümkün deyil. Bu əsərlərdə müəlliflərin hər biri cəmiyyətin və insanın yeni düşüncə tərzinin modelini və konsepsiyasını yaradır. Burada şəxsiyyət cəmiyyətdən və təbiətdən kənarda nə təsvir olunur, nə də düşünülür. Beləliklə, ədəbiyyat öz ilkin funksiyasına qayıdır (partiyalı və siyasi ədəbiyyat olmaqdan uzaqlaşır). Rasionalist düşüncə tərzi öz lider mövqeyini tərk etməyə başlayır. Müasir dünyanın reallığı insanlığı aksiomlara yenidən, həm də müxtəlif baxış bucağından baxmaq və nəticələr çıxarmaq imkanı verdi. Mövcud reallıq sənətkarları yeni formalar, ifadə şəkilləri axtarmağa sövq edirdi. Roman-mif janrı da yazıçılara belə imkan yaradırdı. Müxtəlif zaman kəsiklərini bir araya gətirən romançılar mifik yaddaşa söykənərək dünənlə əlaqə yaratdıqları kimi romanı müasirlikdən də uzaqlaşdırmadılar. Bu istiqamətdə yazıb yaradan yazıçıların bir qismi klassik romanın ölçülərinə qismən də olsa əməl etsələr də, bir qismi modernizmdən sonrakı mərhələnin, postmodernizmin yazı texnikasına üstünlük verdilər.

Kamal Abdullanın ⌠Yarımçıq əlyazma■ romanı Azərbaycan ədəbiyyatında postmodernist romanın nümunəsi hesab edilə bilər. Bu romanı həmçinin roman-mif janrına da aid edə bilərik. Adı çəkilən əsər dekonstruksiya olunan, mifik tarixlə bu günü birləşdirən, həmçinin romanın strukturunda apardığı dəyişikliklərlə diqqəti çəkir. Müəllif nəinki romanın strukturunda, həmçinin janrlar arasında da dekonstruksiya aparır. ⌠Yarımçıq əlyazma■ romanı ilk variantda dram janrında qələmə alınmış ayrı-ayrı əsərlərdən yaranmışdır. Roman strukturunda isə müxtəlif əsərlərin sintezi quru, sxematik xarakter daşımır. Təbii ki, burada mifik qat təhtəlşüur hadisəsinə çevrilmir. Əsərdə informasiyanın ötürülməsi mifoloji təfəkkürlə bütünləşmir. Neomifoloji mətn müəllifi cəmiyyətin yeni modelini yaradır, təbiət və cəmiyyət qanunlarını ön plana keçirir. Burada təklik və ya təklənmək qorxusu ölümlə yanaşı addımlayır. Əsərdə cərəyan edən hadisələr Boğazca Fatmanın hiyləsinin, məkrinin açılması üzərində qurulub. Lakin bu ilk baxışda belə sadə və primitiv şəkildə görsənir. Əsas mahiyyət daha alt qatda gizlənir.

Müasir dünyanın reallığı insanlığı tarixin bir çox hadisələrinin nəticələri və ya həqiqət kimi qələmə verilən proseslərini yenidən gözdən keçirmək məcburiyyəti qarşısında qoyur. Bu isə öz növbəsində tarixin düzxətli inkişafını yox, daha çox təkrarlanan, dövr edən mahiyyətini yenidən öyrənmək, onu anlamaq cəhdindən başqa bir şey deyildir. Bir halda ki tarix də öz gedişatında düzxətli deyil, dövrəviliyə meyl edir, onda mif və tarixin bizim izah edə biləcəyimiz mümkün olmayan vahid bir ortaq nöqtəsi var. Yazıçı təxəyyülü də bu məsələlərin mahiyyətini açmağa üz tutanda hər hansı dekonstruksiya əməliyyatına baxmayaraq oxucuda maraq doğuracaq bədii mətn yaradır. K.Abdullanın ⌠Yarımçıq əlyazma■ romanını klassik romanın nəzəri ölçüləri çərçivəsində izah etmək cəhdinin uğursuz olması hələ əsərin heç bir poetik normalara əsaslanmaması demək deyildir. Müasir dövrün aparıcı istiqamətlərindən olan postmodernizm poststrukturalizm və dekonstruktivizmin nəzəriyyəsi və praktikasına əsaslanır.

Postmodernizmin bədii təzahürü ilk dəfə ABŞ-da incəsənətin vizual formalarında √arxitektura, heykəltəraşlıq, videoklip və dizaynda özünü büruzə verir. Nəzəriyyənin postmodernizm məfhumuna münasibəti və dəyərləndirməsi isə bir qədər gec baş verdi. Bəzi tədqiqatçılar bunun səbəbini estetika elmində mövcud olan ⌠balkançılıq■ tendensiyaları ilə əlaqələndirirdilər.══

Postmodernizm ətrafında gedən diskussiyalar XX əsrin 60-cı illərindən geniş vüsət almağa başlayır. Duqlas Devisin ⌠Bədii sənət: Postmodernizm haqqında esse■ (1977), A.Olivinin ⌠Müasir avanqard haqqında esse■ (1982), O.Steyner ⌠Ritorikanın rəngləri■ əsərləri bu illərin məhsuludur. Postmodernizmin estetik mahiyyəti İ.Xassan, D.Lodya, K.Batler, D.Fokkemu, Y.Xabermas, J.Liotar və s. ədəbiyyatşünas və filosoflar tərəfindən tədqiq olunmaqda davam edir. Postmodernizm ədəbiyyatda, incəsənətdə, sosiologiyada, fəlsəfədə, İqtisadiyyatda, siyasətdə ⌠zamanın ruhunun■ göstəricisidir. Ədəbiyyatda postmodernist estetikanın ən optimal forması kollaj, parodiya, kiçik janrlar, metaromandır. Xaos, avtoritetlərin böhranı, pastiş, fraqmentarlıq postmodernist ədəbiyyatda ən çox işlədilən formalardır. K.Abdullanın da ⌠Yarımçıq əlyazma■ romanı bu istiqamətdə araşdırılmalıdır. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, kollaj, parodiya, xaos, avtoritetlərin böhranı kimi postmodernist fiqurları adı çəkilən əsərdə də müşahidə edə bilirik. Romanda oyun texnikası, hadisələrin birbaşa içində olma, totallıqdan daha ziyadə dekonstruksiyaya meyl etmək, janrın sərhədlərinin qorunması prinsipi deyil, sadəcə mətn, intermətn anlayışlarına söykənmək prinsipləri qabarıqdır. K.Abdulla bu əsəri ilə Azərbaycan ədəbiyyatına yeni bir üslub gətirmişdir. Bu üsulun qalıb-qalmayacağı haqqında fikir söyləmək indilik çətindir. Bir tərəfdən postmodernist cəmiyyətdə metanarratiflərə yer yoxdur, kiçik hekayə yaradıcılıq üçün daha ənənəvi formaya çevrilir, qeyri-müəyyənlik, çoxmənalılıq, ehtimal, mədəni ənənənin sərhədlərinin pozulması, ondan sıyrılmaq cəhdi yeni ədəbiyyatın aparıcı xəttini təşkil etdiyindən belə romanların yaranması ehtimalı güclənir. Digər tərəfdən ənənədən uzaqlaşma, yeni formalarla uzlaşma maddi-mədəni tarixlə bağların qırılmasına aparıb çıxarır. K.Abdullanın ⌠Yarımçıq əlyazma■ romanını roman-mif janrına tam aid etmək olmur. Amma əsərin ümumi ruhunda böyük mifik anlamlarla √ xaos və kosmosla, ölüb-dirilmə anlayışları ilə qarşılaşırıq. Əsərdə cəmiyyətin pozulmuş harmoniyasının bərpası elə mifdəki xaosun kosmosa çevrilməsinin yeni formasıdır. Bu isə K.Yunq və M.Eliotun dediyi arxetiplərin daima təkrarlanması məntiqini xatırladır.

XX əsr elmdə böyük sıçrayışlarıyla bərabər, zamanın reallıqlarını dəyərləndirməkdə yeni fəlsəfi təlimlərə üz tutdu. Amma bu yeniliklərin hər birinin arxasında arxetipik düşüncə tərzi dayanırdı. Demək, roman-mif janrının yaranması uzun bir prosesin davamı olacaqdı. Bu prosesdə sözyaradıcılığı, dilin imkanları aparıcı rol oynayır, növbəti dövretmə, təkrarlanma başlayırdı. Beləliklə, linqvistik proseslər ədəbiyyatın problemlərini çatdırmaqda yeni vasitəyə çevrilirdi. Söz öz ilkin mahiyyəti ilə müasir ədəbiyyatın predmetinə çevrilir. Qərbin karnaval tipli tamaşaları və Şərqin meydan tamaşalarında olduğu kimi ən yeni ədəbiyyat söz oyunu, sözün yerinə görə dəyişməsi , qrammatik qanunların pozulması, sintaksisə əməl etməmək prinsipləri ilə seçilir. Çoxqatlılıq və çoxplanlılığa meyl edən müəlliflər metaforik obrazlara üstünlük verir. Fikri axıra kimi verməyən müəllif yarımçıq cümləni adresatın öz mühakiməsinə buraxır. Bu isə oyun texnikası üzərində qurulan müasir ədəbiyyatın öz qanunlarıdır. Belə ədəbi nümunələrdə yazıçı məlum mif mətnləri və mifik süjetlərə müraciət edir. Ən yeni ədəbiyyatın klassik kanonlara sığmayan formasının arxaik təfəkkürə sığınmaq cəhdi sintez etmənin dəb olduğu bir vaxtda heç də təəccüblü deyil. Mifik təfəkkürdə mövcud olan obrazlardan istifadə edən müasir yazıçı həmin obrazdan cəmiyyətin problemləri fonunda söhbət açır. Burada dil faktoru da əsasdır. ⌠Romanda dil yalnız təsvir etmir, həm də təsvir vasitəsi kimi çıxış edir■ (M.M.Baxtin. Ədəbi-tənqidi məqalələr, M., 1986).

Roman janrı müasir ədəbi janrlar içərisində təhkiyənin forması ilə epos daha yaxın olan yaradıcılıq şəklidir. Roman yaradıcılığı və epos təfəkkürü arasındakı eyniliklər XX əsrin bir çox nəzəriyyəçiləri tərəfindən müxtəlif aspektlərdə tədqiqata cəlb olunmuşdur. Bu tədqiqatlar içərisində M.Baxtinin ⌠Romanda xronotop və zaman şəkilləri■, ⌠Epos və roman■ məqalələrinin müstəsna yeri var. Adları çəkilən bu məqalələrdə roman janrının tədqiqi metodologiyası sistemli bir şəkildə araşdırılmışdır. Müəllif hələ 1941-ci ildə işıq üzü görən ⌠Epos və roman■ məqaləsində yazırdı ki, roman janrının sərhədləri tamamilə müəyyən olunmamışdır, bu baxımdan da onun plastik imkanlarını qabaqcadan görə bilmərik. Tədqiqatçı bununla janrdaxili dəyişmələri, müxtəlif simbiozlaşma proseslərini nəzərdə tuturdu. XX əsr ədəbiyyatının sonrakı inkişafı bu fikirləri təsdiqlədi. Roman janrı epik təhkiyənin müasir forması olmaqla kifayətlənmədi, həmçinin dramatik xüsusiyyətlər də qazandı. Bu isə öz növbəsində roman janrının strukturunda bəlli bir dəyişikliklərə əsas verdi. Məhz bu transformasiyalar müasir romanı klassik ölçülərdən uzaqlaşdırdı. Azərbaycan ədəbiyyatında mövcud olan müasir romanlarda hər nə qədər struktur dəyişmələr baş versə də bu ədəbiyyat ənənəvi olanı dekonstruksiya etməyə cəhd göstərir. Bunun əksinə olaraq Latın Amerikası ölkələrinin yazıçıları daha çox müxtəlif mədəniyyətlərin, xüsusən də Şərqin məşhur nağıl və əfsanə süjetlərinə üz tuturlar, nəticədə isə sintetik mahiyyətli, simbioz bir ədəbiyyat yaranır.

Son illərdə dünya, eləcədə Azərbaycan ədəbiyyatında gedən proseslərdə bədii mətnin funksiyasının bir istiqamətdə deyil, çox şaxəliyə üz tutmasının şahidi oluruq. Bu isə bədii ədəbiyyatı sadəcə bədii mətn olmaqdan çıxarıb daha çox qlobal problemlərin əhatəsinə salır. Ədəbiyyatın bu funksiyanı nə qədər yerinə yetirə biləcəyini isə gələcək göstərəcək.

пегчле

яРПСЙРСПМШЕ ХГЛЕМЕМХЪ Б ЯНБПЕЛЕММНЛ

ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНЛ ПНЛЮМЕ

 

яПЕДХ ЯНБПЕЛЕММШУ КХРЕПЮРСПМШУ ФЮМПНБ √ ПНЛЮМ ЙЮЙ ТНПЛЮ ОНБЕЯРБНБЮМХЪ МЮХАНКЕЕ АКХГЙХИ Й ЩОНЯС БХД РБНПВЕЯРБЮ. пНЛЮМ МЕ РНКЭЙН ЪБКЪКЯЪ ЯНБПЕЛЕММНИ ТНПЛНИ ЩОХВЕЯЙНЦН ОНБЕЯРБНБЮМХЪ, МН Х ЯН БПЕЛЕМЕЛ ОПХНАПЕК ДПЮЛЮРХВЕЯЙХЕ ЙЮВЕЯРБЮ. хЛЕММН ЩРХ РПЮМЯТНПЛЮЖХХ НРДЮКХКХ ЯНБПЕЛЕММШИ ПНЛЮМ НР ЕЦН ЙКЮЯЯХВЕЯЙХУ ТНПЛ. хГ МЕЦН БШДЕКХКЯЪ МНБШИ ФЮМП √ ПНЛЮМ-ЛХТ.

б ЯРЮРЭЕ ХЯЯКЕДСЧРЯЪ ОПНХГБЕДЕМХЪ Б ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНИ КХРЕПЮРСПЕ, МЮОХЯЮММШЕ Б ФЮМПЕ ПНЛЮМ-ЛХТ. рПЮМЯТНПЛЮЖХХ, ОПНХЯУНДЪЫХЕ Б XX БЕЙЕ Б ЯРПСЙРСПЕ ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНЦН ПНЛЮМЮ, ХЯЯКЕДНБЮМШ МЮ НЯМНБЕ ОПНХГБЕДЕМХИ л.яСКЕИЛЮМКШ ╚йНВЕБЭЕ╩, щКЭВХМЮ ╚лЮУЛСД Х лЮПЭЪЛ╩ Х й.юАДСККШ ╚мЕГЮЙНМВЕММЮЪ ПСЙНОХЯЭ╩.

мЮПСЬЕМХЕ ЙКЮЯЯХВЕЯЙНИ ЯРПСЙРСПШ ПНЛЮМЮ Х ОНЪБКЕМХЕ МНБНЦН ФЮМПЮ ПНЛЮМ-ЛХТ ЪБКЪЕРЯЪ ОПНЪБКЕМХЕЛ МНБНЦН НАПЮГЮ ЛШЬКЕМХЪ, МНБНЦН ЛХПНБНГГПЕМХЪ.

 

SUMMARY

Struktural changes in moderin Azerbaijan novel

 

Among modern literary genresnovel is a kind of creativity, which as a from of narration is most near to epical. Novel was not only a form of epikal declaration, but by time gained dramatical qualities. Yust this transformations separated modern novel from its classical forms. And there becomed new genrenovel-myth.

Oln the artike was researched the work of Azerbaijan literature,written in novel-myth genre. The transformations taking place in the strukture of Azerbaijani novel in XX century was analuzed in basic of such warks, as a M.Suleymanlis ⌠Removing■, Elchins ⌠Mahmud and Maryam■ and K.Abdullah▓s ⌠Unfinisshed manuseript■.

The disorder of classikal strukture of novel and appearance of new novel-myth genre is a display of new thinking, new outlook.

 

═══════════════

 

 

 

═══════════════════════════════════════════════ ════════════════════════════════════════════════════════════════════════════════


юЭЮ кЮВШМКШ

цеиюцюию


═════════════ ыНЛЕПХМ ЩЧГЪ ВЮПОЮМ ЦЪЫПЪЛЮМКЮПШМДЮМ АХПХ ДЪ иЕП ХКЮЫЪЯХ цЕИЮДШ. иСМЮМДХККХ ЦЮИМЮЦКЮПДЮ, ЕКЪФЪ ДЪыНЛЕП КЖЭЪРХМДЪ цЕИЮ (┘. ) (1, 114) УЮНЯДЮМ, ЦЮПЛЮ-ЦЮПШЬШЦДЮМ ИЮПЮМЛШЬ АХП БЮПКШЦ ЙХЛХ ЦЪКЪЛЪ БЕПХКХП. цЕИЮ ╚ЪКХМХ-ЮИЮЭШМШ ЩЕМХЬ ЮВША╩ (2, 56) ЫЪП ИЮМЮ МЖТСГ ЕДЪМ, ДНМЛСЬКЮПШ ФЮМЮ ЩЪРХПЪМ, АХРЪЯХМХ ФЖФЪПДХА АХРХПЪМ, ЮПРШЛЮ ИНК ЮВЮМ, БЮПКШЭЮ РЧПЪМХЬ ЩЖФЖ БЕПХА ИЮПЮРДШЭШМШ ИЮЬЮДЮМДШ. дЮЫЮ ДНЭПСЯС, цЕИЮ ЮМЮДШ, ЮМЮ рНПОЮЦ ПНКСМС, ДНЭСА-РЧПЪИХП. ыНЛЕП ╚нДХЯЯЕИЮ╩ЯШМДЮ Н ЕКЪ АС ФЖП РЮМШДШКША. аЖРЖМ ИЮПЮМЛШЬКЮПШМ ЮМЮЯШ НКЮМХ цЕИЮМШМ рХРХ ЮДКШ НЭКС БЮП. юМФЮЦ ЪГЮА-ХЬЩЪМФЪ НМСМ ДЮ НЛПЖМЖ-ЩЖМЖМЖ НКЛЮГШМ ЯШМЮЦКЮПЮ ВЪЙХП. нДХЯЯЕИ СГСМ ЯЖПЪМ ЮИПШКШЦДЮМ ЯНМПЮ ДНЭЛЮ ИСПДЮ ЦЮИШДШПЙЪМ рХРХМХ ВЪРХМКХЙКЪП ВЮПОЮЬШЭШМДЮ ЩЧПЖА┘

═══════════════ лЪМ цЕИЮМШМ ЛЪЬЫСП НЭКС рХРХМХ ДЪ ЩЧПДЖЛ НПДЮ,

дНЦЦСГ ОЕКЕРП ИЕП РСРЮПЮЦ СГЮМЛШЬДШ РНПОЮЦДЮ Н.

аХП ВЮКЮЭЮМ ЯНК ИЮМШМДЮ, АХПХ ЯЮЭДЮ ДЮИЮМЮПЮЦ

нМСМ ЦЮПЮ ФХИЪПХМХ ДХЛДХЙКЪИХА ДХДХПДХКЪП.(3, нД; уш, 576-579)

════════════════════ ══Και Τιτυόν ειδον,Γαίης ερικυδέος υίον,

══════════════════════ κείμενον εν δαπέδω,ο δ′επ′ εννέα κειτο πέλεθρα

══════════════════════ Γυπε δέ μιν εκάτερθε παρημένω ηπαρ έκειρον

══════════════════════ δέρτρον έσω δύνοντες,ο δ′ ουκ απαμύνετο χερσίν (4,576-579) ══

ьЮХП рХРХМХМ ЧГЖМЪ ХЬЩЪМФЪ БЕПЪМКЪПЪ ЩЖФ ЩЪКЪ АХКЛЪЛЪЯХМХ НМСМ ЯСВКС НКЛЮЯШМДЮ,ЯСВСМ ЩЪРХПДХИХ СЭСПЯСГКСЦДЮ ДЮЫЮ ДНЭПСЯС, оЮМНОЕИДЪМ оХТНМЮ ЩЕДЪМ АЮЙХПЪ кЕКРНМС ИНКДЮ РСРСА ГНПКЮЛЮЯШМДЮ ЩЧПЖП. нДХЯЯЕИ рХРХМХМХМ ЪГЮА ВЪЙДХИХ ИЕПДЪ НМС яХГХТКЪ ЦЮПЬШКЮЬДШЭШМШ, НМС РЮМШДШЭШМШЯЧИКЪИХП. (3. 593) цЕИЮМШМ (цЮИЮМШМ) ЪГЮАЙЕЬКХИХМХ ИСМЮМ ЪЯЮРХПХМХМ оПНЛНРЕИ яХГХТ ЙХЛХ ЮЭПШВЪЙЪМКЪПХМ ЧЛЖП-ЩЖМ ИНКСИКЮ РСРСЬДСПЯЮЦ Н ЫЕВ ДЪ ЮДШВЪЙХКЪМ ЦЪЫПЪЛЮМКЮПДЮМ ЩЕПХДЪ ЦЮКЛЮГ. аСПДЮ ЛЮПЮЦ ДНЭСПЮМ АЮЬКШФЮ ЛЪЯЪКЪ оПНЛНРЕИ, яХГХТ, цЕИЮ, рХРХ ЛЮФЪПЮЯШМШМ ЮИПШ-ЮИПШКШЦДЮ ДЮЬ-ЦЮИЮ ЮМКЮИШЬШ ХКЪ АЮЭКШ НКЛЮЯШ, АЖРЖМ РЮМПШКЮПШМ цЮИЮДЮМ РЧПЪЛЪЯХДХ.

═══════════════ ыНЛЕП цЕИЮДЮМ ДЮМШЬЮМДЮ НМСМ ДЧК-ДЧЬЖМЪ ЛЖМЮЯХАЪР ЩЧЯХЪПХП, ЕКЪ АХК рХРХМХМ ЯНИ-ЙЧЙЖМЖ, ЙХЛКХИХМХ, ЫЮПДЮМ ЩЪКЛЪ НКДСЭСМС РЮМШРЛЮЦ ЛЪЦЮЛШМДЮ ДНЦЦСГ ЯЮИШМЮ ИЕП БЕПХП. рХРХМХМ оПНЛНРЕИБЮПХ ЪГЮАЙЕЬ НКЛЮЯШМШ ХЯЪ ДХЛДХЙКЪ ДХДХКЪМ ЦЮПЮ ФХИЪП ЮЭПШЯШИКЮ ИЮДЮ ЯЮКШП. аЮЬКШФЮЯШ НДС ЙХ, ЫНЛЕП ЕЬХРДХИХ-АХКДХИХ ЪЯЮРХПЪ ЯЧИЙЪМХА ДСПЭСМ-РЪПОЪМЛЪГ ЦЮИЮДЮМ ВНУ ЫЪПЪЙЪРДЪ НКЮМ ЦЮИЮКЮПДЮМ ЯЧГ ЮВША. нМСМЯЪИИЮП ЦЮИЮЯШ (нД., ушш, 61) ВЕБХЙ АХП ЮГЛЮМДШ. ╚н ЦЮИЮКЮП ЖГЪПХМДЪМ ЦСЬ ДЮ СВЮ АХКЛХП.╩ (нД., ушш, 62-63) аЕКЪ ЙХ, Н, ╚ЫЮЛЮП ЦЮИЮ ЫЪП СВСЬДЮ╩ (нД., ушш, 64) АХП ЦСЬСМ ЮУШПШМЮ ВШУШП. ыЪКЪ АС МЪДХ ЙХ, АСПЮКЮПДЮМ ЧРЖА-ЙЕВЪМ ЫЪП ЩЪЛХИЪ ТЪКЮЙЪРДХ Н ЦЮИЮКЮП. (нД., уу, 66) АСМДЮМ ДЮ ЮЭШПШ НДСП ЙХ, ЯЧГЖЩЕДМ Н ЦЮИЮМШМ НУЬЮПКЮПШ ЮИПШ-ЮИПШ ЙЕВХДКЪПДЪ БЮП-ЩЪК ЕДХП; ЖЯРЪКХЙ ДЪН ЦЮИЮМШМ НПРЮЯШМДЮ ЦЮПЮМКШЦ АХП ЛЮЭЮПЮ БЮП.╩ (нД., ушш,80) ДЪЫЬЪРХ, ЦНПУСМФ яЯХКЮ Н ЛЮЭЮПЮИЮ ЙЕЬХЙ ВЪЙХП. ъЯКХМДЪ ЬЮХП яЯХКЮМШ ЧКЛЪГ ЙХЛХ ЦЪКЪЛЪ БЕПЛЪЙКЪНМС ЕКЪ ЫЪЛХМ ЦЮИЮМШМ ФЮМКШ ЦНПУСМФ ЯСПЪРХМЪ ВЕБХПЛХЬ, НМКЮПШ АХП МЧБ ЕИМХКЪЬДХПЛЪЙ ХЯРЪЛХЬДХ. аС, ыНЛЕПХМ АЧИЖЙ АЪДХХ РЮОШМРШЯШДШ. фЮМЯШГ ЪЬИЮМШМ ФЮМКШ ЫЮКЮ ЩЪРХПХКЛЪЯХ, ЧГЖ ДЪ ДНЭСА-РЧПЪИЪМ ЙХЛХ ЩЧЯРЪПХКЛЪЯХ ыНЛЕПДЪМЧМФЪЙХ щЖМДНЭЮМ ЪЯЮРХПХМДЪ ХКЮЫХ ИЕМХКХЙ ЙХЛХ ЦЮПЬШКЮМЛШЬДШ.

═══════════════ аСПДЮ ДХЦЦЪРХ ВЪЙЪМ АХП ЛЪЦЮЛ ДЮ цЕИЮМШМ ЦНПУСМФ НЭКСМСМ рХРХ (Τιτηνες) (1, 479)цЮИМЮЦКЮП ЧИПЪДХП ЙХ, СКС вХМДЪ РНПОЮЦ ДЕИХЛХ АХП-АХПХМЪ СИЭСМ ЩЪКЪМ ╚ДХ╩ (5, 211) АХП ДЪ ╚РС╩ (6, 122) ЯЧГКЪПХМДЪ ХТЮДЪЯХМХ РЮОЛШЬДШ, ЧГЖ ДЪ ДНЭСА-РЧПЪИЪМ, ЕКЪФЪ ДЪ РНОЮ ЫЮКШМДЮ НКЛЮЦ ЮМКЮЛШМШ ДЮЬШЛШЬДШ. нКЮ АХКЯХМ РЮПХУХМ ЪМ СКС ВЮЭКЮПШМДЮ РЖПЙ ЯНИ-ЙЧЙКЖ ЕККЪП РНПЮЭЮ ╚РН╩, ╚РХ╩ ИЮ ДЮ╚РЕ╩ ДЕЛХЬКЪП ЙХ, АС ДЮ НМСМ РЧПЪДХФХКХИХ ХКЪ ИЮМЮЬШ, РНО ЫЮКШМДЮ РНОЮ ЬЪЙКХМДЪ НКЛЮЯШМДЮМ ХПЪКХ ЩЪКХП. юГЪПАЮИФЮМДЮ ╚РЪОЪ╩ ЯЧГЖМДЪМ ЙХВХЙ РНПЮОЦ РНОКСЭСМСМ √ ЫЧПЩЖЯЖМЖ ХТЮДЪ ЕДЪМ╚ЦЮПШЬЦЮ РНОЮККШЭШ╩ - ( ЦЮПШЬЦЮМШМ ИЕПХМ ЖЯРЖМДЪ ЦСПСА ЦЮКДШПДШЭШ ИСБЮ) ДЕИХЛ ХЬКЪМХП. аСМДЮМ АЮЬЦЮ ДЖГЪМКХЙ ИЕПДЪ ДХЙЪКХА ЮГЮФШЦ ЫЖМДЖП ЩЧПЖМЪМЪ ЦЮКУШЛЮ-ЦЪКАХКХИЪ ╚РЮОКШЦ╩ ДЕИХПКЪП. щНПЮМАНИ АЧКЩЪЯХМДЪЙХ рЮО цЮПЮЦНИСМКС ЮДШ (7,147) ЦЪКАХРЪЫЪП ИЕПДЪ ИЕПКЪЬЪМ ЙЪМД ЮМКЮИШЬШМШ ЮВШЦКЮИШП. рНПОЮЦЬЖМЮЯ ЦЪКЪЛХМДЪ ╚РНПОЮЦ √ ФЮМКШ БЪ ФЮМЯШГ РЪАХЪРЪ ЛЪУЯСЯ УЮЯЯЪКЪПХ НКЮМ УЖЯСЯХ РЪАХХ РЧПЪЛЪ╩ (7, 320) ЙХЛХ ДЪИЪПКЪМХП. аЕКЪ ВШУШП ЙХ РНПОЮЦ ЮМКЮЛШ ДЮЬШЛЮЯШ АХП ИНГСЛ НКЮПЮЦ╚цЕИЮ╩ ЮДШМЮ НМСМ ЧГЖМДЪМ ВНУ АЮКЮЯШ НКЮМ рХРХИЪ ЩЧПЪ БЕПХКЛХЬДХ. н ДЮ БЮП ЙХ, ДНЭСА-РЧПЪЛЪЙ АЮУШЛШМДЮМ цЕИЮ ХКЪ рХРХ-рНПОЮЦ ЮПЮЯШМДЮ ЫЕВ АХП ЮИПШКШЦ ИНУДС, ЯЮДЪФЪ цЕИЮ цЮИЮ √ рНПОЮЦ, рХРХ ХЯЪ АХПАЮЬЮ рНПОЮЦ ЮМКЮЛШ БЕПЛЪЙКЪ ХЙХ ЮД ЮПЮЯШМДЮЙШ ЩЧГЪЩЧПЖМЛЪГ ЯЪПЫЪД РЪИХМ ЕДХКХП. аСМСМКЮ АЕКЪ ыНЛЕПЪЦЪДЪПЙХ СКС щЖМДНЭЮМ ЦЮИМЮЦКЮПШМДЮ ЪЯЮРХП ИЮПЮДШФШКЮПШМШ ЪМ ВНУ ДНЭСА РЧПЪИЪМ ДЮЬ-ЦЮИЮ ЛЪЯЪКЪЯХ ДЖЬЖМДЖПЛЖЬДЖ.

дНЭСА-РЧПЪИЪМ ЦЮИЮ СКС ЫЕР ЪДЪАХИИЮРШМДЮ ДЮЫЮ ДНЭПСЯС,╚сККХЙСЛХ ЫЮЦЦШМДЮ ЛЮЫМШ╩ДЮ (8, 234) ЕКЪ╚сККХЙСЛХМХМ ДЧК БЕПЛЪЯХ╩ ЮДШ ЮКРШМДЮ ИЮГШИЮ ЮКШМЛШЬДШ. нПЮДЮ╚йСЛЮПАХМХ, АЖРЖМ РЮМПШКЮПШМ ЮРЮЯШМШ ЧИЖПЪЛ╩ АХКДХПХЬ ИЧМКЖ ЛХЯПЮДЮМ ЯНМПЮ ДЕИХКХП:

йСЛЮПАХ ЛЖДПХЙКХИХ ЫНОДСПСП ЧГ ЙЧМКЖМЪ,

вЕБПХКХА АХП ФЮМХИЪ ИЮПШРЛЮГ ЩЖМ ДНЭСП Н.

йХМКХ НКЛЮЦ ХЯРЪИХП Н рСТЮМ РЮМПШЯШМЮ.

н ДЧК БЕПЛЪЙ ХЯРЪИХП ПЪЦХА РЮМПШИЮ ЦЮПЬШ.

 

йСЛЮПАХ ЛЖДПХЙКХИХ ЫНОДСПСП ЧГ ЙЧМКЖМЪ,

дЪИЪПКХ ДЮЬ-ЦЮЬ ЙХЛХ ЮЭШК ЩЕИДХПХП НМЮ.

 

йСЛЮПАХ ЧГ ЙЧМКЖМЪ ЛЖДПХЙКХЙ ЫНОДСПЮМДЮ,-

чГ ОЮДЬЮЫКШЦ РЮУРШМДЮМ РЕГ ЦЮКУДШ ИСУЮПШИЮ,

оЮДЬЮЫКШЦ ЪЯЮЯШМШ ЩЧРЖПДЖ ЧГ ЪКХМЪ.

юИЮЭШМШ ЩЕИДХПДХ Н ФНЬЭСМ ЙЖКЪЙКЪПЪ,

юИИЮЦШАШ ХВХМДЪ НКДСЭС ЙХЛХ ЕИМЪМ.

н, сПЙХЯ ЬЪЫЪПХМДЪМ ИНККЮМША ИНКЮ ВШУДШ,

сВСА ЩЕРДХ ВЮОЮПЮЦ ЩЕРД Н яНИСЦ щЧКЪ.

аЮУ ЫЮЛЮМ яНИСЦ щЧКДЪ

сГСМКСЭС ДЖГ ЖВ БЕПЯР,

иЮПШЛ БЕПЯР ЮЬЮЭШЯШ, ИЮПШЛ БЕПЯР ЕМХ НКЮМ

хПХ АХП цЮИЮ БЮПДШ,-

йСЛЮПАХМХМ ЖПЪИХ ИЮЛЮМФЮ ЩЖООЖКДЮДШ.

аЮУ ЫЮЛЮМФЮ цЮИЮИКЮ Н АХПКЪЬЛЪЙ ХЯРЪДХ.

чГФЪ ЙЖК-ЙЖКТЪРХМХ цЮИЮДЮ ЦНСА ЩЕРДХ.

дЖГ АЕЬ ДЧМЪ ЕБКЪМДХ Н ЫЮЛЮМФЮ ЦЮИЮИЮ,

дЖГ НМ ДЧМЪ ЕБКЪМДХ Н ЫЮЛЮМФЮ ЦЮИЮИЮ.(8, 234)

═══════════════════════════════ (рЪПФЖЛЪ ЛЪЦЮКЪ ЛЖЪККХТХМЪ ЛЪУЯСЯДСП)

бИЮВЕЯКЮБ хБЮМНБ ╚ыЕР ЪДЪАХИИЮРШ╩ ЮДКШ ЛЪЦЮКЯХМДЪ╚АХП МЕВЪ РЮМПШКЮП МЪЯКХМХМ АЮЬВШЯШ╩ (9, 229) ЯЮИШКЮМ йСЛЮПАХМХМ ыСППХ ЪЯЮРХПХ ЯХКЯХКЪЯХМЪ ЮХД НКДСЭСМС, НМСМ ИСМЮМ ЪЯЮРХПХ ЪДЪАХИИЮРМШМЮ, ИЮ ДЮ ЪЯЮРХПХ АЮЬКЮМЭШФШМЮ ЬЪЙЯХГ РЪЯХП ЩЧЯРЪПДХИХМХ╩ (9, 229) ЯЖАСРКЮП ЪЯЮЯШМДЮ ИЮГШП. юКХЛХМ ЮПЮЬДШПЛЮЯШМЮ ЩЧПЪ АС АЮЭКШКШЦ ЫЕРКЪПХМ ЮГЯЮИКШ ИСМЮМКЮПКЮ ЯЮБЮЬЮ ЦЮРШКЮПЙЪМ юУУХИЮБЮ ВЮПКШЭШМДЮ ЫЕР ЛЪДЪМХ ЦЮИМЮЦКЮПШМДЮМ, ЛЪРМКЪПХМДЪМ РЕГ-РЕГ ЯЧГ ДЖЬЛЪЯХ ЯЮИЪЯХМДЪ АЮЬ БЕПЪ АХКЪПДХ. ыНЛЕПХМ ХЬКЪРДХИХ ╚РЮМПШКЮП ЦЮМШ╩ ДЕИЛХМДЪМ ДЮМШЬЮМ б.хБЮМНБ АС ДЕИХЛ ╚ЩЧПЖМЖП ЫЕР ДХКХМДЪМ ЩЧРЖПЖКЖА╩ (9,230) ЦЪМЮЪРХМЪ ЩЪКХА ЮПДШМФЮ ИЮГШП : ╚ЫЕР ЪДЪАХИИЮРШ СКС лЕЯНОНРЮЛХИЮ ХКЪ ЦЪДХЛ ИСМЮМ ЪДЪАХИИЮРШ ЮПЮЯШМДЮ (ЖЯРЪКХЙ ДЪ АСМСМ ЮПУЮЯШМФЮ ЩЪКЪМ АЖРЖМ юБПНОЮ ЪДЪАХИИЮРШМШМ)ЫЪКЦЪ ЯЮИЛЮЦ НКЮП.╩ (9, 230) б.о.цНПЮМ ДЕИХКЪМКЪПХ ХМЙХЬЮТ ЕРДХПЪПЪЙ ИЮГША: ╚сККХЙСЛ ЫЮЦЦШМДЮ ЛЮЫМШ╩ДЮ ИСУЮПШДЮМ ЯЮККЮМЛШЬ ЙСЛЮПАХ цЮИЮИКЮ ЕБКЪМХА НМЮ ЦНПУСМФ, ЮГЛЮМ НЭКЮМНКЮМ АЖРЖМ АЮЬЦЮ ЮККЮЫКЮПШМ ПЪЦХАХ ЯЮИШКЮМ сККХЙСЛС ДНЭСП. (10, 52) б.о.цНПЮМ АС ЯЖЗЕРДЪ йСЛЮПАХМХМ хКДШПШЛ РЮМПШЯШ рЕЬСАЮ НКЮМ ЛЖМЮЯХАЪРХМЪ ДЪ РНУСМСП, АЖРЖМ АСМКЮПШ ╚ЕИМХКЪ ИСМЮМ юРКЮМРШ, рНПОЮЦ БЪ щЧИ╩ ЯЖЗЕРХ НКДСЭСМС (10,52) БСПЭСКЮИШП. и.иСЯХТНБ ЯЧГЖЩЕДЪМ ЛЪЯЪКЪИЪ ДЮЫЮ ДЪЦХЦ ЮИДШМКШЦ ЩЪРХПЪПЪЙ ЩЧЯРЪПХА: ╚йСЛЮПАЮ (ЙСЛЮПАХ) ЪТЯЮМЪЯХ ЫСППХКЪПЪ ЛЪМЯСА ХДХ. ыСППХ ЪЯЮРХПКЪПХМДЪ ЙСЛЮПБЮ ЮККЮЫКЮПШМ ЮРЮЯШ ЫЕЯЮА НКСМСП, ЬСЛЕП-АЮАХК ЮККЮЫШ еМКХКЪ АЪМГЪДХКХП. (11,246) дЕЛЪКХ ДНЭПСДЮМ ДЮ ДЪПХМ ЙЧЙКЪП ЖЯРЖМДЪ ЬЮУЪКЪМЛХЬ ЯЖЗЕРХМ ЛЪПЙЪГХМДЪ щЧИ РЮМПШЯШ юКСКС ХКЪ ЬСЛЕП ДЮЯРЮМШМДЮ АЮЬ РЮМПШ ЙХЛХ РЮМШМЮМ юМС ЮПЮЯШМДЮ ЩЕДЪМ ВЮПОШЬЛЮ ДЮИЮМШП. цЮИМЮЦКЮПШМ АХКДХПХЬХМЪ ЩЧПЪ йСЛЮПАХ АС ЯЮБЮЬЮ ЦШПЮЦДЮМ ДСПСА АЮУЛП, юМСИЮ ЦЮПЬШ ВШУШП. юМС ХЯЪ ЦСПРСКСЬС СВСА щЧИЪ ЦЮКУЛЮЦДЮ ЩЧПЖП. юМФЮЦ йСЛЮПАХ ЮЛЮМ БЕПЛХП, НМС ДЮПРША ИЕПЪ ЕМДХПХП, ЖЯРЪКХЙ ДЪ РЧПЪМХЬХМДЪМ ЦНПУДСЭС ПЪЦХАХМХ ЮУРЮКЮИШП. юМС ХЯЪ ХМРХЦЮЛ ЮКЛЮЦЮЛЮФШИКЮ йСЛЮПАХМХ ЖВ ЦНПУСМФ РЮМПШИЮ:рСТЮМЮ, юПМЮЯЮЦ (дЪФКЪ) ВЮИШМЮ, АХП ДЪ рЮЯЛХЯСИЮ ЫЮЛХКЪ ЕДХП. юМСМСМ ДЕДХЙКЪПХ ╚ЩЧИКЪПДЪЙХ ЫЧЙЛПЮМКШЦ ЫЮЦДЮ╩ ЯХКЯХКЪЯХМДЪМ НКЮМ ЮЬЮЭШДЮЙШ ОЮПВЮДЮ ХТЮДЪЯХМХ ЩЪПЪИХМФЪ РЮОЛШЬДШ:

сДСА ЙХЬХ ЩЖФЖЛ ЯЪМ,

вНУ ЯЕБХМХПЯЪМ.

юМФЮЦ АЕКЪ ЮВШКЛЮЭШМ ИЕПЯХГДХ, ИЕПЯХГ.

юЭШПКШЭШ ЯЪМДЪМ ЧРПЖ ЦНИСА ЩЕДХПЪЛ┘

аХПХМФХЯХ √ ДНЭЮФЮЦЯЮМ

цНПУСАХКЛЪГ АХП хКДШПШЛ РЮМПШЯШМШ.

хЙХМФХЯХ √ АС ДЖМИЮИЮ ЩЪРХПЪМ ЯЪМ НКЮФЮЦЯЮМ

фНЬСА-ДЮЬЮМ, ДЮИЮМЛЮИЮМ дЪФКЪ ВЮИШМШ.

жВЖМФЖЯЖ √ ХЩХД РЮМПШ рЮЯЛХЯС ДЮ

аЮКЮКЮИША ЯЪМ РЧПЪДЪ АХКЪФЪЙЯЪМ.

яЪМ АНИКСЯЮМ ЖВ РЮМПШИЮ,-

юЭШПКШЭШ АЮУ ЛЪМ ЯЪМЪ ЬЪКЪ ЕДХПЪЛ.

хМДХ ЮПРШЦ ЯЪМ АНИКСЯЮМ

н РЮМПШМШМ ЫЪП ЖВЖМЪ.

яЪМЪ ЦЮКЮМ ОСВЮ ВШУЛЮЦ НКЮФЮЦДШ.

дХ ДСП ХМДХ ДЧИ АЮЬШМШ

аС ДЮЭКЮПЮ, ЦЮИЮКЮПЮ, ДЮЬКЮПЮ. (8,247)

д.ц.пЕДЕП ХЬЮПЪ ЕДХП ЙХ, ЫЕР ЪДЪАХИИЮРШ ЩЕМХЬ ЫЮКДЮ ЧИПЪМХКЪЛДХИХМЪ ЩЧПЪ ЦЪДХЛ ЛЪДЪМХИИЪРЪ ДЮХП АХП ВНУ ЛЪЯЪКЪ ЫЪКК НКСМЛЮЛШЬ ЦЮКШП. аСМСМКЮ АЕКЪ, ЪКДЪ НКЮМ ЯЕВЛЪКЪПХ ЦЮПЬШКШЦКШ ЩЧРЖПЖА РСРСЬДСПЮМ ЮКХЛ ЫЕР ЪЯЮРХПХ ИЮПЮДШФШКШЭШМШМ ДЪИЪПХМДЪМ ДЮМШЬЮПЙЪМ ╚ЯЧГ ИНУ ЙХ, Н ИСМЮМКЮПЮ ЩЖФКЖ РЪЯХП ЩЧЯЪРПХА╩ (12,70) ТХЙПХМХ РСРЮПКШ ЯЖАСРКЮП ЪЯЮЯШМДЮ ЯЧИКЪИХА; АС АЮУШЛДЮМ ╚сККХЙСЛ ЫЮЦЦШМДЮ ОНЕЛЮ╩МШМ ЪБЪГЯХГ НКДСЭСМС БСПЭСКЮИЮМ ЛЖРЪУЪЯЯХЯЪ ЩЧПЪ ЯЧГЖЩЕДЪМ РЪЯХП ЧМФЪ ЫСППХКЪП РЪПЪТХМДЪМ ЛЕИДЮМЮ ЩЪРХПХКЪМ ЯЖЗЕРХМ ГЮЛЮМ ЮУЮПШМДЮ ЫЕРКЪП РЪПЪТХМДЪМ АХРЙХМ ЫЮКЮ ЯЮКШМЛЮЯШМДЮМ ЯНМПЮ АЮЬ БЕПЪ АХКЪПДХ.

д.ц.пЕДЕП ДЪ НМСМ ДЕДХЙКЪПХМЪ ЪМЪМЪБХ ЬЪЙХКДЪ НПРЮЦ ВШУЮМКЮП ДЮ ЪКДЪ НКСМЮМ ЪЯЪПКЪП, АЪДХХ ОЮПВЮКЮП, ЫЮАЕКЪ ЦЮГШМРШКЮПШМ ЖГЪ ВШУЮПРДШЭШ ЛЮДДХ ЯЖАСРКЮП ЪЯЮЯШМДЮ ИСМЮМ ЛЪДЪМХИИЪРХМХМ, ИСМЮМ ЪЯЮРХП ЪДЪАХИИЮРМШМ СКС АЧИЖЙ щЖМДНЭЮМ ЦЮИМЮЦКЮПШМЮ ЩЕМЕРХЙ ИЮУШМКШЭШМШ ДЖГЩЖМ ЬЪПЫ ЕРЛХЬКЪП. юМФЮЦ ДЕИХКДХИХ ЙХЛХ АС ХЬДЪ ВЪРХМКХЙ ИЮПЮДЮМ ИЮПШЛВШЦКШЦ БЮП. яЧГЖЩЕДЪМ ИЧМДЪ ЮОЮПШКЮМ ЮПЮЬДШПЛЮМШМ ЫЮЛШЯШМДЮ АЖРЖМ ЦЪДХЛ ЛЪДЪМХИИЪРКЪПХМ РЖПЙЛЪМЬЪКХЦЮИМЮЦКЮПКЮ ЦЮПЬШКШЦКШ ЫЮКДЮ ЛЖЦЮИХЯЪ ЕДХКЛЪЛЪЯХ яНИСЦ щЧК-аСГКС дЪМХГ НУЬЮПКШЭШМШ ДЮ ЙЧКЩЪДЪ ЦНИСА. аСГКС дЪМХГДЪМ-щЧКДЪМ ИЮЦСР ╚нКНМУН╩ЯСМДЮ ЯЧГ ЮВШКШП. нПЮДЮ ЩЧЯРЪПХКДХИХ ЙХЛХ йИНЩЖК аИНЦИН ЮДКШ ЦЪЫПЪЛЮМШМ ИНККЮМДШЭШ ДЮЭШМ РЪОЪЯХМЪ ЖВАЮЬКШ АХП ЦСЬ ЦНМСА. (13, 128) цСЬСМ ЦНМСЬ ЮМКЮПШМДЮ аИНЦИНМСМ ЦНИСМС НЭСПКЮМШП. аИНЦИН НЭПС ЦСЬС БСПСА ЧКДСПЛЪЙ ХЯРЪЯЪ ДЪ ЦСЬ СВСА ЦЮКУШП АСКСДЮ. аХП ЮГДЮМ ЯНМПЮ НЭПСМСМ аСГКС ьХЛЮК дЪМХГХМДЪМ ВШУЮМ ЮАЮЮЯШМШМ НКДСЭС АХКХМХП. иЮЦСР ДЮЯРЮМКЮПШМДЮ аСГКС дЪМХГ ЪМ ВНУ ЯЕБЩХ-ЪУКЮЦ ЯЖЗЕРКЪПХМХМ ХЬРХПЮЙВШЯШМЮ ВЕБПХКДХИХМЪ ЩЧПЪ АСПДЮ ДЮ ЫЪЛХМ ЛЪЯЪКЪ ЧМЪ ВЪЙХКХА. лЪЯЪКЪМ ╚нКНМУН╩ ЦЪЫПЪЛЮМКЮПШМДЮМ АХПХ НКЮМ йКЮЮММЮЙ йШШЯШ ЫЕВ ЙХЛХ ЧГЖМЪ ЮПБЮД ЕКЪЛЪЙ ХЯРЪЛХП. юМФЮЦ ЩЕФ ДЪ НКЯЮ аСГКС щЧК НМЮ СЭСП ЩЪРХПХП. цШГШМ НПДЮ ЩЧПДЖИЖ ЮАЮЮЯШ НЭКЮМ нПНИЙН дНУЯСМ НМЮ ЕБКЪМХП. (13,57) аЮЬЦЮ АХП ЛХЯЮК: яНЦЮРЮУ ЮДКШ ЙХЬХМХМ ЮПБЮДШМШ аСГКС дЪМХГХМ ИХИЪЯХ дЪЛХП фЕЯЕКХ НЭСПКЮИШП. цЮДШМ ХЙХФЮМКШ НКДСЭСМС ДХКЪ ЩЪРХПЛЙКЪ МЮЛСЯСМС ЦНПСИЮ АХКХП. (13,106) яЮТ-ВЖПЖЙ ЕДХКЪМ АС ЯЖЗЕРДЪ ЦЮИЮДЮМ АЪЫЯ ЮВШКЛЮЯШ ЦЮКДШПШКЮМ ЛЪЯЪКЪМХМ ХГЮЫКШ РЪЫКХКХ ЩЖФЖМДЪДХ. дЖГДЖ, ╚нККНМУН╩ДЮ ИНК ЙЪЯЪМ ЦЮИЮ ЯЪИИЮПДЕИХКЯЪ ДЪ, Н ЦЮИЮМШМ ЙЕЬХЙВХЯХ иСУЮПШ дЖМИЮМШМ АЮЫЮДШПШДШ; (13,140) ЧГЖ ДЪ ЩЖЛЖЬЖ ЩЕИХЛКХДХ. иЖЙЯЪЙКХЙДЪ ДСПЮМ ЦЮПНБСКВС ЯСПЪРКЪПХМХМ ИСМЮМ ЪЯЮРХПХ ИЮПЮДШФШКШЭШМДЮ ЩЕМХЬ ЫЮККЮМЛЮЯШ ╚нКНМУН╩ДЮ НКДСЭС ЙХЛХ ЯЮБЮЬДЮ ЖЯРЖМКЖЙ ЦЮГЮМЛЮЦДЮМ, ЯЮИШЦКШЦДЮМ АЮЬЦЮ СЭСП ЩЪРХПЪМ, БЮПКШЭШ ЦНПСИЮМ ХМЮМФКЮ ДЮ АЮЭКШДШ.

н.п.цЕПМЕ ИСМЮМ ЛЪДЪМХИИЪРХМЪ, Н ЯШПЮДЮМ ыЕЯХНД ╚рЕНЩЕМХИЮ╩ЯШМЮ РЪЯХПХМ РЮПХУХ АЮУШЛДЮМ ЯНМПЮДЮМ ЩЪКЛЪ НКДСЭСМС ЯЧИКЪИЪМ ц.цСРЕПАНЙКЮ ПЮГШКЮЬШП. иЮГШП ЙХ, ыЕЯХНДСМ ЩЧРЖПДЖИЖ сПЮМ√йПНМ-гЕБЯУЪРРХ ЬСЛЕПФЪ щЧИ ЮДКЮМДШПШКЮМ юМСМСМ ДЮБЮЛШДШ. юКХЛ юКЮКСМС ДЮЫЮ ЕПЙЪМ АХРЙХМКЪЬЛХЬ, ХМЮМФЮ ВЕБПХКЛХЬ, АС ЩЕДХЬКЪ РЪЯХП ЩЖФЖМЪ ЯЪПТЪКХ НКЮМ АХП ЯСПЪР ЙХЛХ ДЪИЪПКЪМДХПХА АЕКЪ ЦЪПЮПЮ ЩЪКХА ЙХ, АС ЦЪДХЛКХИХМ ЙЧЙЖ АС ЯЖЗЕРДЪМ ХЯРХТЮДЪ ЕДЪМ ыЕЯХНДСМ ЧГЖМЪ АЪККХ НКЛЮИША. хМЙЮПЕДХКЛЪГ ЯЖАСРКЮПЮ ЯЧИЙЪМЪМ н.п.цЕПМЕ ЦЪДХЛ иСМЮМШЯРЮМДЮ ИЮИШКЮМ, ХМЙХЬЮТ ЕРДХПХКЪМ ХМЮМФКЮПШМ ДЮ ЫЕР ЪЯЮРХПХ ЦЮИМЮЦКЮПШМДЮМ ЩЧРЖПЖКЛЪЯХ АЮПЪДЪ ХМЮЛКЮ ДЮМШЬЮП. (14, 168)

б.о.цНПЮМ ДЮ ЯЪКЪТКЪПХ ЙХЛХ ╚щЧИКЪП ЫНЙЛДЮПШ ЫЮЦЦШМДЮ ОНЕЛЮ╩ДЮЙШ ЮОЮПШФШ ЮБЮГКЮПШМ ыЕЯХНД рЕНЦНМХИЮ╩ (╚юККЮЫКЮПШМ ЛЪМЬЪИХ╩) ЪЯЪПХМЪ ХВЪПХДЪМ-ХВЪПХИЪ СИЭСМ ЩЪКДХИХМХ ДХКЪ ЩЪРХПХА. яЧГЖЩЕДЪМ ЯХКЯХКЪДЪ ИЕП РСРЮМ хКДШПШЛ РЮМПШЯШМШМ ЮОЮПДШЭШ ЧКЖЛ-ДХПХЛ ЯЮБЮЬШМШМ гЕБЯ-рЖТНМ НКЮИКЮПШ ХКЪ СГКЮЬДШЭШМШ ИЮДЮ ЯЮКША ИЮГША: ╚ыСППХ ЪЯХЮРХПХМДЪ НКДСЭС ЯЮИЮЦ ИСМЮМ ЪЯЮРХПХМДЪ щЧИКЪПХ РЮМПШЯШ щЧИ(ЫСППХКЪПДЪ юМС, ИСМЮМКЮПДЮ сПЮМ) ЧГЖМЖ ЩЧЯРЪПХА.╩ (10, 60) йСЛЮПАХМХМ АЮЬШМДЮМ ДНЭЛЮЯШ ДЮ б.о.цНПЮМШМ ЩЧГЖМЪМ ИЮИШМЛЮИША, Н, ЦЮИМЮЦКЮПДЮ ЪЙЯХМХ РЮОЮМ ЩЕПВЪЙКХИХ ╚гЕБЯ юТХМЮМШ ЧГ АЮЬШМДЮМ ДНЭЛСЬДСП╩ (10,60) РЪЙПЮПКЮЛЮЯШМШ ЧМЪ ВЪЙЛХЬ, АС ЪЯЮРХПХ НКЮИШМ ИСМЮМ ДЮЯРЮМШМЮ ЩЪКЛЪ НКДСЭСМС АХП ДЮЫЮ БСПЭСКЮЛШЬДШ.

аЪККХДХП ЙХ, йПНМ ЮПБЮДШ пЕИЮМШМ ЩЧГЖ ЦЮПЬШЯШМДЮ ╚СЬЮЦКЮПШМ ЫЮЛШЯШМШ ЮЛЮМЯШГФЮЯШМЮ СДСПДС.╩ (2,57) цЮИМЮЦКЮПДЮ ДЕИХКХП ЙХ, гЕБЯ ДЖМИЮИЮ ЩЪКЪМДЪ пЕИЮ ЛЮЭЮПЮИЮ ЯШЭШМЛШЬ, БЮКХДЕИМКЪПХ сПЮМШМ-щЧИЖМ БЪ цЕИЮМШМ √ РНПОЮЭШМ ЛЪЯКЪЫЪРХ ХКЪ╩ (2, 57) йПХР ЮДЮЯШМДЮ ИЕПКЪЬЪМ ЛЮЭЮПЮИЮ ЯШЭШМДШ, ДЖМИЮИЮ ЩЪКЪМ ЯНМСМФС АЮКЮЯШМШ НПДЮ ЩХГКЪДХ, ╚йПНМЮ ХЯЪ СДЛЮЯШ ЖВЖМ ЪЯЙХИЪ АЪКЪМЛХЬ СГСМЯНБ АХП ДЮЬ БЕПДХ╩ (2,57) б.й.цНПЮМ йСЛЮПАХМХМ юМСМС ЮУРЮКЮЛЮЯШ НКЮИШМШ йПНМСМ ЩЪКЪФЪИХМ РЮМПШКЮПШ НКЮЯШ ыЕЯРХИЮ дЕЛЕРПЮ, ыЕПНМ, юХДЮ(ыЮДЕЯ), оНЯЕИДНМ ЙХЛХ СЬЮЦКЮПШМШ СДЛЮЯШ ЯЖЗЕРКЪПХ ХКЪ ЦЮПЬШКЮЬДШПША НМКЮПШМ АХП ЦЮИМЮЦДЮМ АЮЬКЮМЭШФ ЩЧРЖПДЖИЖМЖ АХКДХПХП. (10, 60) б.о.цНПЮМЮ ЩЧПЪ ыНЛЕПХМ ХЬКЪРДХИХ ╚ЧКЛЪГ РЮМПШКЮП ДЕИХЛХМХМ, ЕКЪФЪ ДЪ ыЕЯХНДСМ РХРЮМКЮП ЕОХРЕРХМХМ ╚ЙЕВЛХЬКЪПХМ РЮМПШКЮПШ╩ ХТЮДЪКЪПХ ╚МЧЦРЪАЪМЧЦРЪ ЫЕРВЪДЪМ ВЕБПХКЛЪ РЪЯХПХ АЮЭШЬКЮИШП╩ (10,61)

щЧПЖМДЖИЖ ЙХЛХ ыНЛЕП ДЮЯРЮМКЮПШМДЮ ИЕП РСРЮМ ДЮЬ-ЦЮИЮ ЛЧБГСЯС АЪДХХ ЮМКЮЛ ДЮЬШЛЮ АЮУШЛДЮМ АЖРЖМ ЬСЛЕП РЪЯХПКХ ЦЮИМЮЦКЮП ХКЪ РЮЛ СГКЮЬШП, АЪГЪМ ДЪ ЕИМХКХЙ РЪЬЙХК ЕДХП. юМФЮЦ МЪ ИЮГШЦ ЙХ, ДЖМИЮ УЮКЦКЮПШМШМ ЪЯЮРХПХ ЙЕВЛХЬХМДЪ ЩЧПЙЪЛКХ ИЕП РСРЮМ АС ЛЪЯЪКЪХЙХАЮЬКШ ЪКЮЦЪ ЙХЛХ ЧИПЪМХКХА, ЕКЪ АС ФЖП ДЪ ЦЪКЪЛЪ БЕПХКХА. ыЮКАСЙХ ЛХМ ХККЪПХ ЧГЖМДЪ АХПКЪЬДХПЪМ ВЮЭКЮП ЮУЮПШМДЮ АЧИЖЙ ЪЯЮРХПХ-РЮМХУХ ЩЕПВЪЙКХЙКЪПХ ЖГЪ ВШУЮПЮМ АС ЮУРЮПШЬКЮП, АС ЮПЮЬДШПЛЮКЮП ВНУ ИЕПДЪ ХЙХ АЮЬКШ ИНУ, ЖВАСФЮЦКШ ЬЪЙКХМДЪ ЮОЮПКШЛЮКШИ ЛШЬ. ыНЛЕП ДЮЯРЮМКЮПШМДЮ ЮОЮПШФШ ЯЮИШКЮМ ЮИПШ-ЮИПШ ЪЯЮРХПХ НКЮИКЮП, ЯЧГКЪП, ЮДКЮП ЙХЛХ ДНЭЮМ-РЧПЪИЪМ ДЮЬ-ЦЮИЮ ЯЖЗЕРХ ДЪ ЫСППХ-ЫЕР ЦЪДХЛКХИХМДЪ ФЪПЪИЮМ ЕРЛЪЙКЪ РЖПЙ АЮЬКЮМЭШФКШДШ. сКС ЦЮИМЮЦКЮПДЮ АС ЛЧБГСМСМ ЩЕМХЬ ХЬКЪМЛЪЯХ АЮУШЛШМДЮМ ЯЧГЖЩЕДЪМ ЛЪЯЪКЪМХМ РЖПЙ-ИСМЮМ-ЫСППХ-ЫЕР ╚юБЕЯРЮ╩ ЯЖЗЕРКЪПХМДЪ ЬЮУЪКЪМЛЪЯХМХ ДЪ, МЕФЪ ДЕИЪПКЪП, АЕЬАСФЮЦКШ НКЛЮЯШМШ ДЮ РЪАХХ РЪЯХП ЙХЛХ ЦЪАСК ЕРЛЪКХИХЙ.

ыНЛЕП ДЮЯРЮМКЮПШШМДЮ, ЕКЪФЪ ДЪ АЖРЖМ ИСМЮМ ЪЯЮРХПХ БЮПКШЭШМДЮ ИЕП РСРЮМ щЖМДНЭЮМДЮМ ЩЪКЛЪ Н ЯШПЮДЮМ РЖПЙЦЮИМЮЦКШ ЯЧГКЪП, ЮДКЮП, ЯЖЗЕРКЪП ЫЮЛШДЮМ ЧМФЪ ЮМРХЙ иСМЮМШЯРЮМДЮ ИЮПЮДШФШ ЮДЮЛКЮПЮ, РЮПХУВХКЪПЪ, ТХКНЯНТКЮПЮ АЪККХ НКЛСЬДС. ьЪЫЪП ДЧБКЪРКЪПХМХМ ИЮУШМКЮЬЛЮЯШ, ХВЪПХДЪМ-ХВЪПХИЪ АХПКЪЬЛЪЯХ, АЪГЪМ ДЪ АХП ОЮДЬЮЫКШЦ ЮКРШМДЮ ЛЧЫЙЪЛКЪМЛЪЯХ ХВХМДЪ ИЮПДШЛ ЕРЛЪЙ ЖВЖМ НМКЮП ИЮГШ ДХКХМДЪ, ХМЮМФКЮПДЮ, ЩЪПЪМЪЙКЪПДЪ ДЪИХЬХЙКХЙ РЪПТЪДЮПШ ЙХЛХ ВШУШЬ ЕРЯЪКЪП ДЪЛЖЛЙЖМ ЦЪДЪП ЩЕПВЪЙКХИЪ ЩЖБЪМХА ЮДКЮПШМ ДЕИХКХЬХМДЪ, ХГЮЫКЮПДЮ, ИНГСЛКЮПДЮ ХКЙХМКХИХ ЦНПСЛЮЭЮ ЦЮИЭШ ЩЧЯРЪПЛХЬКЪП. дЕИХКЪМХ АХПАЮЬЮ ╚цЕИЮ-цЮИЮ╩ ЮДШМЮ ЮХД ЕРЯЪЙ ЩЧПЪПХЙ ЙХ, оКЮРНМ цЕИЮМШ ╚ЦЮИЮ╩ ЙХЛХ ЦЪАСК ЕРЛХЬ, НМС АЖРЖМ ЪЯЮРХПХ ИЮПЮМШЬШМ АЮЬКЮМЭШФШ ЯЮИЮПЮЦ ИЮГЛШЬДШ: ╚ЪЩЪП ╚ЦЕИЮ-РНПОЮЦ╩ ЯЧГЖ ╚ЦЮИЮ╩ ЙХЛХ РЪКЪТТЖГ НКСМЯЮ ЧГЖМЖ ДЮЫЮ ИЮУЬШ АЖПСГЪ БЕПЪП. нКЮ АХКЯХМ ЕКЪ цЮИЮ НМСМ ДЖГЩЖМ ЮДШДШ БЪ ЪЩЪП ыНЛЕПЪ ХМЮМЯЮЦ Н СКС МЪМЪ (Γεγάασι) ДЕЛЪЙДХ. юУШ АС ╚ЦЕЦЮЯХМ╩ ( γαια) ЯЧГЖМЪ ИЮУШМДШ,ЧГЖ ДЪ ДНЭСКЛЮЦ, РЧПЪЛЪЙ ЮМКЮЛШМДЮ ХЬКЪМХП.╩ (15,645)

оКЮРНМСМАЖ ДЖГЩЖМ, ДЪИЪПДЪМДЖЬЛЪГ ХГЮЫШМДЮМ ЯНМПЮ АЪКЙЪ ДЪ ╚цЮИЮ╩ ЯЧГЖМЖМ-ЮДШМШМ ЛЪМЬЪИХМДЪМ ДЮМШЬЛЮЛЮЦ ДЮ НКЮПДШ. юМФЮЦ ЮУШ ЯЧГЖЩЕДЪМ ЛЪЯЪКЪ РЖПЙДХККХ УЮКЦКЮПШМ ЪЯЮРХПХ ИЮПЮДШФШКШЭШМЮ ДЪПХМДЪМ АЪКЪД НКЮМ АЮЬЦЮ ЮКХЛКЪПХ ДЪ ДЖЬЖМДЖПЖА. л.яЕИХДНБ, лЮЫЛСД цЮЬЦЮПКШ, уХБЪ уЮМШ ъАЖКЦЮГХ ЙХЛХ ЮПЮЬДШПШФШКЮПШМ ДЕДХЙКЪПХМЪ ДХПЪЙКЪМХА ЦЮИ ЦЪАХКЪ ЮДШМШМ ╚ЦЮИЮ╩ ХКЪ ЪКЮЦЪКХ ИЮПЮМДШЭШМШ, ЕКЪФЪ ДЪ ╚ЦЮИЮ╩ ДЕИХЛХМХМ ╚ЛЧЫЙЪЛКХЙ╩ ЮМКЮЛШ ДЮЬШДШЭШМШ АХП ДЮЫЮ БСПЭСКЮИША. (16,36) н ЙХ ЦЮКДШ ЦЮИ-ЦЮИШ ЦЪАХКЪ ЮДШМШМ ЧГЖКЖМДЪ ДЮИЮМЮМ ╚ЦЮ╩-МШМ ЧМФЪ ЮИШ, ЯНМПЮКЮП ХЯЪ ДЮЬ-ЦЮИЮ ЮМКЮЛШ ДЮЬШЛЮЯШМЮ АСПДЮ ЫЕИПЪР ДНЭСПЮФЮЦ ЫЕВ МЪ ИНУДС. щЧПЖМЖП ЮИШМШМ ЦЮИЮДЮ ЯШЭШМЮФЮЦ РЮОЛЮЯШМЮ ЦШЬ ЮИКЮПШМДЮ ЦЮИЮ ВХКЪЯХМДЪ ИСУСИЮ ЩЕРЛЪЯХМЪ ХЯРХМЮДЪМ БЕПХКДХИХМЪ ЩЧПЪ ХКЙХМ ЛЪГЛСМДЮМ ВНУ ДЮ СГЮЦКЮЬЛЮИЮМ АС ЮД ЯНМПЮДЮМ ДЪЦХЦКЪЬДХПЛЪ ДЪИХЬХЙКХИХМЪ СЭПЮЛШЬДШ. цЮИЮ-ЦЮИШ ИЕП ЮДКЮПШ РЖПЙ ДЖМИЮЯШМДЮ ХЯРЪМХКЪМ ЯЮИДЮ ВНУДС. (17,159) АС ЯЧГЖМ юЭЦЮИЮ, юКЮЦЮИЮ, цЮПЮЦЮИЮ, ьХЬЦЮИЮ ЙХЛХЛ ДЕИХЛКЪПДЪ ЮДЯНМС ЬЪЙХКДЪ ХЬКЪМЛЪЯХ ДЪ ЩЪПЪМЪЙ ЫЮКШМДЮ ХМЙХЬЮТ ЕРЛХЬ, ЬЪПЮХРКЪ АЮЭКШ ЮПРШЛ БЕПЛХЬДХП. юГЪПАЮИФЮМ ДЮМШЬШЦ ДХКХМДЪ РЕГ-РЕГ ЯЪЯКЪМЪМ ╚ЦЮИШЛ-ЦЪДХЛ НКЮЯЮМ╩ ЮКЦШЬШ ДЮ ЯЧГЖЩЕДЪМ ЪЬИЮМШМ АЪПЙКХИХ, ИЕМХКЛЪГКХИХ, СГСМЧЛЖПКЖКЖИЖМЪ ЩЧПЪ БЕПХКЛХЬДХ. аЖРЖМ АСМКЮПШ ХГКЪДХЙФЪ л.яЕИХДНБСМ ╚юГЪПАЮИФЮМКШКЮПШМ СКС АЮАЮКЮПШ ДЮЭЮ, ЦЮИЮИЮ, ДЮЬЮ РЮОШМЛШЬКЮП╩ (16, 35) ЯЧГЖ ЧГЖМЖ ДНЭПСКДСП, жЯРЪКХЙ ДЪ ЮКХЛХМ АС ЛЪЦЮЛДЮ ыНЛЕПХ, НМСМ цЕИЮЯШМШ-цЮИЮЯШМШ ИЮДЮ ЯЮКЛЮДЮМ, ЮПЬЮДШПЛЮ ЮУЮПШМДЮ ЮКШМЮМ ДЖГЩЖМ ЯНМКСЦ ╚ЦЮИЮ-ЮИ-ЦЮИ-ЦЮИШ ИЮПЮДШФШ, ХКЮЫХ ЦЮИЮ ЛЪМЮЯШМДЮДШ╩ (16,36)╩ ДЕЛЪЯХ цЕИЮМШМ цЮИЮ, цЮИЮМШМ ХЯЪ РЖПЙЛЪМЬЪКХ ЮМЮ РЮМПШ НКЛЮЯШМШ, ИСМЮМ ДЖМИЮЯШМЮ РЖПЙ ДЖМИЮЯШМДЮМ ЩЪРХПХКЛЪЯХМХ АЖРЖМ ДНКЭСМКСЭС ХКЪ ЖГЪ ВШУЮПДШП.

аЖРЧБКЖЙДЪ АХП-АХПХМЪ СГЮЦ-ИЮУШМ ЛЪЯЮТЪДЪ ИЕПКЪЬЪМ ЪМ ЦЪДХЛ ЛЪДЪМХИИЪРКЪПХМ ЮИПШ-ЮИПШ ЫЧПЩЖЯЖМДЪ, ЮИПШ-ЮИПШ ЙЪПОХФ ИЕПРСРЛЮЯШМДЮМ ЯЮБЮИШ РЖПЙ ЪЯЮРХПХ РЪЯХПХ АЪГХ ЪЯЮРХПХ-ЛЪДЪМХ ЦЮКШЦКЮПШМ ЧГЖКЖМЖ, ЧГЪИХМХ, ФЮМШММШ-ЦЮМШМШ РЪЬЙХК ЕДХП. рЖПЙ РЪЯХПХ АЪГЪМ АХПАЮЬЮ АЪГЪМ ДЪ ДНКЮИШЯШ ХКЪ ЯЪИИЮПХ-ЩЪГЪПХ БЮЯХРЪВХКХЙКЪ ЧГЖМЖ ЩЧЯРЪПЛХЬХДХ. и.иСЯХТНБСМ лЮММЮДЮ ЕКЪФЪ ДЪ лЮММЮ СФЦЮПШМДЮ, сПЮПРС ЩЖМВШУЮПШМДЮ ЧГЖККЪМЛХЬ юЬЙЮИЮ (ЮЯЯСПФЮ сЬЙЮИЮ), (11,281) ыСАСЬЙЮИЮ, (11,349) сЬЙЮИЮ (11,353) ИЕП ЮДКЮПШМШМ НКДСЭСМС ИЮГШП.ыНЛЕП ╚нДХЯЯЕИЮ╩ЯШМДЮЙШ мЮБЯХЦЮИЮ Ναυσικάα (1, 341) (ЮРЮЯШ тЕЮЙ ВЮПШ юКЙХМНИ ЮМЮЯШюПЕРЮДШ)юПРХЦХИЮ √ Αρτακίη, (1,85) (кЕЯРПХЦНМ ЧКЙЪЯХМДЪ АСКЮЦ, ДЮЫЮ ДНЭПСЯС, ЦЮИЮДЮМ ЯШГША ЩЪКЪМ ЮПШ-ДСПС АСКЮЦ) нЩХЩХИЮ Ωγυγίη (1, 525) (йЮКХОЯНМСМ ИЮЬЮДШЭШ ЪТЯЮМЪБХ ЮДЮ), нПРХЦХИЮ √ Ορτυγίη нПРЮ ЦЮИЮ (1, 372) ЮВШЛШМЮ ЩЧПЪ(╚юПРЕЛХДЮ ЙСКРС ХКЪ ЪКЮЦЪДЮП ЪТЯЮМЪБХ ЮДЮ.╩) (18, 680) ЮДКЮПШ-ЮМКЮИШЬКЮПШ ХКЪ АЕКЪ ИЮУШМДЮМ СГКЮЬЛЮЯШ ВНУ ЯЧГ ДЕИХП. и.иСЯХТНБ сЬЙЮИЮ ЖГЪПХМДЪ ДЮИЮМША ╚сЬЙЮИЮ РЖПЙФЪ СЬ ╚ЖВ╩ БЪ йЮИЮ ╚ЦЮИЮ╩ ЯЧГ АХПКЪЬЛЪЯХМДЪМ ЪЛЪКЪ ЩЪКЛХЬДХП╩ (11, 353) ТХЙПХМХМ ЮПДШМФЮ АС яСПХИЮИЮ ИЮУШМ ЪТЯЮМЪБХ ЧКЙЪ (18, 680) ╚шш юЬЬСПМЮЯХПОЮКШМ ╚ЩЧИДЪМ ЯЮККЮМЮМ ЖВ ЯШКДШПШЛ ЦЮИЮ╩ ЮМКЮИШЬШМЮ СИЭСМ ЩЪКХП╩ ДЕИХПЙЪМ ЯЧГЖЩЕДЪМ ЛЪЯЪКЪДЪ ЮМКЮЬШКЛЮГ ИНГСЛЮ, ВЪЙ-ВЕБХПЪ ИЕП ЦЮКЛЮДШЭШМШ ДЮ МЪГЪПЪ ВЮРДШПЛШЬДШ. юРЮЯШ тЕЮЙ ВЮПШ, ЮМЮЯШ юПЕРЮ НКЮМ мЮБЯХЙЮИЮ ЬЪУЯ ЮДШМДЮ ЦЮИЮМШМ ЮОЮПШФШ ХЬРХПЮЙШ ЮРЮ-ЮМЮМШМ ЧГ АЮКЮЯШМЮ СГСМ ЧЛЖП, ИЕМХКЛЪГКХЙ, ДНЭСА-РЧПЪИХА ЦЮИШЛ-ЦЪДХКЛХЙ ДХКЪЙКЪПХМДЪМ ЩЖФ ЮКЛШЬДШ. юГЪПАЮИФЮМКШКЮПШМ ДЮМШЬШЦ ДХКХМДЪ РЮ СКС ВЮЭКЮПДЮМ ЖГЖАЪПХ АС ЮКЦШЬ ХЬКЪМЛХЬ, ХМДХМХМ ЧГЖМДЪ ДЪ ХЬКЪМЛЪЙДЪДХ. аСМСМКЮ АЕКЪ, ╚ЦЮИЮ╩ ЯЧГЖ, РЖПЙ ДЖМИЮЯШМДЮ НКДСЭС ЯЮИЮЦ ыНЛЕП ИЮПЮДШФШКШЭШМДЮ ДЮ ВНУЮМКЮЛКШДШ. ьЮХПХМ АЪДХХ ДНМ ЩЕИХМДХПДХИХ юПРХЦХИЮ, нПРХЦХИЮ ЮДКЮПШМШМ НУЬЮПКШЭШ ХКЪ ИЮМЮЬШ РЮМШДШФШ ЧГЖЛКЖИЖ ДЪ БЮП. дЕИХКДХИХ ЙХЛХ юПРХЦХИЮ ыНЛЕП ДЮЯРЮМШМШДЮ ЦЮИМЮИША ЦЮИЮДЮМ ВШУЮМ ЮПШ-ДСПС АСКЮЦ, ЦЮИМЮЦ, нПРХЦХИЮ ХЯЪ ╚юПРЕЛХДЮ ЙСКРС ХКЪ ЪКЮЦЪДЮП ЪТЯЮМЪБХ ЮДЮ╩ ЮМКЮЛШМШ ДЮЬШИШП. ъКХЛХГДЪ ДЕИХКЪМКЪПХ РЪЯДХЦКЪИЪМ РСРЮПКШ ЯЖАСРКЮП БЮП. б.к.йПЮСГЕМХМ ╚ыНЛЕП КЖЭЪРХ╩МДЪ НПРЮ ══ Όρθη (1, 370)тЕЯЯХКХИЮДЮ ЬЪЫЪП, нПРЮ рПНИЮКШΟρθαιος-(1, 370) ЮДКЮПШМШМ АЮЬЦЮ ДХКЪ ЙЕВЪМДЪ АЕКЪ ХКЙХМКХИХМХ ЦНПСЛЮЯШ ДЮ ЮДКЮ АХПКХЙДЪ ЦЪАСК НКСМЛСЬ ЫЮМЯШЯЮ ХМЮМФКЮ АЮЭКШДШ. аСПЮДЮ нПРЮ ορθός √ НПРЮКШЦ ЬЪЫЪП, ОЮИРЮУР ЬЪЫЪП, нПРЮ рПНИЮКШ ХЯЪ ЛЪПЙЪГХ ЬЪЫЪПДЪМ НКЮМШ РЮМШЛЮЦ ЖВЖМ ХЬКЪМЛХЬДХ.

цЕИЮМШМ РЮМПШ ЙХЛХ ЦЪАСК НКСМЛЮЯШ ЪЯЙХ, ВНУ ЪЯЙХ ДЖМИЮДЮ АЮЬ БЕПЪМ ИЕМХ ДХМХ-ЪЯЮРХПХ АЮЬКЮМЭШФДШ, НКЮ АХКЯХМ КЮО ХКЙХМ АЮЬКЮМЭШФДШ. аС ЩЕПВЪЙКХЙ ╚цЮИЮ╩ ЮДШМДЮ ЪЙЯХМХ РЮОША, ыНЛЕПКЪ ЩЪКХА-ЩЪРХПХКЪМ ИЕМХКХЙДЪ НМСМ гЕБЯКЪ ЪБЪГКЪМЛЪЯХ ЩЧГКЪМХКЪМ ЫЮКДШ. вЮЭКЮПШМ ДНКЮМША ЙЕВЛЪЯХМЪ АЮУЛЮИЮПЮЦ ЮДШМШМ ДЪИХЬЛЪДЪМ СПБЮРКШ РСРСКЛЮЯШ, ЧГЖМЖМ РЧПЪМХЬ ИЮПЮДШФШЯШ ЙХЛХ РЮМШМЛЮЯШ, НМС ХМЮЛ ЯШЭШМЮФЮЭШМЮ ВЕБХПЯЪ ДЪ цЮИЮМШМ ХКЮЫХКЪЬЛЪЯХ АХПДЪМ-АХПЪ АЮЬ БЕПЪ АХКЛЪГДХ. щЧПЖМЖП ЙЧЙКЪМХА ЧГЖКЖ ЖЯРЖМДЪ АЪПЙ НРСПЛЮЯШМЮ, ЪЙЯ-ЯЪДЮ БЕПЛЪЯХМЪ ЩЧПЪ ХМЮЛЮ ЯЮПШМЮМКЮП НМСМ ЛЮЭЮПЮЯШМДЮ, ЙЧКЩЪЯХМДЪ ЧГКЪПХМЪ ЫЪИЮМ ЮУРЮПЛЮЭШ СИЭСМ ЯЮИЛШЬКЮП. юУШ ЮДШМЮ ЙХРЮА ЩЪКЪМ, ИЮ ДЮ ЩЪКЛЪИЪМ ОЕИЭЪЛАЪПКЪПХМ АХП ВНУС ЧГ РЮМПШЯШИКЮ ЪКЮЦЪИЪ ЩХПЛЪЙ ЖВЖМ ВНАЮМ РЪЙКХИХМДЪМ, ЕКЪФЪ ДЪ ЦЮОЮКШ ЛЮЭЮПЮКЮПДЮ ХКЮЫХ БЪЫИЪ ЦНЬСКЛСЬКЮП. рЮПХУХ АЮУШЛДЮМ ЯНМПЮКЮП РХЙХКЪМ ЛЪАЪД, ЛЪЯФХД, ЛНМЮЯРПКЮПШМ ХВЪПХДЪМ ЪЙЯ-ЯЪДЮ БЕПЛЪЯХ ЪГЪКХ-ХКЮЫХ ЩЪПЪМЪИХМ ЩЪПЪЙКХКХИХМДЪМ ХЯРХТЮДЪДХ.

цЮИЮМШМ ХКЙ НКЮПЮЦ РЖПЙ ДЖМИЮЯШМДЮ ХМЮМФЮ ВЕБПХКЛЪЯХМЪ ЬЖАЫЪ ИЕПХ ЦЮКЛЮЯЮ ДЮ АС ХМЮМФШМ иСМЮМШЯРЮМЮ ЫЮМЯШ ИНККЮ, ЫЮМЯШ ЮЛЮФКЮ ЩЪРХПХКЛЪЯХМХМ ЮВШЛШ ЦЮРШКЮЬША-ДЪПХМКЪЬЛХЬ ЦЮПЮМКШЭЮ ХЬШЦ ЯЮКЮП. юМФЮЦ ЮПЮЬДШПШФШ ХЬ ДЪ АЧИЖЙ ВЪРХМКХЙКЪПКЪ ЖГКЪЬХП. цЮИЮМШМ ХГХ ХРЛХЬ Н ХКЙХМ ВЮЭКЮПДЮ ХКЮЫХ ХМЮМФЮ ВЕБПХКЛЪЯХМХМ ЫЮМЯШ СФАЮРДЮМ АЮЬ БЕПЛЪЯХМХ АХКЛЪЯЪЙ ДЪН ХМЮЛ ВЕБПЪЯХМХМ ЩЕР-ЩЕДЪ ЩЕМХЬКЪМДХИХ, ХМЙХЬЮТ ДЖМИЮЯШМШ АЖПЖДЖИЖ АЪККХДХ. нКЮ АХКЯХМ ЦЮИЮ ХМЮМФШ иСМЮМШЯРЮМЮ ЙЕВЛЪГДЪМ ЧМФЪ РЖПЙРЪЯХПКХ ДЮХПЪКЪПДЪ, Н ЯШПЮДЮМ ЬСЛЕП-ЫЕР РЮПХУХ ДЧМЪЛКЪПХМДЪ, ЕКЪФЪ ДЪ ╚юБЕЯРЮ╩ ЛЪЙЮМШМДЮ ДНКЭСМКЮЬЛШЬ, ЖЯРЖМКЖИЖМЪ ЩЧПЪ СГЮЦ-ИЮУШМ ЧКЙЪКЪПХМ ДХМХ ХМЮЛ, ХДЕИЮ ЮУРЮПЮМКЮПЮ АС ЮУЮПКЮ ДЮЫЮ ЩЕМХЬ ЪПЮГХКПДЪ ИЮИШКЛШЬДШ. щЧПЖМЖП ЦЮИЮ ХМЮМФШМШМ ЮПРЛЮЯШМДЮ юБЕЯРЮВШКШЭШМ-гЪПДЖЬРХКХИХМ НМСМКЮ ЪКЮЦЪКХ РЪКХЛХ ЧГ ЩЖФЖМЖ ЩЧЯРЪПЛХЬДХ. юУШ ВНУРЮМПШКШЦ ВЮЭКЮПШМШМ ДХМХ ХМЮФКЮПШМДЮМ ЫЕВ АХПХМХ ХМЯЮМ ИЮЬЮМРШЯШМЮ, ДЖЬЖМФЪКХ ХМЙХЬЮТЮ, ДЖМИЪБХ ДЪИЪПКХ ГЪПДЖЬРХКХЙФЪМ ИЮПЮКШ, ХМЮЛШ ДНЭПСКДЮМ НКЛЮЛШЬДШ. дЪИЪПКХ ДХМХ ЩЧПЖЬКЪП АЪГЪМ АХП ЧКЙЪДЪ, АХП ЦЪАХКДЪ ПЖЬЕИЛ ЫЮКШМДЮ ЧГЖМЖ ЩЧЯРЪПЯЪ ДЪ АЮЬЦЮ ЪПЮГХКЪПДЪ РЪПЪТДЮП РЮОША ИЮД, ИЮ ЦНЫСЛ ДХКДЪ ХМЙХЬЮТ ЕРДХПХКХП, ЫЮЛШМШМ АЪИЪМЪФЪИХ ХМЮМФЮ ВЕБПХКХП, АЪГЪМ ДЪ ХКЙ ХДЕИЮ БЕПЪМХМ ЮДШ СМСДСКСП, ИЮ ЮГ ВЪЙХКХП, ЮМФЮЦ Н ДХМХМ ЯНМПЮЙШ ДЖГЪКХЬКЪП БЕПЪМХ, АХРЩХМКЪЬДХПХА ИЮИЮМШ ОЕИЭЪЛАЪП ПЖРАЪЯХМЪ ЦЮКУШП. ыЪП ЫЮКДЮ ╚юБЕЯРЮ╩ДЮЙШ ДХМХ ЩЧПЖЬКЪП АХПДЪМ-АХПЪ ДЕИХК, ИЮБЮЬ-ИЮБЮЬ ДНКЭСМКЮЬЛЮКШ, ЯШМЮЦКЮПДЮМ ЙЕВЛЪКХ, ЧГЖМЖ ДНЭПСКРЛЮКШИДШ. цЮИЮ-лЮПРЮ ЮДШМЮ ЩЪКДХЙДЪ, Н ╚юБЕЯРЮ╩ ЪПЮГХЯХМЪ ЩЪКЛЪ ДЕИХК, СГЮЭШ, АХП РЖПЙ ЪПЮГХЯХМДЪМ ЩЧРЖПЖКЖА АЮЬЦЮ РЖПЙ ЪПЮГХЯХМДЪ ФЪПЪИЮМ ЕДЪМ ИЕМХ, РЪКХЛХМ, ДЖМИЮЩЧПЖЬЖМ ПЪЛГХДХ.

╚юБЕЯРЮ╩МШМ иЮЬРКЮП ЙХРЮАШМДЮ ыЖПЛЖГ гЪПДЖЬРЪ юМЮЫХР юПДБХЯПС ЧИЛЪИХ РЮОЬШПШП. гЪПДЖЬР юМЮЫХРХМ ЖЯРЖМКЖИЖМЖ НМСМ ЯС ЙХЛХ ЮУЛЮЯШМДЮ, ЮЭПШКЮПЮ ЛЪКЫЪЛ НКЛЮЯШМДЮ, ЫЮАЕКЪ, ыЖПЛЖГЖМ НМЮИЮУШМ НКСА ДХБКЪПЪ ЦЮПЬШ ВШУЛЮЯШМДЮ, ЕБХ-ЕЬХИХ, БЮПШ-БЮПХДЮРШ, ЧКЙЪМХ, АХП ЯЧГКЪ, ХМЯЮМШ ИЮЬЮДЮМ ХМЮФКШ ЮЛХККЪПХ ЦНПСЛЮЯШМДЮ, ИЮЛЮМКШЭЮ ИЮУЬШКШЦКЮ ЩЖФ ЩЪКЛЪХЯМДЪ, ЯЧГЖЩЕДЪМ РЪКХЛХМ ЧИПЪРЛЪЯХМДЪ ЩЧПЖП. яНМЯСГКСЭС ДЮБЮЛ ЕРДХПЪМ юМЮЫХРХМ ФЮМКШКЮПЮ ЯЕБЩХ ЕЫРХПЮЯШ ЩЪРХПЛЪЯХМХ ИЮДЮ ЯЮКШП, НМСМ АЮПЪЯХМДЪ ЯЧГЖМЖ ЮВШЦ ДЕИХП:

аЖРЖМ ЪП ЙХЬХКЪПДЪ РНУСЛ ИЮПЮДЮМ НДСП,

аЖРЖМ ЮПБЮДКЮП ЖВЖМ ДНЭСЛ ИЮПЮДЮМ НДСП.

юМЮКЮПДЮ ЮМЮКШЦ АЪРМХМХ Н ЫЮГШПКЮП,

юПБЮДКЮПДЮ ДНЭСЬС Н ПЮЫЮРКЮП, СЭСПКЮП.

щЖФ БЕПЛЪЙ ЩЪПЪЙДХПЯЪ ЮМЮКЮПШМ ХЬХМЪ,

н ДНКДСПЮП, ЯЖД БЕПЪП АХК НМКЮПШМ ДЧЬЖМЪ.(19, 423-424)

ыЖПЛЖГЖМ МЪИХ, ЙХЛХ МЪДЪМ ЧРПЖ, ЫЮМЯШ ЮЛЮФЮКЮ ИЮПЮРДШЭШ, МЪИЪ ЩЧПЪ ИЮУЬШКШЦ ИНКСМС РСРДСЭС ЧГЖМЖМ ЯЧИКЪДХИХ ЯЧГКЪПДЪ ЖГЪ ВШУША ЮИДШМКЮЬШП.

лЪМ √ ЫЖПЛЖГ РПЪТХМДЪМ ИЮПЮМЛШЬДШП НМКЮП,

аЖРЖМ ЕБКЪП, ЙЪМДЪКП, ЧКЙЪКЪП БЪ ДХИЮПКЮП.

иЮПЮРДШЛ ЙХ, НМКЮПШ ЦНПСИСА ЫХТГ ЕКЪИХЛ,

йЕЬХИХМДЪ ДЮИЮМШЛ, ИЮЭШКЮПДЮМ ЩЧГКЪИХЛ.

═══════════════════════════════════════════════ вЕБХПЪМХ х.бЪКХИЕБ (19, 424)

аС ИНКСМ, АС ЮЛЮФШМ ДЮБЮЛШ НКЮПЮЦ ╚иЮЬР╩КЮПДЮЙШ

══ лХРПЮ НМЮ УНЬ ЩЪКЪМ ХЬ ЩЧПЪМ ЕБЪ ЩХПЪП,

══ нМЮ ЧБКЮД АЪУЬ ЕДЪП. (19, 444)

дЕИХЛКЪПХ лХРПЮМШМ ДНЭСЛ-РЧПЪМХЬ РЮМПШЯШ НКЛЮЯШМШ ЮВШЦКЮИШП. и.иСЯХТНБ лХРПЮМШМ юЫСПЮЛЮГДЮ РЪПЪТХМДЪМ ИЮПЮМДШЭШМШ ДЕЛЪЙКЪ ИЮМЮЬШ НМСМ ЧГЖМЖМ ХКЮЫХ ЩЖФДЪ НКДСЭСМС, РЮМПШКШЭШМШ, ДЧК ЮПРШПЛЮДЮ, РЧПЪМХЬДЪ ЩЧПЖП. (11, 393) еКЪ юЫСПЮЛЮГДЮМШМ ЧГЖ ДЪ яОХРЮЛЮ гЪПДЖЬРКЪ ЯЧЫАЪРХМДЪ лХРПЮМШ РЮМПШ ЙХЛХ ЦЪАСК ЕРДХИХМХ ДХКЪ ЩЪРХПХП, НМЮ ЯХРЮИХЬ ЕРЛЪИХ РЮОЬШПШП: ДЕИХП ЦНИ АС ХЬДЪ ЬЮЩХПДКЪПХМ ДЪ ЯЪМХМ ИНКСМКЮ ЩЕРЯХМКЪП. аС ЧИЖДЖМ ЯЧГЖЩЕДЪМ ЛЪЯКЪИКЪ ЯШУ АЮЭКШКШЭШ БЮП. ╚иЮЬР╩КЮПДЮ ЮДШ цЮИЮ-лЮПРЮМ ЙХЛХ ИЮГШКЮМ цЮИЮЛЮПРЮ НМСМ ЧГЖМЖ юЫСПЮЛЮГДЮМШМ ИЮПЮРДШЭШМШ ДХКЪ ЩЪРХПЪМ ИЮПЮДЮМШМШМ ЧИЖДЖМЖ, ЩЧЯРЪПХЬХМХ ЫЮЛШДЮМ ЧМФЪ ЕЬХДХА-ДХМКЪИЪМ ХКЙ ХМЯЮМ ЯЮИШКЛЮЦКЮ СПБЮРКШ РСРСКСП. аЖРЖМ АСМКЮПШ ЮПЮЬДШПША ЮИДШМКШЦ ЩЪРХПЪМ и.иСЯХТНБ ИЮГШП: ╚цЮИЮЛЮПР ъЫПХЛЮМ (юМЦПСЛЮМИС) ХКЪ ДЧИЖЬДЪ ИЮПЮКЮМШП, ФЮМ БЕПЪМДЪ╚РНУСЛС╩ РЧЙЖКЖП, РНПОЮЭЮ ВЧЙЖП. цШПУ ХКДЪМ ЯНМПЮ РНПОЮЦДЮМ ПЪБЪМД (ЙЧЙЖМДЪМ ДЪПЛЮМ ЫЮГШПКЮМЮМ НР АХРЩХЯХ) ЬЪЙКХМДЪ лЮПРЮ БЪ лЮПРИЮМЮЦ ЩЧИЪПЛХЬ БЪ ХМЯЮМ ЩЧПЙЪЛХ ЮКЛШЬДШП. нМКЮПДЮМ ДЮ юЫСПЮЛЮГДЮ, ЩСИЮ ЮПХ РНПОЮЦКЮПШМШ БЪ ЕРМНЯКЮПШМШ РЧПЪРЛХЬДХ.╩ (11, 393)

ъЯЮРХПХ-ТЪКЯЪТХ РЪЦБХЛДЪ щЧИЖМ ЪП, иЕПХМ ЮПБЮД ЙХЛХ ЦЪАСК ЕДХКДХИХМХ ИЮДЮ ЯЮКЯЮЦ ╚иЮЬР╩КЮПДЮЙШ ИЮПЮМШЬ ИНКС АХРЩХ ПЪЛГХКХИХКЪ ХТЮДЪ НКСМДСЭСМЮ ЩЧПЪ цЕИЮ-сПЮМ РЧПЪМХЬХ ИНКСИКЮ АХПАЮЬЮ СГКЮЬШП, ЕИМХКЪЬХП. аС ЪЯЮРХПХ НКЮИШМ УЮЙЮЯ √ НЯЕРХМ ЪЯЮРХПХ ЦЮМЮЦКЮПШ ХКЪ АХПАЮЬЮ ЙЪЯХЬДХИХМХ, КЮО ЪЙХГКЪЬДХИХМХ ЯЧИКЪЛЪЙ ЛЖЛЙЖМДЖ.

ыНЛЕПХМ щЕИ-цЮИЮ, сПЮМ-щЧИ АЮУШЬШМЮ ЩЪКДХЙДЪ НМСМ АС ЛЪЯЪКЪИЪ ДЖЬЖМФЪКХ, АХП ЮГ ДЮ ЦШЯЦЮМФКШЦКЮ ИЮМЮЬЛЮЯШ ЧГЖМЖ ЩЧЯРЪПХП. еКЪ АХК МЪДЪМЯЪ ыНЛЕП ВШУШЬ ИНКС ЮУРЮПША ХКЙХМ ЮРЮ-ЮМЮМШ ЯНМПЮЙШ МЪЯХКЪДЪМ НКЮМ гЕБЯКЪ ЪБЪГ ЕКЪЛЪИЪ ЖЯРЖМКЖЙ БЕПХА. аС ИЧМДЪ АХП ЮГ ХПЪКХДЪ ЯЧГ ЮВШКЮФЮЦ. н ЙХ ЦЮКДШ ЬЮХПХМ ЯЧГЖЩЕДЪМ ЛЧБГСИЮ ЮГ РНУСМЛЮЯШМЮ Н, АХП ДЪТЪ ыЕПЮМШМ гЕБЯ ЦЮПЬШЯШМДЮ:

цНИ ЮМДШЛЮ ЬЮЫХД НКЯСМ АС ИЕП, АС ЩЧИ, ИЕП ЮКРШМДЮМ

юУЮМ яРХЙЯ ЯСКЮПШ ДЮ, - (хК.уб 36-37)

лХЯПЮКЮПШМДЮ, АХП ДЪТЪ йЮКХОЯНМСМ нЩХЩХИЮ ЮДЮЯШМДЮ нДХЯЯЕИХ ХМЮМДШПЛЮЦ ЖВЖМ

ьЮЫХД НКЯСМ ЦНИ АС РНПОЮЦ, ЬЮЫХД НКЯСМ ЪМЩХМ ЯЪЛЮ,

ьЮЫХД НКЯСМ ИЕП ЮКРШМДЮМ ЮУША ЩЕДЪМ яРХЙЯ ВЮИШ (нД., б-184-185)

дЕИХА ХВДХИХ ЮМД ЛХЯПЮКЮПШМДЮ, АХП ДЪТЪ ДЪ юПЕЯХМ ЧГ ИЮПЮЯШМШ гЕБЯЪ ЩЧЯРЪПЪПЪЙ ЯЮБЮЬ ЦШГШЬДШПЮМКЮПДЮМ ЩХКЕИ ЕРДХИХ ЛЪЦЮЛДЮ гЕБЯХМ НМЮ ДЕДХИХ:

ъЩЪП АЮЬЦЮ ЮККЮЫКЮПДЮМ ДНЭСКЯЮИДШМ ХМДХ ВНУДЮМ

сПЮМХДКЪП ЙХЛХ ДЪПХМ РНПОЮЦКЮПШМ ЮКРШМДЮИДШМ. ( хК., б, 809-810) ДЕИХЛКЪПХМДЪ ЮВШЦКЮМША

н ЙХ ЦЮКДШ цЕИЮ-цЮИЮ, сПЮМ-щЧИ ЮДКЮПШМШМ ЮИПШ-ЮИПШ ВЕБХПЛЪКЪПДЪ АЧИЖЙ, ИЮ ЙХВХЙ ЫЪПТКЪПКЪ ИЮГШКЛЮЯШМЮ, АС ХКЙ АЮУШЬДЮ ЛЧБГСИЮ-ЛЪГЛСМЮ ЫЕВ АХП ЪЯЙХЙКХЙ ЩЪРХПЛХП. аСМСМКЮ АЕКЪ, АС ЮДКЮПШМ ХКЮЫХКЪЬДХПХКХА-ЬЪУЯКЪЬДХПХКХА ХЬКЪМДХИХ ЛЪЦЮЛДЮ оКЮРНМЯЮИЮЭШ АХПАЮЬЮ цЮИЮ ЬЪЙКХМДЪ ИЮГШКШЬШ НМСМ ЪЯЮРХПХ ЦЮИМЮЦ ЙХЛХ РЮМШМЛЮЯШМЮ ИЮПДШЛ ЕРЛХЬ НКСП. нМЮ ЩЧПЪ ДЪ ЦЪДХЛ ИСМЮМ ДХКХМХ ДЪПХМДЪМ АХКЪМ рЖПЙХИЪКХ ь.фЮМ ЮПЮЬДШПЛЮКЮПШМДЮ (20, 510) т.йНВЮЙ ХЯЪ ВЕБХПЛЪКЪПХМДЪ цЕИЮМШ цЮИЮ ЙХЛХ ИЮГЛШЬКЮП. (21,294)

т.йНВЮЙ ыЕПЮМШМ ИСУЮПШДЮЙШ ЮМДШМШ

яРХЙЯХМ ЯСКЮПШМШМ РЧЙЖКДЖИЖ цЮИЮ БЪ ЛСРКС РЮМПШКЮП

жВЖМ ЕДХКЪМ ЪМ ЦНПУСМФ БЪ ЪМ АЧИЖЙ ИЕЛХМКЪПХ ДХМКЪИЪМ

иСУЮПШДЮЙШ сПЮМНЯ, ЯЪМХМ ХКЮЫХ АЮЬШМ БЪ ЩЪПДЪЙ

иЮРЮЭШЛШГ ЬЮЫХДХЛ НКЯСМ. (хК., уб. 36-39)

ЯЧГКЪПХКЪ ВЕБХПЪМДЪ ЛЪРМЪ ДЮЫЮ АЧИЖЙ ДХЦЦЪРКЪ ИЮМЮЬЛШЬ, цЕИЮМШМ ЪЯКХМЪ СИЭСМ НКЮПЮЦ ╚цЮИЮ╩ ЙХЛХ ЦЪКЪЛЪ БЕПЛХЬДХ.

ь.фЮМЮ ЩЪКДХЙДЪ, Н ДЮ ЫЪП ИЮГШЯШМДЮ, ВЕБХПЛЪ ИЮ ЮПЮЬДШПЛЮ ХГЮЫШМДЮ цЮИЮ ЮДШМШ ХЬКЪРЛХЬ, ЪЯЮРХПХ ЛЮФЪПЮИЮ ДЮЫЮ ВНУ ЮИДШМКШЦ ЩЪРХПЛХЬ, йПНМНЯСМ ЧГ АЮКЮЯШМШ СДЛЮЯШМШ, пЕИЮМШМ АХП ЮМЮ ЙХЛХ ЯНМАЕЬХИХ НКЮМ гЕБЯХ ЧКЖЛДЪМ ЦСПРЮПЛЮЦ ЖВЖМ йПХР ЮДЮЯШМЮ ЩЕРЛЪЯХМХ, ЧГЖМЖ хДЮ ДЮЭШМЮ ВЮРДШПЛЮЯШМШ, АС СЭСПДЮ ╚цЮИЮ ФНФСЭС ЮКДШ БЪ НМС АХП ЛЮЭЮПЮМШМ ДХАХМДЪ ЯЮУКЮДШ╩ (20, 8) ДЕЛЪЯХМХ, йПНМНЯСМ ЮМЮ пЕИЮ РЪПЪТХМДЪМ НМЮ БЕПХКЪМ ДЮЬШ СЬЮЦ АХКХА СДЛЮЯШМШ ДЮМШЬШПЙЪМ цЕИЮМШ АХПАЮЬЮ цЮИЮ ЙХЛХ РЮМШРЛШЬ, ЛЖПЪЙЙЪА АХП ЯЖЗЕРХМ ЮЯЮМ ЦЮБПЮМЛЮЯШМЮ ЬЪПЮХР ИЮПЮРЛШЬ, ЕКЛХ ЩЕПВЪЙКХИХ ИЕМХ ЛЪПЫЪКЪДЪ АЪПОЮ ЕРЛХЬ, цЮИЮ ХКЪ иЕПХМ ИЮПЮМШЬДЮ АЮЬКЮМЭШФ НКДСЭСМС РЪЯДХЦКЪИХА (18,128) ИЮГШП:╚цЕ╩ - ИСМЮМФЮ РНПОЮЦ ЮМКЮЛШМЮ ЩЪКХП.╩ (20, 510) ЮКХЛ цЕИЮ-цЮИЮ ДЕИХКХЬКЪПХМХМ ╚цЕ(рНПОЮЦ) √цЮ(цЮИЮ)╩ ЖГЪПХМДЪ ЧГЖККЪМДХИХМХ ИЮДЮ ЯЮКША ╚РНПОЮЦ АЖРЖМ РЮМПШКЮПМШ ЯНИКЮПШМШМ ВШУДШЭШ ЪМ ЪЯЩХ АХП РЮМПШВЮ╩ (20, 515) ХГЮЫШМШ БЕПЛХЬДХ.

ыНЛЕПХМ ЧГЖМДЪМ ВНУ-ВНУ ЧМФЪ ЦЪАСК ЕДХКЛХЬ ДХМКЪПДЪМ, РЮМПШКЮПДЮМ ХЛРХМЮЯШ ИСМЮМКЮПШМ ИЕМХ ДХМЪ ЙЕВЛЪЯХ, ЧГКЪПХМХМ РЮПХУХ АЮУШЛДЮМ ЯНМПЮДЮМ РЮМШДШКЛЮЦДЮ НКЮМ ЧГ ЮККЮЫКЮПШМЮ ЯХРЮИХЬЪ АЮЬКЮЛЮЯШМДЮМ ХПЪКХ ЩЪКХПДХ. юМФЮЦ АС ХМЮЛ-ХМЮФ ДЧМЪЛХМДЪ ыНЛЕПХМ ЪБГНКСМЛЮГ ИЕПХ БЮП. нМСМ ИЮПШЛРЮМПШ ЮДКЮМЛЮЯШ ИЕМХ ДХМХ МЖТСГКЮ АЮЬКЮДШ. и.оЮПЮМДНБЯЙХМХМ ДХКХМФЪ ДЕЯЪЙ: ╚ЪЯКХМДЪ АС ДХМХ ЖЯСКСМ, РЪЯМХТЮРШМ ИЮПЮДШФШЯШ ыНЛЕП НКЛСЬДС.╩ (22, 27) ю.т.кНЯЕБ ЦЮКДШПШКЮМ АС ЛЪЯЪКЪ ЖГЪПХМДЪ ДЮЫЮ ЩЕМХЬ ДЮИЮМША. нМСМ ТХЙПХМФЪ ╚ыНЛЕПДЪ йПНМНЯСМ ЙХЛХМ НЭКС НКДСЭС АХКХМЛХП.╩ (23, 287) ыЕЯХНДДЮМ ТЪПЦКХ НКЮПЮЦ ыНЛЕПХМ ╚УЮНЯ╩ (ЦЮПЛЮЦЮПШЬШЦКШЦ) ЯЧГЖМЖ ХЬКЪРЛЪЛЪЯХ, цЕИЮ-цЮИЮ, сПЮМ-щЧИ НКЮИКЮПШМЮ ЧРЪПХ ИЮМЮЬЛЮЯШ ю.т.кНЯЕБХ ДЖЬЖМДЖПЖП. нМСМ ИЮГДШЭШМЮ ЩЧПЪ иСМЮМЯШРЮМДЮ ИЕМХ ДХМХ ЕПЮМШМ ХМЮМФ ЖЯСКСМС ИЮПЮДЮМ, ╚ЛЪДЪМХКЪЬХА ЛЪДЪМХ НКЮМ ыНЛЕПДЪ рНПОЮЦ (ИЪМХ цЕИЮ-цЮИЮ ю.к ) ЮУШПШМФШ ИЕПЪ ЯШУШЬДШПШКША.╩ (23,286) аЕКЪКХЙКЪ ДЪцЕИЮ-цЮИЮ-рНПОЮЦ ЮМКЮИШЬШ ВНУ ЦЪДХЛ НКЛЮЦКЮ АЮЬЦЮ ДХМХ АЮЬКЮМЭШФ ДЪИЪПКХ РЮМПШВШКШЭШМ, ДХМХ ЩЧПЖЬКЪПХМ ИЕРХПЛЪЯХДХ. нМЮ ЩЧПЪ ДЪ ЖЛСЛХ ХЯХЛ АЮУШЛШМДЮМ ХЯРХТЮДЪЯХМХ МЪГЪПЪ ЮКЛЮЯЮЦ ыНЛЕПХМцЕИЮМШ, сПЮМШ ВЪРХМКХЙКЪ УЮРШПКЮРДШЭШМШ ЯЕГЪПХЙ. ю.т.кНЯЕБХМ ДЪ ЯЖАСРЮ ИЕРХПДХИХ ЙХЛХ щЧИ-сПЮМ-рНПОЮЭШМ (цЕИЮМШМ) РНПОЮЭШМ НЭКС НКЛЮЦКЮ ╚АЖРЧБКЖЙДЪ ЙНЯЛНЦНМХЙ (РЮМПШМШ ХМЯЮМ ЬЪЙКХМДЪ РЪЯЪББЖП ЕРЛЪ) ЩЖФЖМДЪ ДЕИХК, ЧГЖ ДЪ ЪЯЮРХПХ НКЮИ ЯЮИШКЛШП.╩ (23, 286) ╚ыНЛЕП╩ ЙХРЮАШМШМ ЛЖЪККХТХ ДЕДХЙКЪПХМХМ ДЖГЩЖМКЖИЖМЖцЕИЮМШМ ИНУ, гЕБЯХМ нКХЛО ДЖМИЮЯШМДЮ АЮЬ РЮМПШ ЙХЛХ РЮМШМЛЮЯШМДЮ ЩЧПЖП, АСМС РЮПХУХ АЮУШЛДЮМ ЯНМ ВЮЭКЮПЮ ЮХД ЕДХП. юУШ ЬЮХПХМ ЪДЪАХ ЦЪЫПЪЛЮМ ЙХЛХ ФЮМКЮМДШПША ФЪПЪИЮМ ЕРДХПДХИХ РЮМПШКЮПШМ ВНУС НКХЛОКХДХ. (23, 285) нКХЛО ДЖМИЮЯШМЮ ЩЪРХПХКХА ИСМЮМХКЪЬДХПХКЪМ РЮМПШКЮПШМ ИЮПЮДШФШЯШ НКЮМ ыНЛЕП ИЮИЛЮЦ ХЯРЪДХИХ ИЕМХ ДХМХМ ФЮПВШЯШМЮ ВЕБПХКЛХЬДХ. аС ХЬДЪ ЮДШМШ ЫЮККЮМДШПДШЭШ РЮМПШКЮП ыНЛЕПХМ ИЮУШМ ЙЧЛЪЙВХКЪПХДХ. аСМСМКЮ АЕКЪ, ю.т.кНЯЕБХМ ИЮГДШЭШ ЙХЛХ ыНЛЕП ГЮЛЮМ АЮУШЛШМДЮМ ЙЧЫМЪ ХМЮЛШ ИЕМХ ЬЪЙХКДЪ, ИЕМХ ДХКДЪ ЮПЮИЮ ЩЪРХПХАЯЪ ДЪ Н, ИЮПЮРДШЭШ ДЮЯРЮМКЮПДЮ НКДСЦФЮ СКС ЙЕВЛХЬКЪПХ, ХГКЪПХМХМ ВНУСМСМ ХРЛХЬ-СМСДСКЛСЬ АЮЬЦЮ ДЖМИЮМШ ЧГ ВЮЭШМЮ СИЭСМКЮЬДШПШКЛШЬ ЫЮКДЮ НПРЮИЮ ВШУЮПЛШЬДШ. вЮЭДЮЬ ЕКЛДЪ ДЕИХКДХИХ ЙХЛХ Н СКС ДЖМИЮМШ ХДЮПЪ ЕДЪМКЪП МЪ гЕЯБ, МЪ ДЪ НМСМС АСИПСЭСМС ИЕПХМЪ ИЕРХПЪМ АЮЬЦЮ НКХЛОКХКЪП ХДХ. ю.т.кНЯЕБЪ ЩЧПЪ ыНЛЕПХМ нКХЛОЪ ЩЪРХПДХИХ АЖРЖМ АС ХМЮМФКЮПШ ЧГЖМЖМ УРНМХЙ РЮМПШКЮПШИКЮ, ЬЕИРЮМКЮПШ ХКЪ АХПКХЙДЪ ╚нКХЛОЧМФЪЯХ ЮДКЮМДШПЛЮЭЮ АХГХЛ ДЪ, ИСМЮМКЮПШМ ДЮ РЮЛ ХУЗРХИЮПШ БЮП.╩ (23, 285)

п.б.цНПДЕГХЮМХ ЩЧЯРЪПХП ЙХ, ыНЛЕП ХКЙ РЮМПШКЮП ЯНИ-ЙЧЙЖМДЪМ √ ИЪМХ цЕИЮДЮМ, сПЮМДЮМ ЛЖЪИИЪМ АХП ЮИДШМКШЦКЮ ЯЧГ ЮВЛШП; АС МЪЯКХМ ХКЙХМКХИХМДЪМ ЩЕМХЬ ДЮМШЬЛЮЦ АХП ИЮМЮ, ЬЮХП ╚АХКЪПЪЙДЪМ ЙЮХМЮРШМ, ДЖМИЮМШМ ИЮПЮМЛЮЯШМДЮ НМКЮПШ ЫЪП ФЖП ХЬРХПЮЙДЮМ СГЮЦКЮЬДШПШП.╩ (24,313) ЮКХЛХ ДЖЬЖМДЖПЪМ НДС ЙХ, аПХЮПЮМИЕ, еЩЕНМЕ (хК., ушб,403-4) ЙХЛХКЪПХМХМсПЮМ-щЧИ ЧБКЮДКЮПШ НКДСЭСМС ИЮДЮ ЯЮКЛЮИЮМ, ЧМЪ ВЪЙЛЪИЪМ ыНЛЕП ╚юТПНДХРЮМШМ ЪМЪМБХ ЛЪМЬЪИХ АЮПЪДЪ ПЪБЮИЪРХМ ЪМЪМБХ БЕПЯХИЮЯШ ЖГЪПХМДЪ ДЪ ДЮИЮМЛШП, НМС гЕБЯКЪ дХЮМЮМШМ ЦШГШ ЯЮИШП.╩ (хК., шб, 348) жЯРЪКХЙ ДЪ ╚ыНЛЕП АХКЪ-АХКЪ иЕПХМ-щЧИЖМ ИЮПЮМЛЮЯШ ЫЮЦЦШМДЮ НКЮМ АЪККХ ЪМЪМБХ ПЪБЮИЪРКЪП ХКЪ ЪКЮЦЪМХ ЙЪЯЛЪЙ╩ ( хК., 311) ХЯРЪИХП.

цЮИЮМШМцЕИЮ ЙХЛХ ИЮГШКЛЮЯШ ИЮМКШЬ НКЮПЮЦ ыНЛЕП ДЮЯРЮМКЮПШМШМ ЮИПШ-ЮИПШ ДХККЪПЪ ВЕБПХКЛЪЯХМДЪМ ЯНМПЮ АЮЬ БЕПЛХДХ. иСМЮМ ДЕИХКХЬХМДЪМН ЮД АХГХЛ ДХКЪ ыЕИЮ ЬЪЙКХМДЪ ДЮЫЮ ИЮУШМДШ. аСМСМКЮ АЕКЪ ыНЛЕПХМ ЪЯЪПКЪПХМХ, АЖРЧБКЖЙДЪ ЮМРХЙ ИСМЮМ ЪДЪАХИИЮРШМШ ХКЙ ЦЮИМЮЦДЮМ НУСИСА ХГКЪИЪМКЪПДЪМ ВНУС АС ЮДЮ ДЪИХЬХЙКХЙ ЩЪРХПЛЪЙДЪМ ВЪЙХМЛХЬКЪП.цЕИЮ ЮДШ ЮГЪПАЮИФЮМЮ ПСЯДХККХ ВЕБХПЛЪКЪП БЮЯХРЪЯХКЪ ЩЪРХПХКХА. ыЕЩЕК ДЪцЮИЮ ЮДШМШ ХКЙ ИЮГШКШЬДЮ НКДСЭС ЙХЛХ ЦЪКЪЛЪ ЮКЛШЬДШ. н, ыНЛЕПХМ ЦШЯЦЮМФКШЦКЮ, АХП ЮГ ДЮ ЧПР-АЮЯДШПКЮ ИЮМЮЬДШЭШ дХЙХ (дЖГЩЖМКЖЙ, щЕПВЪЙКХЙ, дЖПЖЯРКЖЙ хКЮЫЪЯХ) еПХММХКЪПХ (ЮМЮ ЦЮРХККЪПХМЪ, ЦНЫСЛКЮПЮ ОХЯКХЙ ЕДЪМКЪПДЪМ ЧФ ЮКША НМКПЮ ФЪГЮ БЕПЪМ ХМРХЦЮЛ ХКЮЫЪЯХ) еБЛЕМХРКЪПХ, ЕКЪФЪ ДЪ НМКЮПЮ ЮХД ЕРДХИХ юМДКЮ яРХЙЯХ ДЪ РЮМПШ ЯЮИШП, (25, 130) ыНЛЕПЪЦЪДЪПЙХ ГЮЛЮМКЮП ЮУЮПШМДЮ ЧГЖМЪ ╚ЫЧПЛЪР ЕДХКЪМ ЧМЩЧПЖФЖ╩ (25, 132)цЮИЮМШМ НКДСЦФЮ СКС ВЮЭКЮПЮ ЮХД НКЛЮЯШМЮ ХЬЮПЪ БЕПХА ЪЯЮРХПХ ПЪЛГХ щЕФЪДЪМщЧИДЪМ ЯНПЮЦ ЩЪРХПЪМ тЕБДЪМ ЪКЮЦЪКХ ЫЮКДЮ ЯЧГ ЮВША ИЮГШП: ╚АЕКЪХЙКЪ ДЪ РЪАХЪР ЯСПЪРКЪПХМДЪМ ИЕМХ ЮККЮЫКЮПЮ ЙЕВХД АЮЬ БЕПХП.╩ (25, 133) ыЕЩЕК АС ДЪИХЬХЙКХЙ НКЮИКЮПШМДЮ РЮПХУХ ДЪЦХЦКХЙ ЮУРЮПЛЮЭШ ИЕПЯХГ ЯЮИШП. аСМСМКЮ АЕКЪ ИЕМХ ДХМ ЙЧЫМЪ ДХМХ ИЕПХМДЪМ НИМЮДША ЩЧГДЪМ ЯЮКЯЮ ДЮ юБЕЯРЮВШКШЭШМ ХМДХ ДЪ ХФПЮ НКСМЮМ АЪГХ ЮИХМКЪПХ ЙХЛХ ХМЯЮМКЮП ЙЧЫМЪ ДХМХМ ИЮПЮПКШ ЖМЯЖПКЪПХМХ РЮМПШ ЩЖФЖМДЪ РЪЯЪБББЖП ЕРЛЪДЪМ ЮДЪР ЫЮКШМДЮ ИЮЬЮДШПКЮП. аС ЦНЬЮКШЦКЮП СКС иСМЮМШЯРЮМДЮ ДЮ ЧГЖМЖ ЩЧЯРЪПЛХЬДХ. еЯУХКХМ ╚еБЛЕМХРКЪП╩ ЪЯЪПХМДЪ НКЮИКЮП ╚дЕКТЮДЮ, юОНККНМ ЛЪАЪДХМХМ ЦЮАЮЭШМДЮ╩ (26,.208) ФЪПЪИЮМ ЕДХП. ъЯЪПДЪ ХКЙ ЧМФЪ ТЮКВШ ЦЮПШ оХТХИЮ ╚ЪМ ЦНФЮ ЮККЮЫ цЮИЮМШ РЪЦДХЯ ЕДХПЪЛ╩ (26, 208) ДЕЛЪЙКЪ гЕБЯДЪМ ЦЮАЮЦЙШ РЮМПШКЮП ЮМЮЯШМЮ ЯЕБЩХЯХМХ ЮВШЦКЮЛШЬДШ. рЮПХУХКХЙ, ЪЯЮРХПХКЙ, ХКЮЫХКХЙ АЮУШЛШМДЮМцЮИЮМШМ ЫЧПЛЪРХМХ √ СПБЮРШМШ ЮПРШПЮМ НМСМ ЮМЮ НКЛЮЯШДШ.

к.лЕЬРЕПЫЮГХ ДЧКБЕПЛЪДЪ, РЧПЪЛЪДЪ══ щЕИЮМШМ ЖЯРЖМКЖЙКЪПХМХ ЯЮДЮКЮИША ИЮГШАДШ: ЫЮЛШДЮМ, ЫЪП ЬЕИДЪМ ЧМФЪ ╚юМЮ рНПОЮЦ, щЕИЮ (цЮИЮ) БЪ щЧИ ЦЖААЪЯХ, сПЮМ НКЛСЬДС.╩ (26, 12) иЮГШВШ ЮКХЛ АС МХЩЮЫШМ СФАЮРШМДЮМ РЧПЪИЪМКЪПХМ ЯЮИШМШ АЖРЧБКЖЙДЪ БЮПКШЭШ ЧГЖККЪЬДХПЪМ МЪ БЮПЯЮ ЫЮЛШЯШМШМ АХПКХИХМДЪ ЩЧПЖП. к.лЕЬРЕПЫЮГХМХМ ИНГСЛСМЮ ЩЧПЪ ╚АЖРЖМ АС ИЖГЪККХ ДХБКЪП, АХПЩЧГКЖ ДХБКЪП √ МЪЫЮИЪР ХМЯЮМЮ АЪМГЪП ХКЙ ИЮПЮМШЬКЮП √ ЮГЛЮМ ЙХЬХКЪП БЪ ЦЮДШМКЮП╩ (27,13) ЮДШ ИСУЮПШДЮ ВЪЙХКЪМКЪПХМ(цЮИЮ ХКЪ щЧИ ЦЖААЪЯХМХМ ю.к) МХЩЮЫШМДЮМ ЯНМПЮ ИХИЪКЪМЪ АХКЛХЬКЪП.

 

хярхтюдъ нксцлсь ъдъахииюр

1.                                         бК. йПЮСГЕ. цНЛЕПНБЯЙХИЯКНБЮПЭ (Й ╚хКХЮДЕ╩ Х ╚нДХЯЯЕЗ╩), я-оЕРЕПАСПЦЗ,

2.                                         ыНЛЕП ╚нДХЯЯЕИЮ╩, (ВЕБХПЪМХ ъ.гХИЮРЮИ), а., 1977, ФЪЛХ 368 ЯЪЫ.

3.                                         ΗΟΜΕΡΙ ΟΔΥΣΣΕΑπαρς 1 LIPSIA,B.G.TEUBNERI.══

4.                                         ф.мЮЭШИЕБ. цЪДХЛ ьЪПЦ ЪДЪАХИИЮРШ РЮПХУХ. а., 2004, ФЪЛХ 445ЯЪЫ.

5.                                         ю.ю.яЕПЙХМЮ. яХЛБНКШ ПЮАЯРБЮ Б ДПЕБМНЛ йХРЮЕ. л., 1982,

6.                                         юяе, Ф.шу, а.,1986, ФЪЛХ 622ЯЪЫ.

7.                                         оНЕГХЪ Х ОПНГЮ ДПЕБМЕЦН бНЯРНЙЮ, (БЯРСОХРЕКЭМЮЪ ЯРЮРЭЪ х.аПЮЦХМЯЙНЦН), л., 1973, ФЪЛХ 735ЯЪЫ.

8.                                         бЪВ.бЯ.хБЮМНБ. уЕРРЯЙЮЪ КХРЕПЮРСПЮ. йМ: оНЕГХЪ Х ОПНГЮ ДПЕБМЕЦН бНЯРНЙЮ, (АХАКХНРЕЙЮ БЯЕЛХПМНИ КХРЕПЮРСПШ), Р.1, л., 1973, ФЪЛХ 735 ЯЪЫ.

9.                                         б.о.цНПЮМ. дПЕБМЕЦПЕВЕЯЙЮЪ ЛХТНЦЕЛЮ ЯСДЭАШ. мНБНЯХАХПЯЙ, 1990,

10.                                    и.иСЯХТНБ. цЪДХЛ ьЪПЦ РЮПХУХ. а., 1993

11.                                    кХРЕПЮРСПЮ ДПЕБМНЦН бНЯРНЙЮ, л., 1962

12.                                    м.б.еЛЕКЪМНБ. яЧФЕРШ ЪЙСРЯЙХУ НКНМУН. л., 1980.

13.                                    н.п.цЕПМШ. уЕРРШ. л., 1987, ФЪЛХ══ 240 ЯЪЫ.

14.                                    оКЮРНМ. яНАХПЮМХЕ ЯНВХМЕМХИ, Р.1, л., 1990

15.                                    л.яЕИХДНБ. юГЪПАЮИФЮМ УЮКЦШМШМ ЯНИЙЧЙЖМЖ ДЖЬЖМЪПЙЪМ. а., 1989,

16.                                    гЪЙХ бЮКХДХ рНЭЮМ. нЭСГ ДЮЯРЮМШ. (2-ФХ АЮЯЦШ), хЯРЮЛАСК, 1982,

17.                                    ыНЛЕП. ╚хКХЮДЮ╩, ╚нДХЯЯЕИЮ╩, а., 1986, ФЪЛХ684ЯЪЫ.

18.                                    цЪДХЛ ьЪПЦ ЪДЪАХИИЮРШ. (ЛЖМРЪУЮАЮР), а., 1986, ФЪЛХ 584ЯЪЫ.

19.                                    ь.фЮМ. йКЮЯХЙ иСМЮМ ЛХРНКНЗХЯХ. 6-ФШ АЮЯЙШ. хЯРМАСК, 1970, ФЪЛХ 541ЯЪЫ.

20.                                    ыНЛЕПНЯ. хКИЮДЮ. вЕБХПХ: тСКИЮ йНВЮЙ. юМЙЮПЮ, 2004, ФЪЛХ 551ЯЪЫ.

21.                                    оЮПЮМДНБЯЙХИ. лХТНКНЦХЪ. л., 1971, ФЪЛХ271ЯЪЫ.

22.                                    ю.т.кНЯЕБ. цНЛЕП. л., 1960, ФЪЛХ350ЯЪЫ.

23.                                    п.б.цНПДЕГЪМХ. оПНАКЕЛШ цНЛЕПНБЯЙНЦН ЩОНЯЮ. рАХКХЯХ, 1978, ФЪЛХ

24.                                    цЕЦЕКЭ. тХКНЯНТХЪ ПЕКХЦХХ. р. 2, л., 1977, ФЪЛХ 573ЯЪЫ.

25.                                    юМРХЙ ЪДЪАХИИЮР ЛЖМРЪУЮАЮРШ. шФХКД. а., 1999, ФЪЛХ 430ЯЪЫ.

26.                                    к.лЕЬРЕПЫЮГХ. оПНЛНРЕИ ЛЖЪЛЛЮЯШ. а., 1984, ФЪЛХ 389 ЯЪЫ.

 

пегчле

б ЯРЮРЭЕ ПЮЯЯЛЮРПХБЮЕРЯЪ ПНКЭ цЮЪ Б РБНПВЕЯРБЕ цНЛЕПЮ. б НПХЦХМЮКЕ цНЛЕПЮ АШКН ХЯОНКЭГНБЮМН ХЛЪ ╚цЮЪ╩, ЙНРНПНЕ АШКН ОЕПЕБЕДЕМН МЮ юГЕПАЮИДФЮМЯЙХИ ЪГШЙ ЙЮЙ ╚цЕЪ╩. хЯЯКЕДСЕЛЮЪ ОПНАКЕЛЮ ДЮЕРЯЪ Б РЧПЙН-БНЯРНВМНЛ ЯНОНЯРЮБХРЕКЭМНЛ ЮЯОЕЙРЕ.

 

SUMMARY

In the article it is spoken about Geya, who was under Greece domination and considered as Allah`s mother and his place in Homer1s activity. The name Gaya is put forward as an original Turkish word on the main base. In order to make them clear it is addressed to an ancient Turkic and Eastern sources as well.

 

 

═══════════════════════════════════════════════════════════════


 


Nigar Sadıqzadə

HƏQİQİ İRSİNİN TƏDQİQİ


═════════════ XX əsr Naxçıvan ədəbi mühitində ədəbiyyatşünaslıq sahəsində böyük xidmətləri olan 105 yaşlı Prezident təqaüdçüsü,filologiya elmləri═══ namizədi,dosent,Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi Lətif Hüseynzadə uzun illər klassik Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqi ilə məşgul olmuşdur. O müxtəlif illərdə ⌠Kitabi-Dədə Qorqud■, Nizami, Nəimi, Nəsimi, Fizuli və başqa görkəmli sənətkarlar haqqında mətbuatda xeyli məqalələr çap etdirmişdir. Onun bu sahədə ən ciddi tədqiqatı XV əsrdə yaşamış görkəmli dövlət xadimi və şairi Cahanşah Həqiqinin yaradıcılığı ilə bağlı olmuşdur.

═══════════════ 1950-ci ildə uğurla namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş L.Hüseynzadə 1953-cü ildə Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu bağlandıqdan sonra İrəvan Pedoqoji İnstitutunun Azərbaycan bölməsində öz elmi peda qoji fəaliyyətini davam etdirmişdir.O burada işləyərkən Matenadaran adlı əlyazmaları İnstitutunda Həqiqinin Azərbaycan və fars dillərində yazılmış Divanı ilə tanış olmuşdur.O çox çətinliklə bu divanı köçürməyə müfəffəq olmuş 1966-cı ildə Bakıda Həqiqinin ana dilində yazılmış şeirlərini çap etdirmiş və kitaba geniş müqəddimə yazmışdır. Aydın olur ki, Həqiqinin qiymətli divanı türk sultanlarının saraylarından oğurlanmış və Misirə aparılmış orada məşhur ⌠İsgəndəriyyə■ kitabxanasına satılmışdır. Bu əlyazmalar sonralar London Universitetinin kitabxanasına satılmış oradan da müəyyən vasitələrlə Amerikada yaşayan erməni tacirinin əlinə düşmüşdür. Tacir isə bu divanı başqa qiymətli əlyazmalarla birlikdə Matenadarana göndərmişdir. Beləliklə L.Hüseynzadə Matenadaranda bu divanı tapmış onun surətini köçürmüş və üzə çıxara bilmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında ilk dəfə olaraq L.Hüseynzadə Həqiqinin dövrü,həyatı və yaradıcılığı haqqında dolğun məlumat toplamış və çap etdirmişdir.

═══════════════ Sultan Müzəffərəddin Cahanşah Həqiqi (1397-1467) XV əsrdə yaşamış görkəmli dövlət xadimi və şair olmuşdur.O Qaraqoyunlu dövlətinin qurucusu Qara Yusifin üçüncü oğludur.Qara Yusif Əmir Teymurdan sonra onun oğlu Şahruxla döyüşlərdə ağır yaralanmış az sonra ölmüşdür.Onun ölümü haqqında yazılmış ⌠Kitabət■də ⌠Əbcəd■ hesabı ilə bu hadisənin hicri 823-cü ildə(miladi tarixlə 1420) baş verdiyi qeyd olunmuşdur (3).

═══════════════ Cahanşah hakimiyyətə gəldikdən sonra ölkənin paytaxtı olan Təbriz şəhərini xeyli abadlaşdırmış çoxlu məscidlər,mədrəsələr tikdirmişdir.Təbrizin məşhur Göy məscidi də onun göstərişi ilə inşa olunmuşdur.

═══════════════ Sonralar Ağqoyunlularla müharibədə həlak olan (hicri 872, miladi 1467) Həqiqi Təbrizdə tikdirdiyi Göy məsciddə anasının yanında dəfn edilmişdir.Azər-

baycan tarixində qüdrətli dövlət xadimi kimi tanınan Həqiqi həm də bir şair kimi məşhurdur.O,fars və türk dillərində klassik şeir üslubunda çoxlu poetik nümunələr yaratmışdır.Həqiqi həmçinin ana dilində yazdığı tuyuqları ilə də şöhrət qazanmışdır.

═══════════════ Şərq ədəbiyyatının Əhməd Yəsəvi, Cəlaləddin Rumi, Nizami, Nəsimi,

Nəimi kimi mütəfəkkürlərinin irsini dərindən öyrənən Həqiqinin yaradıcılığında dövrünün ictimai-fəlsəfi fikirləri mühüm yer tutur.O həmçinin şifahi xalq ədəbiyyatının zəngin xəzinəsindən də bəhrələnmişdir.

═══════════════ Həqiqinin fəlsəfi şeirlərində insanın kamilləşməsi və Allahla qovuşması ideyası yəni Şəriət,Təriqət,Mərifət və Həqiqət adlanan dörd mərhələ özünün dolğun bədii ifadəsini tapmışdır.

═══════════════ L.Hüseynzadə Həqiqinin şeirlərini təhlil etmiş onların elmi-bədii məziyyətlərini qiymətləndirmişdir.Həqiqinin divanında olan şeirlərin bir qismi insanın məhəbbət və sevgisinə həsr olunmuşdur.Bu sevgi insana,Allaha və onun yaratdıqlarınadır.

═══════════════ Şairin aşağıdakı rübaisinə diqqət verək;

═══════════════ Eşq odilən düşmüşəm büryanə mən

═══════════════ Mən xaçan bu eşq odunda yanə mən

═══════════════════════════════ Yanmazam eşqin odunda ta əbəd

═══════════════════════════════ Gər bu həsrət atəşində yanə mən.

═══════════════ Dil sadəliyi ilə diqqəti cəlb edən bu rübai insanı mənən saflaşdırır və zənginləşdirir.

═══════════════ Həqiqi öz şeirlərində mal, sərvət düşkünü olan insanları arif hesab etmir.

═══════════════════════════════════════════════ Arif deyil ol ki qıldı daim

═══════════════════════════════════════════════ Bu dünyəvü mülkü malə təhsin.

═══════════════ Şair belə insanları mütləq cəzalandırılacaqlarına dərin inamını ifadə edir.

═══════════════ Həqiqinin şeirlərinin bir qismində Nəimi və Nəsiminin təsiri açıq hiss olunur.Bu şeirlərdə hürufilik ideyası əsas yer tutur.

═══════════════════════════════ Ağzın çü mimü-zülfü qaşın numü dal imiş,

═══════════════════════════════ Könlüm həmişə ol mimü,dalındadır sənin.

═══════════════ Burada şair gözəlin zahiri surətini əks etdirmək üçün ərəb hərfləri ilə müqayisələr aparır və Quranın da bu hərflərlə yazıldığını deyərək hürufilik məfkurəsinə münasibətini bildirir.

═══════════════ Həqiqinin təsəvvüflə bağlı şeirlərində insanın Allaha məhəbbəti ilə yanaşı onun həyatı,gözəlliklərini sevmək ideyasıda aydın görünür.

Ey saçın zülmət,ruxun mehr ilə mahı,

Xaki-dərgahımdadır iqbalü cahı könlümün

Vacib olmuşdur mənə qılmaq müsəxxər aləmi,

Çün iki aləmdə sənsən padşahı könlümün

...Dünyəvi üqbadə səndən özgə dildar istəməm

Çün iki aləmdə sənsən intixabı könlümün.(3)

═══════════════ Həqiqinin şeirlərində insana məxsus sevgi və məhəbbət hissləri real həyatla bağlı olub insanı mənən yüksəldir.

═══════════════ Aşağıdakı nümunə bunu aydın təsdiq edir:

═══════════════ Ağzını qonçeyi-xəndan dedilər,gerçək imiş,

═══════════════ Xətti rüxsarını reyhan dedilər gerçək imiş,

═══════════════ Lövhi məhfuzuni ta gördü kəlam əhli sənin

═══════════════ Ayəti-vəchini Quran dedilər gerçək imiş...(3)

═══════════════ L.Hüseynzadə Həqiqinin fars dilində yazdığı şeirlərinin mühüm qisminiözü Azərbaycan dilinə tərcümə edərək 1999-cu ildə Bakıda nəşr etdirmişdir.═════════════ Həqiqinin farsca divanındakı lirik şeirləri L.Hüseynzadə 4 qrupa bölmüşdür.(4)

I.İlahiyyət və islamiyyətə dair şeirlər.

II.Təriqət-təsəvvüf düşüncələri.

III.Didaktik şeirlər.

IV.Real eşq və gözəlliyin tərənnümü.

═══════════════ Şərq poeziyasının ənənəsinə uyğun olaraq şair ilk növbədə Allaha müraciət edib öz şükranlarını bildirir:

═══════════════ İstədim ki, ulu Tanrı qarşısında şükranımı əda edim,

═══════════════ Aləmləri yaradanın sifatına mən canımı fəda edim.

═══════════════ Daha sonra Peyğəmbərin şəninə təriflər söyləyən şair insanları elmə çağırmışdır.

Sənin ləli-gövhər kəlamların həqiqəti qıldı bəyan,

Camalının şəmi yolumuzu işıqlatdı,oldun bizə rahnüma.(4)

Göründüyü kimi şair Peyğəmbərin nurunun cahanı işıqlandırdığını poetik dillə ifadə etmişdir.

═══════════════ Şair Qurani-Kərimi oxuyub dərk etməyi hər bir müsəlman üçün müqəddəs sayır.

═══════════════ Şairin şeirlərində təsəvvüf-təriqət təfəkkürü mühüm yer tutur.

═══════════════ Şairin farsca Divanında didaktik ruhlu şeirlər də diqqəti cəlb edir.Dövlət başçısının ağıllı, uzaqgörən, ədalətli olması ölkənin abadlığı və tərəqqisi üçün mühüm şərtdir.Həqiqi bu fikri dəfələrlə oxuculara çatdırır.

═══════════════ Şair insanların mənəvi-əxlaqi tərbiyəsinə də böyük qiymət verir.Çünki bu keyfiyyətlər insanı daim ucaldır.

═══════════════ Həqiqi insan məhəbbətini də yüksək qiymətləndirir.

═══════════════ Günəş camalının saçlarınla örtünməsi nəyə gərək?

═══════════════ Camalının günəşi də saçlarının niqabı ilə örtülməsi nəyə gərək?

═══════════════ Aşağıdakı beytdə də real insan məhəbbəti olduqca təbii mənalandırılmışdır.

Zəmanə içrə gözəlsən misli-bərabərin yoxdur sənin,

İşıq saçan o camalın tək, işıqlı üz yoxdur sənin.

═══════════════ Onun belə şeirləri çoxdur.

═══════════════ Günəş camalından niqabını bir an atsan əgər,

═══════════════ Mənim kimi min-min könül sahibini əsir edər.

═══════════════ Həqiqinin farsca şeirlərində də təsəvvüf və təriqət ideyaları da mühüm yer tutur.O, təsəvvüf ideyalarını öz sələfləri kimi bir daha təbliğ edir.

O Nəsiminin faciəli ölümünü kədərlə yad edir və belə deyir:

═══════════════ Nəsimi, matəmindən çak olubdur sineyi zarım

═══════════════ Bütün dünya və mafiha neçün bəs batmamış yasə,

═══════════════ Qəzadən bir sapan daşı, bir altun kasəni qırsa

═══════════════ Nə artar qiyməti daşın, nə qiymətdən düşər kasə.(3)

═══════════════ Həqiqi şeirlərində vətənpərvərlik ideyaları da geniş yer tutur.Böyük şair islamın ⌠Vətəni sevmək imandandır■ kəlamına uyğun olaraq hər bir müsəlman üçün vətəni sevmək və onun yolunda şəhid olmağı vacib hesab edir.

═══════════════ Ana dilli poeziyaya böyük əhəmiyyət verən Həqiqi dövrünün görkəmli sənətkarları ilə dostluq etmişdir.Fars ədəbiyyatınının qüdrətli sənətkarlarından olan Əbdürrəhman Caminin Həqiqi şeirlərinə yüksək qiymət verməsi bu şeirlərin məna dəyərini və sənətkarlıq keyfiyyətlərini aydın təsdiq edir.(1)

═══════════════ Beləliklə L.Hüseynzadənin qiymətli tapıntısı və ciddi tədqiqatı Cahanşah Həqiqi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində öz layiqli yerini tutdu.

ƏDƏBİYYAT

1.                                         Ə.Səfərli, X.Yusifli, ⌠Qədim və orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı■, Bakı,■Ozan■

nəşriyyatı 1998.Mirzə Cahanşah Həqiqi, səh 342-346.

2.                                         Həqiqi.■Şeirlər■,Bakı,■Azərnəşr■,1966.

3.                                         L.Hüseynzadə.■Qaraqoyunlu Cahanşah Həqiqi■,Bakı,1997.

4.                                         L.Hüseynzadə.■Qaraqoyunlu Cahanşah Həqiqi■,Bakı,■Çənlibel■nəşriyyatı,2000.

уЖКЮЯЪ

═══════════════════════ Filologiya elmləri namizədi, dosent Lətif Hüseynzadə klassik azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqi ilə də məşğul olmuşdur.Onun bu sahədəki ən ciddi tədqiqatı XV əsrdə yaşamış görkəmli dövlət xadimi və şair Cahanşah Həqiqinin yaradıcılığı ilə bağlıdır.L.Hüseynzadə XX əsrin 50-ci illərində İrəvanın Matenadaran Əlyazmaları İnstitutunda Həqiqinin azərbaycan və fars dillərində divanını əldə edib üzünü köçürə bilmişdir.

═══════════════════════ Alim sonralar azərbaycan dilində yazılmış şeirləri təhlil etmiş və onların mühüm qismini çap etdirmişdir.Bundan sonra isə farsca divanındakı şeirlərin bir qismini tərcümə etmiş, onların bədii məziyyətlərini göstərmiş sənətkarlıq keyfiyyətlərini qiymətləndirmiş və bu şeirlərində bir qismini nəşr etdirmişdir.

пегчле

═══════════════════════ йЮМДХДЮР ТХКНКНЦХВЕЯЙХУ МЮСЙ, ДНЖЕМР кЪРХТ цСЯЕИМГЮДЕ ГЮМХЛЮКЯЪ ХЯЯКЕДНБЮМХЕЛ ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНИ ЙКЮЯЯХВЕЯЙНИ КХРЕПЮРСПШ.еЦН ЯЕПБЕГМНЕ ХЯЯКЕДНБЮМХЕ Б ЩРНИ НАКЮЯРХ АШКН ЯБЪГЮМН Я РБНПВЕЯРБНЛ БХДМНЦН ЦНЯСДЮПЯРБЕММНЦН ДЕЪРЕКЪ Х ОНЩРЮ дФЮУЮМЬЮУЮ уЮЦХЦХ, ФХБЬЕЦН Б уV БЕЙЕ.к.цСЯЕИМГЮДЕ Б 50-У ЦНДНУ уу БЕКЮ ДНАШК Б ХМЯРХРСРЕ ПСЙНОХЯЕИ лЮРЕМЮДЮПЮМ еПЕБЮМЮ ╚дХБЮМ╩ уЮЦХЦХ МЮ ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНЛ Х ОЕПЯХДЯЙНЛ ЪГШЙЮУ Х ОЕПЕОХЯЮК ХУ.

═══════════════════════ дЮКЕЕ СВЕМШИ ОПНЮМЮКХГХПНБЮК ЯРХУХ МЮ ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНЛ ЪГШЙЕ Х ГМЮВХРЕКЗМСЧ ХУ ВЮЯРЭ МЮОЕВЮРЮК.

═══════════════════════ оНЯКЕ ЩРНЦН НМ ОЕПЕБЕК ВЮЯРЭ ЯРХУНБ ХГ ОЕПЯХДЯЙНЦН ДХБЮМЮ, ОНЙЮГЮК ХУ УСДНФЕЯРБЕММШЕ НЯНАЕММНЯРХ, НЖЕМХК РБНПВЕЯЙХЕ ЙЮВЕЯРБЮ Х ВЮЯРЭ ХГ МХУ НОСАКХЙНБЮК.

 

═══════════════════════════════


 

яЪЙХМЪУЮМШЛ бЪКХИЕБЮ

епмеяр ыелхмцсеи июпюдшзшкшэш югъпаюизюм ъдъахииюрьжмюякшэшмдю


══════════════ еПМЕЯР ыЕЛЕМЦСЕИКЪ юГЪПАЮИЗЮМ НУСЗСЯСМСМ ХКЙ РЮМШЬКШЭШ, 1938-ЗХ ХКДЪ АЮЬКЮМШП. и.ьХПБЮМШМ ПСЯ ДХКХМДЪМ РЪПЗЖЛЪЯХМДЪ НУСЗСКЮПЮ РЪЦДХЛ НКСМЮМ ЪЯЪП ИЮГШВШМШМ ╚ъКБХДЮ, ЯХКЮЫ╩ (╚a Farewell to arms╩ ) ПНЛЮМШМДЮМ АХП ОЮП╜ВЮ-уууТЪЯКХМ РЪПЗЖЛЪЯХ ХДХ. аС РЪПЗЖЛЪИЪДЪЙ ЯНМПЮ ДЕЛЪЙ НКЮП ЙХ, НМХККХИХ ЪЫЮРЪ ЕДЪМ АЧИЖЙ АХП ТЮЗХЪ НКСП. иЮКМШГ1959-ЗС ХКЪ юГЪПАЮИЗЮМ НУСЗСЯС ИЕМХДЪМ е.ыЕЛХМЦСЕИХМИЮПЮДШЗШКШЭШ ХКЪ РЮМШЬ НКЛЮЭЮ ХЛЙЮМ РЮОШП. аС ДЪТЪ ╚ъДЪАХИИЮР БЪ ХМЗЪЯЪМЪР╩ ЦЪГЕРХ ИЮГШВШМШМ ХЙХ ЙХВХЙ ЫЕЙЮИЪЯХМХ -╚хЯОЮМХИЮ СЭПСМДЮ ЫЪКЮЙ НКЛСЬ ЮЛЕПХЙЮКШДШП╩ (╚On the amerikans dead in Spain╩) БЪ ╚йЧПОЖ АЮЬШМДЮ ЦЮКЛШЬ ЦНЗЮ╩ (╚Old man at the bridge╩) ЪЯЪПКЪПХМХ НУСЗСКЮПЮ РЪЦДХЛ ЕДХП. нМКЮПШ ДХКХЛХГЪ ПСЯ ДХКХМДЪМ РЪПЗЖЛЪЯХ ь.хАПЮЫХЛНБ ВЕБХПЛХЬДХ. н, РЪПЗЖЛЪКЪПЪ ЙХВХЙ АХП ЧМ ЯЧГ ДЪ ИЮГЛШЬДШ. аСПЮДЮ е.ыЕЛХМ╜ЦСЕИХМ ЛЖЮЯХП юЛЕПХЙЮМШМ ЪМ АЧИЖЙ БЪ ХЯРЕДЮДКШ ИЮГШВШКЮПШМДЮМ АХПХ НКЛЮ╜ЯШМДЮМ, НМСМ 60 ИЮЬШМШМ РЮЛЮЛКЮМЛЮЯШМДЮМ, ИЮПЮДШЗШКШЭЮ 20-ЗХ ХККЪПХМ ЪББЪК╜КЪПХМДЪ АЮЬКЮ╜ЛЮЯШМДЮМ, НМЮ ЬЧЫПЪР ЦЮГЮМДШПЮМ ЪЯЪПКЪПДЪМ ВНУ ЦШЯЮ ЛЪ╜КСЛЮР БЕПХКХП х.хАПЮЫХЛНБ АХП МЕВЪ ЗЖЛКЪ ЫЪЗЛХМДЪ НКЯЮ ДЮ, ИЮГШВШМШМ ИЮПЮДШЗШКШЭШМШ ЯЪЗХИИЪКЪМДХПЛЪИЪ ВЮКШЬЮПЮЦ ИЮГШП: е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ИЮПЮДШЗШКШЭШ ЛЖПЪЙЙЪА БЪ ГХДДХИИЪРКХДХП. н, ЫЪИЮРЮ, ДЖМИЮИЮ, ХМЯЮМКЮПЮ НПХФХМЮК АХП МЪГЪПКЪ АЮУШП.нМСМ АЮУШЬКЮПШМДЮ АЪГЪМ ЯЪЫБКЪПЪ, ДНКЮЬШЦ ЛЖКЮЫХГЪКЪПЪ ДЪ ПЮЯР ЩЪКХПХЙ. кЮЙХМ е.ыЕЛХМЦСЕИ ИЮПЮДШЗШКШЭШМЮ УЮЯ НКЮМ ЫСЛЮМХГЛ, ЛЖЫЮ╜ПХАЪИЪ, ЫЪП ЗЖП РЪЗЮБЖГЙЮПКШЭЮ МХТПЪР ХДЕИЮКЮПШ ИЮГШВШМШМ ДЕЛНЙПЮРХИЮБЪ ЯЖКЫ ЗЪАЫЪЯХМДЪ ДСПДСЭСМС ЩЧЯРЪПХП. ╚лЖЦЪДДХЛЪДЪ ДЮЫЮ ЯНМПЮ ИЮГШВШМШМ 1936-39-ЗС ХККЪПДЪ хЯОЮМХИЮ ПЕЯОСАКХЙЮ НПДСЯС ЯШПЮКЮПШМДЮ БСПСЬДСЭС БЪ АС ДЧБПДЪ ИЮГДШЭШ ЪЯЪПКЪП, ЕКЪЗЪ ДЪ НМСМ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ ОНБЕЯРХМХМ мНАЕК ЛЖ╜ЙЮТЮРШМЮ РЪЦДХЛ НКСМДСЭС ЫЮЦЦШМДЮ НУСЗСКЮПЮ ЛЪКСЛЮР БЕПХКХП.

═══════════════ ъКАЪРРЪ, АС ЙХВХЙ ЛЖЦЪДДХЛЪ НУСЗСКЮПЮ е.ыЕЛХМЦСЕИ ЫЮЦЦШМДЮ ЦШЯЮ БЪ ЖЛСЛХ ЛЪКСЛЮР БЕПЛЪЙ ЛЪЦЯЪДХ ДЮЬШДШЭШ ЖВЖМ НМС ЫЕВ ЗЖП ИЮГШВШМШМ ИЮПЮДШЗШКШЭШМЮ юГЪПАЮИЗЮМ ЪДЪАХ-ЛЪДЪМХ ТХЙПХМХМ ЪДЪАХИИЮРЬЖМЮЯКШЦ ЛЖМЮ╜ЯХАЪРХ ЮДКЮМДШПЛЮЦ НКЛЮГ. юМЗЮЦ НПЮДЮ ДХЦЦЪРХ ЗЪКА ЕДЪМ ЛЮПЮЦКШ ЛЪЦЮЛКЮП БЮПДШП. аС ЙХВХЙ ИЮГШДЮ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ИЮПЮДШЗШКШЭШ ╚ЛЖПЪЙЙЪА БЪ ГХДДХИИЪРКХ╩ ЮДКЮМДШПШКШП. еКЪЗЪ ДЪ АСМКЮПЮ АЮУЛЮИЮПЮЦ ИЮГШВШМШМ ╚ДЕЛНЙ╜ПЮРХИЮ БЪ ЯЖКЫ ЗЪАЫЪЯХМДЪ╩ ДСПДСЭС ЦЕИД НКСМСП. аЖРЖМ АСМКЮП РЪЯЮДЖТХ НК╜ЛЮИША. 50-ЗХ ХККЪПХМ ЯНМСМДЮ юГЪПАЮИЗЮМ ДЮЫЮ АЮЬКШЗЮЯШ ХЯЪ ЯНБЕР ЪДЪАХИИЮРЬЖМЮЯКШЭШМШМ ЯХМТХ-ХДЕНКНФХ ЛЮЫХИИЪРХМХ ЧГЖМДЪ ЪЙЯ ЕРДХПХП. рЪАХХ ЙХ, х.хАПЮЫХЛНБСМ ИЮГШЯШМДЮ ЦЕИД НКСМЮМ ЦХИЛЪРКЪП-ДЪИЪМДХПЛЪКЪП НМСМ ЧГ ЛЧБЦЕИХМХ ИНУ, ЯНБЕР ЪДЪАХИИЮРЬЖМЮЯКШЭШМШМ е.ыЕЛХМЦСЕИЪ ЛЖМЮЯХАЪРХМХ ЪЙЯ ЕРДХПХПДХ. аСПЮДЮ ДХЦЦЪРХ ЗЪКА ЕДЪМ ЛЮПЮЦКШ ЛЪЦЮЛ НМДЮМ ХАЮПЪРДХП ЙХ, е.ыЕ╜ЛХМЦСЕИЯНБЕР НУСЗСЯСМЮ ╚ЯЪПТЪКХ╩ ЛЖЪККХТ НКЯЮ ДЮ АЮЬЦЮ ЯЧГКЪ, НМСМ ╚ЪЯЪПКЪПХ ЯНБЕР ХДЕНКНЩХИЮЯШ ЖВЖМ, ЯНБЕР УЮКЦШМШМ ╚ЙНЛЛСМХЯР ЪУКЮЦШ ЖВЖМ РЪЫКЖЙЪ РЪЬЙХК ЕРЛЪЯЪ ДЪ, ЫЪП ЫЮКДЮ ЦХИЛЪРКЪМДХПЛЪКЪПДЪМ ЩЧПЖМЖП ЙХ, НМЮ ЛЖМЮЯХАЪРДЪ ЛЖЪИИЪМ ЕЫРХИИЮРКШКШЦ ДХЦЦЪР ЧМЖМДЮ ЯЮУКЮМШКЛШЬДШП. вЖМЙХ е.ыЕЛХМЦСЕИЙНЛЛСМХЯР ХДЕИЮКЮПШМШМ ДЮЬШИШЗШЯШ НКЮМ АХП ИЮГШВШ ДЕИХКДХ БЪ НМСМ ИЮПЮДШЗШКШЭШМДЮ ЯНБЕР НУСЗСЯСМСМ ДХЦЦЪРХМЪ КЮИХЦ НКЛЮИЮМ╩ ╚РЪЫ╜КЖЙЪКХ╩ ИЕПКЪП ЛЧБЗСД ХДХ. лЪЫГ АСМКЮПШ ЧПР-АЮЯДШП ЕРЛЪЙ ЖВЖМ яяпх-ДЪ НМСМ МЪЯХПКЪПХМХ ЛЖЪИИЪМ ХУРХЯЮПКЮПЮ ЛЪПСГ ЦНИСП (╚ъЗЪК ГЪМЩХ╩ ПНЛЮМШМШМ РЮКЕИХ АЕКЪ НКЛСЬДСП), ИЮУСД АЪГХ ЪЯЪПКЪПХМХМ ВЮОШМШ ИЮЯЮЦКЮИШПДШКЮП. ъДЪ╜АХИ╜ИЮР╜ЬЖМЮЯКШЦ ХЯЪ АС ЛЪЦЮЛКЮПЮ ХЯРХМЮД ЕДЪПЪЙ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ИЮПЮДШЗШКШЭШМШ ╚ЛЖПЪЙЙЪА БЪ ГХДДХИИЪРКХ╩ ЮДКЮМДШПЛЮЦКЮ БЪГХИИЪРДЪМ ВШУЛЮЭЮ ВЮКШЬШПДШ. ъЯЮЯ ДХЦЦЪР ХЯЪ══ НМСМ ╚ДЕЛНЙПЮРХИЮ БЪ ЯЖКЫ ЗЪАЫЪЯХМДЪ╩ ДСПЛЮЯШ ТЮЙРШМЮ ИЧ╜МЪКДХКХПДХ. ъЯКХМДЪ ╚яЖКЫ БЪ ДЕЛНЙПЮРХИЮ╩ЮДКЮПШ ЮКРШМДЮ е.ыЕЛХМЦСЕИИЮПЮДШЭШКШЭШМЮ ЯХМТХ ХДЕНКНФХ ЛЧБЦЕДЪМ ИЮМЮЬШКШПДШ. е.ыЕЛХМЦСЕИХ яяпх-ДЪ ЙЖРКЪБХ РХПЮФКЮПКЮ ВЮО ЕРДХПЛЪЙКЪ, НМСМ ИЮПЮДШЗШКШЭШМЮ АЧИЖЙ ДХЦЦЪР ИЕРХПЛЪЙКЪ ЯНБЕР ХДЕНКНЦКЮПШ НМС ЧГ ЯХМТХ ЛЮПЮЦКЮПШМШМ РЪАКХЭЮР БЮЯХРЪЯХМЪ ВЕБХПЛЪЙ ХЯРЪИХПДХКЪП. юМЗЮЦ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ИЮПЮДШЗШКШЭШ ЯНБЕР ХДЕНКНЦКЮПШМШМ РЪКЪАЮРШМЮ РЮЛ ╚ЗЮБЮА БЕПЛХПДХ╩. лЪЫГ АЕКЪ ЮМКЮПДЮ НМКЮП ИЮГШВШМШМ ЯЪМЪРЙЮП ЛЧБЦЕИХМХ РЪЫПХТ ЕДХП, НМС ЗЪЛХИИЪРДЪЙХ ЫЪП ЗЖП ЕИАЪЗЪПКХЙКЪПКЪ АЮПШЬЛЮИЮМ АХП ЬЪУЯ ЙХЛХ ИНУ, ЙЮОХРЮКХГЛХМ ДЖЬЛЪМХ ЙХЛХ ЯНБЕР НУСЗСЯСМЮ РЪЦДХЛ ЕДХПДХ.

х.хАПЮЫХЛНБСМ ЯЧГЖ ЩЕДЪМ РЪЦДХЛЮРШМДЮЙШ ЛЧБЦЕ ЛЪЫГ ЯНБЕР ЪДЪАХИ╜ИЮР╜ЬЖМЮЯКШЭШМШМ е.ыЕЛХМЦСЕИ ЫЮЦЦШМДЮ яяпх ЪДЪАХ-ЛЪДЪМХ ЛЖЫХРХМДЪ ИЮПЮРДШЭШ ╚ХЦКХЛХМ╩ ЖЛСЛХ ЮА-ЫЮБЮЯШМДЮМ ЩЪКХПДХ.

1959-ЗС ХКДЪ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ (⌠The old man ahd the sea■) ОНБЕЯРХ з.лЪЛЛЪДГЮДЪМХМ ПСЯ ДХКХМДЪМ РЪПЗЖЛЪЯХМДЪ ВЮОДЮМ ВШУШП. мНАЕК ЛЖЙЮТЮРШМЮ КЮИХЦ ЩЧПЖКЛЖЬ АС ЪЯЪП ИЮГШВШМШМе.ыЕЛХМЦСЕИЪЯЪПХМХМ ╚цНЗЮ БЪ АЮКШЦ╩ ИНУ ЛЪЫГ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ ЮДКЮМДШПШП.аС ЗЪЫЪР, АХГЗЪ ЪЯЪПХМ ЛЖАЮЫХЯЪКЪПЪ ЯЪАЪА НКЮМ АЮЬКШЗЮ ХДЕИЮЯШМШМ ЮМКЮЬШКЛЮЯШМДЮ ЛЖЫЖЛ ПНК НИМЮИШП. лЪПЫСЛ х.ьШУКШ ИЮГШПДШ ЙХ, е.ыЕЛХМЦСЕИХМ 1952-ЗХ ХКДЪ ИЮГДШЭШ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ ОНБЕЯРХ ЛЖАЮЫХЯЪКЪПЪ ЯЪАЪА НКСП. мНАЕК ЛЖЙЮТЮРШМЮ КЮИХЦ ЩЧПЖКЪМ АС ОНБЕЯР ЫЮЦЦШМДЮ ХЙХ ЗЖП ТХЙХП ИЮПЮМШП: аХПХМЗХКЪП ЪЯЪПДЪ ИЮГШВШМШМ ХМЯЮМ ЗЪЯЮПЪРХМХ РЪЯДХЦ ЕРДХИХ ТХЙПХМХ ЯЧИКЪИХПДХКЪП. хЙХМЗХКЪП ХЯЪ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ИЮКЦШГКШЭШ БЪ ХМЯЮМ ХЯРХПЮАКЮПШМШ РЪЯБХП ЕРЛЪИХ ЦЮПЬШЯШМЮ ЛЪЦЯЪД ЦНИДСЭСМС ЩЧЯРЪПХПДХКЪП. ъЯЪП ЫЮЦЦШМДЮ АС ЗЖП ЛЖКЮЫХГЪКЪПХМ ЛЕИДЮМЮ ВШУЛЮЯШМЮ ЯЪАЪА ИЮГШВШМШМ ЧГЖДЖП. вЖМЙХ, е.ыЕЛХМЦСЕИОНБЕЯРДЪ МЪ ДЕЛЪЙ ХЯРЪДХИХМХ ЮЬЙЮП ЯЧИКЪЛХЬ, МЪРХЗЪ ВШУЮПЛЮЭШ НУСЗСКЮПШМ ЧЫДЪЯХМЪ ЦНИЛСЬДСП.

х.ьШУКШМШМ е.ыЕЛХМЦСЕИ══ ИЮПЮДШЗШКШЭШМШМ ЧГЖМЪЛЪУЯСЯ УЖЯСЯХИИЪРКЪПХМЪ ДХЦЦЪРХ ЗЪКА ЕРЛЪЯХ, НМСМ ЧГЖМЪЛЪУЯСЯ ЯРХКЪ ЛЮКХЙ НКЛЮЯШМШ БСПЭСКЮЛЮЯШ РЮЛЮЛХКЪ ДЖГЩЖМ ХДХ. еКЪ АС ЗЪЫЪРКЪ АЮЭКШ г.юЭЮИЕБДЪ ИЮГШП ЙХ, АЮЬЦЮ ЦЪКЪЛ ЯЮЫХАКЪПХМДЪМ ТЪПЦКХ НКЮПЮЦ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ МЪЬПХМДЪ ГЮЫХПХ ЦСПСКСЦ, ОСАКХЯХЯРХЙ ЪЫБЮК ДЮЫЮ ЦЮАЮПШЦДШП. нМСМ ЪЯЮЯ ЛЪРКЪАХМХМ РЮОШКЛЮЯШ ВНУ БЮУР НУСЗСМСМ ХУРХИЮПШМЮ БЕПХКХП. г.юЭЮИЕБ, ДХЦЦЪРЪКЮИХЦ ЫЮКДШП ЙХ, е.ыЕЛХМЦСЕИЯРХКХМХ юГЪПАЮИЗЮМ ИЮГШВШЯШ яЮАХП ъЫЛЪДНБСМ ЖЯКСАС ХКЪ ЛЖЦЮИХЯЪ ЕДЪПЪЙ ИЮГШП ЙХ, АЕКЪ МЪЯП МЖЛСМЪКЪПХМДЪ ЮДЪРЪМ ИЮГШМШМ ЖЯР ЦЮРШ ЮКДЮДШЗШ, ЯЮМЙХ ДЮПШУДШПШЗШДШП.кЮЙХМ ДЖЬЖМЛЪЙ БЪ МЪРХЗЪ ВШУЮПЛЮЦ ЛЪЫЮПЪРХ НКЮМ НУСЗСКЮП ГЮЫХПХ ЕТТЕЙРХМ ЮПУЮЯШМДЮ ЩХГКЪМЛХЬ АЧИЖЙ ЛЪМЮМШ РЮОШП, ЛЖЪККХТХМ ХДЕИЮКЮП ЮКЪЛХМХМ ЪЯХПХ НКСПКЮП. аЮЭКШ г.юЭЮИЕБ ДЪ ИЮГШП ЙХ, АЮЬЦЮ ЦЪКЪЛ ЯЮЫХА╜КЪПХМДЪМ ТЪПЦКХ НКЮПЮЦ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ МЪЯПХМДЪ ГЮЫХПХ ЦСПСКСЦ, ОСАКХЯХЯРХЙ ЪЫБЮК ДЮЫЮ ЦЮАЮПШЦДШП. нМСМ ЪЯЮЯ ЛЪРКЪАХМХМ РЮОШКЛЮЯШ ВНУ БЮУР НУСЗСМСМ ХУРХИЮПШМЮ БЕПХКХП. г.юЭЮИЕБ ДХЦЦЪРЪКЮИХЦ ЫЮКДШП ЙХ, е.ыЕЛХМЦСЕИЯРХКХМХ юГЪПАЮИЗЮМ ИЮГШВШЯШ яЮАХП ъЫЛЪДНБСМ ЖЯКСАС ХКЪ ЛЖЦЮИХЯЪ ЕДЪПЪЙ ИЮГШП ЙХ, АЕКЪ МЪЯП МЖЛСМЪКЪПХМДЪ ЮДЪРЪМ, ИЮГШВШМШМ ЖЯР ЦЮРШ ЮКДЮДШЗШ,ЯЮМЙХ ДЮПШУДШПШЗШДШП.кЮЙХМ ДЖЬЖМЛЪЙ БЪ МЪРХЗЪ ВШУЮПЛЮЦ ЛЪЫЮПЪРХ НКЮМ НУСЗСКЮП ГЮЫХПХ ЕТТЕЙРХМ ЮПУЮЯШМДЮ ЩХГКЪМЛХЬ АЧИЖЙ ЛЪМЮМШ РЮОШП, ЛЖЪККХТХМ ХДЕИЮКЮП ЮКЪЛХМХМ ЪЯХПХ НКСПКЮП.

аСПЮДЮ АХП ЗЪЫЪРХ УЖЯСЯХКЪ ЦЕИД ЕРЛЪЙ ХЯРЪИХПХЙ ЙХ, е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ЮМРХЛЖЫЮПХАЪ ЛЧБГСКС АЮЬЦЮ ЪЯЪПКЪПХМДЪМ ТЪПЦКХ НКЮПЮЦ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ ЪЯЪПХМЪ ОСАКХЯХЯРХЙ АНИЮ УЮЯ ДЕИХКДХП. ъЙЯХМЪ АС ЪЯЪПХМДЪ ЛЖЪККХТ ЖЯКСАСМДЮ ОЯХУНКНФХ ИЮЬЮМРШКЮПЮ ХЯРХМЮД АНИЮКЮПШ ДЮЫЮ ЦЮАЮПШЦДШП. аСМСМ ЧГЖ е.ыЕЛХМ╜ЦСЕИХМ АХП ЯЪМЪРЙЮП ЙХЛХ ИЮПЮДШЗШКШЦ ЦЖДПЪРХМДЪМ ЯНПЮЦ БЕПХП. юМЗЮЦ, ДЕЛЪ╜КХИХЙ ЙХ, ИЮГШВШМШМ АС ЪЯЪПХМДЪ ДЪ НМСМ ИЮПЮДШЗШКШЦ ЖЯКСАСМСМ АЮЬКШЗЮ ЙЕИТХИИЪР ЩЧЯРЪПХЗХКЪПХ ЯРХКХМХМ ЧГЖМЪЛЪУЯСЯ АНИЮ БЪ ВЮКЮПКЮПШ (НМКЮПДЮМ ХЙХМЗХ ТЪЯХКДЪ АЪЫЯ НКСМЮЗЮЦ) ЦНПСМСП.

лЪРКЪАХ ВШКОЮЦ ЬЪЙХКДЪ ЯЧИКЪЛЪИХА, НУСЗС ЖВЖМ ДЖЬЖМЛЪЙ ХЛЙЮМШ БЕПЛЪЙ ЛЮМЕПЮЯШ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ ОНБЕЯРХМДЪ ДЪ ЧГЖМЖ ЦЮАЮПШЦ ЩЧЯРЪПХП. аХГЗЪ, ЪЯЪПХМ ЮДШ ОНБЕЯРДЪЙХ АЮЬКШЗЮ ЛЪРКЪАКЪПХАЮЬЮ ДЖЬЛЪИЪ ХЛЙЮМ БЕПХП. ыЮДХЯЪКЪПХМ ХЯРХЯМЮЯШГ НКЮПЮЦ ЦНЗЮ БЪ АЮКШЦ ЮПЮЯШМДЮ АЮЬ БЕПЛЪЯХМЪ АЮУЛЮИЮПЮЦ, ДЕДХЙ ЙХ, ИЮГШВШ ОНБЕЯРХ ╚цНЗЮ БЪ АЮКШЦ╩ ИНУ, ЛЪЫГ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ ЮДКЮМДШПШП. аЕКЪКХЙКЪ , ЦНЗЮ БЪ АЮКШЦ ЮПЮЯШМДЮ ЩЕДЪМ АЖРЧБ АХП ОНБЕЯРХМ ЛЪГЛСМСМС РЪЬЙХК ЕДЪМ АС ЛЖАЮПХГЪМХ РЪЯБХП ЕРЛЪЙКЪ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ЛЪЦЯЪДХ АЪДХХ-ОЯХУНКНФХ ОПХГЛЮДЮ ЦНЗЮ БЪ ДЪМХГ ЮПЮЯШМДЮ НКЮМ ЛЪКСЛ АЮЭКШКШЭШ ЦЮАЮПРЛЮЦ ДЕИХКДХ. ъЩЪП АХП ЦЪДЪП ДЪПХМДЪМ АЮУШКЯЮ, ╚ДЪМХГ╩ НАПЮГШМШ АХПАЮЬЮ, ЛЖЯРЪЦХЛ ЮМКЮЛШМДЮ ДЕИХК, АЮКШЭШМ ЛЮРЮТНПЮЯШ ЙХ╜ЛХ ЦЪАСК ЕРЛЪЙ НКЮП. бЪ ╚ДЪМХГ╩ ЛЕРЮТНПЮЯШМШМ ЧГЖ ДЪ ДЮЫЮ ЩЕМХЬ ЛЖЗЪП╜ПЪД╜╜ ТЪКЯЪТХ ОПХГЛЮДЮ РЪАХЪР ЯРХУХИЮЯШМШ ЕЫРХБЮ ЕДХП. аС АЮУШЛДЮМ е.ыЕЛХМ╜ЦС╜ЕИ ╚цН╜ЗЮ БЪ ДЪ╜МХГ╩ ОНБЕЯРХМХМ АЮЬКШЗЮ ХДЕИЮ БЪ ЛЪГЛСМС ИЮГШВШМШМ ИНГСЛСМДЮ, АХГЗЪ, ╚ХМЯЮМ-РЪАХЪР╩ ДЖЬЖМЗЪ АШВЮЭШМДЮМ ЧГ АЪДХХ ЫЪККХМХ РЮОШП. аЮЬЦЮ ЯЧГКЪ, е.ыЕЛХМЦСЕИХМ АЖРЖМ ИЮПЮДШЗШКШЭШМДЮ ЧГ ЪЙЯХМХ РЮОЮМ ХМЯЮМ БЪ ЗЪЛХИИЪР, ХМЯЮМ-ЛЖЫЮПХАЪ БЪ Я. йХЛХ ЦКНАЮК ОПНАКЕЛКЪП НМСМ АС ЪЯЪПХМДЪ ДЮЫЮ ЛЖЗЪППЪД ДЖЬЖМЗЪ ИНГСЛСМЮ ЛЪПСГ ЦЮКЮПЮЦ, ХМЯЮМ ДЖЬЖМЗЪЯХМХМ ЪМ ХМЗЪ ЦЮРКЮПШ ХКЪ АЮЭКШ ХКЙХМ ЯРХУХИЮКЮПЮ ХЯРХМЮД НКСМЛЮЦКЮ АС ЯРХУХИЮКЮПШМ ХЯРЪП ГЮЛЮМ, ХЯРЪПЯЪ ДЪ ЛЪЙЮМШ ЧКВЖКЪПХМХМ ТЪКЯЪТХ ВЕБПЪЯХМДЪМ ЧГ АЪДХХ ЫЪККХМХ РЮОЛШЬ НКСП.

аЕКЪКХЙКЪ, е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ ЪЯЪПХМХМ юГЪПАЮИЗЮМ ДХКХМЪ ПСЯ ДХКХМДЪМ ДЪ НКЯЮ РЪПЗЖЛЪ ЕДХКЛЪЯХ ИЮУЬШ ЫЮК ХДХ. аС ЪЯЪПКЪ юГЪПАЮИЗЮМ ЪДЪАХ-ЛЪДЪМХ ЛЖЫХРХ ДЖМИЮ ЪДЪАХИИЮРШМШМ ЪМ ЩЧГЪК ЪЯЪПКЪПХМДЪМ АХП ХКЪ РЮМШЬ НКЛЮЦ БЪ ЪЯКХМДЪ АС ИНККЮ ЛЖЮЯХП ДЖМИЮМШМ АЪДХХ ДЖЬЖМЗЪЯХ ХКЪ ЖМЯХИИЪР РЮОЛЮЦ ХЛЙЮМШ ЪКДЪ ЕРЛХЬДХ. ъЯЪПХМ ДЖЬЖМДЖПЖЗЖ УЮПЮЙРЕПКХ НКЛЮЯШ АЮУШЛШМ╜ДЮМ АС ЖМЯХИИЪРХ ТЮИДЮКШ ЯЮИЛЮЦ НКЮПДШ. вЖМЙХ УЮПХЗХ ЛЖЪККХТКЪПХМ ╚ГЪПЯХГ╩, ИЮУСД ЯХИЮЯХ-ХДЕНКНФХ АЮУШЛДЮМ ╚ЯЪПТЪКХ╩, ╚ИЮПЮПКШ╩ ЧГМЪЙКЪПХМХ ╚ДЪЛХП ВЪОЪПКЪПДЪМ╩ ХВЪПХ АСПЮУЮМ ЯНБЕР ЪДЪАХИИЮР ХДЕНКНЦКЮПШМШМ ТХЙПХМЗЪ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ ГЪПЪПЯХГ, ЯЮДЪЗЪ ЛЮПЮЦКШ АХП ЪЯЪП ХДХ. юМЗЮЦ ЯНБЕР, Н ЗЖЛКЪДЪМ юГЪПАЮИЗЮМ НУСЗСЯС АС ЪЯЪПХ ЛЪЫГ ╚ДЪЛХП ВЪОЪПКЪПДЪМ╩ ЦШПЮЦДЮЙШ ЪДЪАХ ТХЙПХМ ЧПМЪИХЙХЛХ ЦЪАСК ЕДХП БЪ ДЖЬЖМЖПДЖ. нМЮ ДЖЬЖМЛЪИЪ ДЪ ЕКЪ АС ЦЕИПХ-ЮДХ ЪЯЪПХМ ЧГЖ БЮДЮП ЕДХПДХ.

цНЗЮ БЪ ДЪМХГХМРЪПЗЖЛЪЗХЯХ з.лЪЛЛЪДГЮДЪ РЪПЗЖЛЪИЪ ИЮПШЛ ЯЪЫХТЪКХЙ АХП ╚ЛЖЦЪДДХЛЪ╩ДЪ ИЮГЛШЬДШ. н, АСПЮДЮ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ЫЪИЮ╜РШМДЮМ, ХЯОЮМХИЮ ЛЖЫЮПХАЪЯХМДЪ ТЮЬХГЛ ЪКЕИЫХМЪ БСПСЬЛЮЯШМДЮМ ЦШЯЮ ЗЖЛ╜КЪКЪПКЪ АЪЫЯ ЕДХП, АХП ЯШПЮ ЪЯЪПКЪПХМХМ ЮДКЮПШМШ ЯЮДЮКЮИШП БЪ ЯНМПЮ ЛЖЪККХТХМ ХЙХМЗХ дЖМИЮ лЖЫЮПХАЪЯХМДЪМ ЯНМПЮ йСАЮДЮ ИЮЬЮЛЮЯШМДЮМ БЪ ЪЯЪПЪ мНАЕК ЛЖЙЮТЮРШ БЕПХКЛЪЯХМДЪМ ДЮМШЬШП.

рЪПЗЖЛЪМХМ АС ╚лЖЦЪДДХЛЪ╩ЯХ ЪЯКХМДЪ ЫЪЗЛХ БЪ ЛЪГЛСМС АЮУШЛШМ╜ДЮМ ЯЮДЪЗЪ ЦШЯЮ АХП ЛЪКСЛЮР ХДХ БЪ ЯЪЗХИИЪЯХМЪ ЩЧПЪ е.ыЕЛХМ╜ЦСЕИХМ ╚ъДЪАХИИЮР БЪ ХМЗЪЯЪМЪР╩ ЦЪГЕРХМДЪ 1959-ЗС ХКДЪ ВЮО НКСМЛСЬ ХЙХ ЙХВХЙ ЫЕЙЮИЪЯХМЪ РЪПЗЖЛЪЯХ х.хАПЮЫХЛНБСМ ИЮГДШЭШ ЦШЯЮ, ЧМ ЯЧГДЪМ ЫЕВ МЪ ХКЪ ТЪПЦ╜КЪМ╜ЛХПДХ. лЮПЮЦКШДШП ЙХ, х.хАПЮЫХЛНБ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ╚ДЕЛНЙПЮРХИЮ БЪ ЯЖКЫ ЗЪАЫЪЯХМДЪ╩ ДСПДСЭСМС ЮИПШЗЮ ЦЕИД ЕРДХИХ ЙХЛХ, з.лЪЛЛЪДГЮДЪ ИЮГШП ЙХ, ╚уЕЛХМЦСЕИХМ / РЪПЗЖЛЪЯХ ИЮГШВШМШМ ЯНИЮДШМШ ПСЯ ДХКХМДЪ НКДСЭС ЙХЛХ ╚у╩ ХКЪ ИЮГШП-я.б./1952-ЗХ ХКДЪ ИЮГДШЭШ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ ОНБЕЯРХМДЪ йСАЮ ЮПЮЯШ АЮКШЦВШКЮПШМШМЫЪИЮР БЪ ЪЛЪИХМДЪМ АЪЫЯ ЕДХКЛХЬДХП. аСПЮДЮ ДХЦЦЪРХ ВЪЙЪМ АСДСП ЙХ, е.ыЕЛХМЦСЕИХМ АС ЛЖПЪЙЙЪА ТЪКЯЪТХ ЛЪГЛСМС ЪЯЪПХ ╚ЪЛЪЙ╩ ОНБЕЯРХ, АЮЬЦЮЯЧГКЪ, ГЪЫЛЪРЙЕЬКЪПХМ ЫЪИЮРШМДЮМ АЪЫЯ ЕДЪМ ЪЯЪП ЙХЛХ ЦХИ╜ЛЪР╜КЪМДХПХКХП. аЕКЪКХЙКЪ, ИЮГШВШМШМ АС ЪЯЪПХ ДЪ НУСЗСКЮПЮ ЯХМТХ ОПХГЛЮДЮМ РЪЦДХЛ НКСМСП. аСМКЮП ДЧБПЖМ ПЕЮККШЦКЮПШ, ЮЗШ ЫЪЦХЦЪРКЪПХ ХДХ БЪ АС ЫЪЦХЦЪР╜КЪПДЪМ ЦШЯЮ ╚лЖЦЪДДХЛЪМХМ╩ ЛЖЪККХТХ з.лЪЛЛЪДГЮДЪ ДЪ ЪЯКХМДЪ ИЮМ ЙЕВЪ АХКЛЪГДХ. яНБЕР-ЯНЯХЮКХЯР ЩЕПВЪЙКХИХ ХМЯЮМКЮПШМ ЛЮДДХ-ЛЪМЪБХ ЫЪИЮРШМШМ АЖРЖМ ЯЮЫЪКЪПХМДЪ НКДСЭС ЙХЛХ е.ыЕЛХМЦСЕИХМ АС ЪЯЪПКЪПХМЪ ДЪ ЧГ ХДЕНКНФХ ╚ЛЧЫПЖМЖ╩ БСПЛЮКШИДШ.

аЕКЪКХЙКЪ, е.ыЕЛХМЦСЕИХМ юГЪПАЮИЗЮМ ДХКХМДЪ ЪЯЪПКЪПХ 1938-ЗХ ХКДЪМ ВЮО НКСМЛЮЯШМЮ АЮУЛЮИЮПЮЦ юГЪПАЮИЗЮМ ЪДЪАХИИЮРЬЖМЮЯКШЭШ НМСМ ЫЮЦ╜ЦШМДЮ ЗХДДХ АХП ЮПЮЬДШПЛЮ НКЮПЮЦ ЫЕВ МЪ НПРЮИЮ ЦНИЛСП. аС ╚АНЬКСЭС╩ ХКЪ ЪДХАХМ ЪЯЪПКЪПХМХМ ПСЯ ДХКХМДЪМ РЪПЗЖЛЪКЪПХ ДНКДСПЛЮЦДЮ ДЮБЮЛ ЕДХП; е.ыЕЛХМЦСЕИХМ 1960-ЗШ ХКДЪ ы.ыЮЗШИЕБХМ ПСЯ ДХКХМДЪМ РЪПЗЖЛЪЯХМДЪМ ╚лЪЭКСА ЕДХКЛЪГ╩ ЫЕЙЮИЪЯХ ╚юГЪПАЮИЗЮМ ЩЪМЗКЪПХ╩ МХМ 3 МЧЛПЪЯХМДЪ ВЮО НКСМСП. иЮГШВШМШМ ╚лЪЭКСАЕДХКЛЪГ╩ (╚The undefeated╩) ЫЕЙЮИЪЯХ НМСМ ХПХ ЫЪЗЛКХ БЪ ЛЮПЮЦКШ ЫЕЙЮИЪКЪПХМДЪМ НКЛЮЦКЮ ЪЯКХМДЪ ы.ыЮЗШИЕБХМ е.ыЕЛХМ╜ЦСЕИХМДЪМ ЕРДХИХ РЪПЗЖЛЪКЪПХМ ╚ЦЮПЮМЦСЬС╩ ХДХ. рЕГКХЙКЪ 1961-ЗХ ХКДЪ е.ыЕЛХМ╜ЦСЕИХМ юГЪПАЮИЗЮМ ДХКХМДЪ ИЕМХ АХП ЙХРЮАШ ВЮО НКСМСП. ╚ъКБХДЮ, ЯХКЮЫ!╩ ЮДКЮМЮМ АС ЙХРЮАЮ ЛЖЪККХТХМ ЕИМХ ЮДКШ ПНЛЮМШ (╚A farewell to arms╩) БЪ ╚лЪЭКСАЕДХКЛЪГ╩ ЫЕЙЮИЪЯХ ДЮУХК ХДХ. ыЪП ХЙХ ЪЯЪПХ ДХКХЛХГЪ ПСЯ ДХКХМДЪМ ы.ыЮЗШИЕБ ВЕБХПЛХЬДХ. дХЦЦЪРХ ЗЪКА ЕДЪМ ЗЪЫЪРКЪПДЪМ АХПХ АС ХДХ ЙХ, ы.ыЮЗШИЕБ ЙХРЮАЮ ╚лЖЪККХТ БЪ ЙХРЮА ЫЮЦЦШМДЮ╩ ЮДКШ АХП ЯНМКСЦ ДЮ ЪКЮБЪ ЕРЛХЬДХ. е.ыЕЛХМЦСЕИХМ ЪЯЪПКЪПХМХМ ДХКХЛХГЪ РЪПЗЖЛЪКЪПХМЪ ЪББЪКЙХ РЪПЗЖЛЪ╜ВХКЪПХМ (х.хАПЮЫХЛНБ, з.лЪЛЛЪДГЮДЪ) ИЮГДШЦКЮПШ ЦШЯЮ ЛЖЦЪДДХЛЪКЪПКЪ ЛЖЦЮИХЯЪДЪ ы.ыЮЗШИЕБХМ ИЮГДШЭШ ╚чМ ЯЧГ╩ ХЯРЪП ЫЪЗЛ, ХЯРЪП ЛЪГЛСМ, ХЯРЪПЯЪ ДЪ е.ыЕЛХМЦСЕИ ЦЪЫПЪЛЮМКЮПШМШМ АЪДХХ ЦЮИЪКЪПХМХ РЪЫКХК ЕРЛЪЙ АЮУШЛШМДЮМ ДЮЫЮ ЗХДДХ АХП РЪЦДХЛЮР ХДХ БЪ АС АЮУШЛДЮМ НМС е.ыЕЛХМЦСЕИ ЫЮЦЦШМДЮ юГЪПАЮИЗЮМ ТХКНКНФХ ТХЙПХМХМ ХКЙ РЪЫКХК ЗЪЫДХ ЙХЛХ ДЪ ЦХИЛЪРКЪМДХПЛЪЙ НКЮП.

ъ д ъ а х и и ю р

1.                                         щПМЕЯР уЕЛХМЦСЕИ ╚ аХАКХНЦПЮТХВЕЯЙХИ СЙЮГЮРЕКЭ╩ л.1970

2.                                         ╚ъКБХДЮ ЯХКЮЫ!╩ (ПНЛЮМДЮМ ОЮПВЮ) ╚пЕБНКИСЯХИЮ БЪ ЙСКРСПЮ ФСПМЮКШ,

═════════ м3,1938, ЯЪЫ 25-35

3.                                         аЮУ ╚ъДЪАХИИЮР БЪ ХМЗЪЯЪМЪР╩ЦЪГЕРХ 08 ЮБЦСЯР, 1959-ЗС ХК

4.                                         е.ыЕЛХМЦСЕИ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ (ОНБЕЯР) пСЯ ДХКХМДЪМ РЪПЗЖЛЪ ЕДЪМХ

════════ з.лЪЛЛЪДГЮДЪ юГЪП. дЧБ.мЪЬПХИИЮРШ.аЮЙШ 1959

5.                                         х.ьШУКШ уу ЪЯП УЮПХЗХ ЪДЪАХИИЮР РЮПХУХаЮЙШ ╚лЮЮПХТ╩ 1974, ЯЪЫ254-255

6.                                         г.юЭЮИЕБ юГЪПАЮИЗЮМ √ юЛЕПХЙЮ ЪДЪАХ ЪКЮЦЪКЪПХ ТХКНК.ЕКЛ.ДНЙ. ЮК. ДЪП.

════════ ЮК. ЖВ.РЪЦ.ЕД.ДХЯЯЕПРЮЯХИЮ. аЮЙШ 1955ЯЪЫ.363-364

7.                                         е.ыЕЛХМЦСЕИ ╚лЪЭКСАЕДХКЛЪГ╩ (ЫЕЙЮИЪ) юГЪПАЮИЗЮМ ЩЪМЗКЪПХ╩ Ц.30

════════ МНИЮАП, 1960, 02 ДЕЙЮАП 1960, 09 ДЕЙЮАП 1960

8.                                         е.ыЕЛХМЦСЕИ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ аЮЙШ 1959, ЯЪЫ.2

9.                                         аЮУ ╚ъДЪАХИИЮР БЪ ХМЗЪЯЪМЪР ╚ Ц.08 ЮБЦСЯР 1959

10.                                    е.ыЕЛХМЦСЕИ ╚ъКБХДЮ ЯХКЮЫ!╩ЯЪЫ.6-306, ╚лЪЭКСАЕДХКЛЪГ╩ ЯЪЫ. 307-

════════ 341 рЪПЗЖЛЪ ЕДЪМХ ы.ыЮЗШИЕБ аЮЙШ 1961

11.                                    ы.ыЮЗШИЕБ лЖЪККХТ БЪ ЙХРЮА ЫЮЦЦШМДЮ - е.ыЕЛХМЦСЕИ ╚ъКБХДЮ ЯХКЮЫ!╩

════════ аЮЙШ 1961, ЯЪЫ.342-345

12.                                    х.хАПЮЫХЛНБСМ е.ыЕЛХМЦСЕИДЪМ ЕРДХИХ ХЙХ ЫЕЙЮИЪИЪ ИЮГДШЭШ ╚ЛЖЦЪД╜-

════════ ДХЛЪ╩ ъДЪАХИИЮР БЪ ХМЗЪЯЪМЪР Ц.08 ЮБЦСЯР, 1959, з.лЪЛЛЪДГЮДЪ

════════ ╚лЖЦЪДДХЛЪ╩ е.ыЕЛХМЦСЕИ ╚цНЗЮ БЪ ДЪМХГ╩ аЮЙШ 1959 ЯЪЫ.2

13.                                    ы.ыЮЗШИЕБ лЖЪККХТ БЪ ЙХРЮА ЫЮЦЦШМДЮ е.ыЕЛХМЦСЕИ╚ъКБХДЮ ЯХКЮЫ╩

════════ аЮЙШ 1961, ЯЪЫ.342

14.                                    г.юЭЮИЕБюГЪПАЮИЗЮМ √ юЛЕПХЙЮ ЪДЪАХ ЪКЮЦЪКЪПХ ТХКНК.ЕКЛ.ДНЙ.

═════════ ЮК.ДЪП.ЮК.ЖВ.РЪЦ.ЕД.ДХЯЯЕПРЮЯХИЮ. аЮЙШ 1994 ЯЪЫ.356, 364

S U M M A R Y

HEMINGWAYS CREATIVE ACTIVITY IN AZERBAIJAN LITERATURE

Azerbaijan literary-cultural thought in past gave much initerest and expressed its literary critical attitude toHemingways creative activity.

п е г ч л е

юГЕПАЮИДФЮМЯЙЮЪ КХРЕПЮРСПМН-ЙСКЭРСПМЮЪ ЛШЯКЭ Б ОПНЬКНЛОПНЪАКЪКЮ ЮЙРХБМШИ ХМРЕПЕЯБШПЮФЮКЮ ЯБНЕ КХРЕПЮРСПМН ЙПХРХВЕЯЙНЕ НРМНЬЕМХЕ РБНПВЕЯРБСуЕЛЕМЦСЕЪ


 

юЯХТ пЖЯРЪЛКХ

тпюмяшг дпюлюрспцс оиеп нцжярем йюпнм де анлюпьемхм ⌠тхцюпнмсм рнис■ йнледхиюяш зътъп зюааюпкшмшм ръпзжлъяхмдъ


аЧИЖЙ юГЪПАЮИЗЮМ ДПЮЛЮРСПЦС зЪТЪП зЮААЮПКШ 1918-1928-ЗХ ХККЪПДЪ ⌠юГЪПАЮИЗЮМ■, ⌠йНЛЛСМХЯР■ ЦЪГЕРКЪПХМДЪ, ⌠юКХ хЦРХЯЮДХ ьСПЮМШМ ъУАЮПШ■ ФСПМЮКШМДЮ, уЮКЦ ъПГЮЦ йНЛХЯЯЮПКШЭШМДЮ БЪ А. ЦСПСЛ БЪ РЪЬЙХКЮРКЮПДЮ ОЕЬЪЙЮП РЪПЗЖЛЪВХКХЙ ТЪЮКХИИЪРХ ХКЪ ДЪ ЛЪЬЭСК НКЛСЬ, УЮПХЗХ ЧКЙЪКЪП ЪДЪАХИИЮРШМДЮМ ЪМ ДЪИЪПКХ ЪДЪАХ-АЪДХХ, ЕКЛХ, РЮПХУХ ХМЗХКЪПХ ДХКХЛХГЪ ВЕБХПЛХЬДХП. н РЪПЗЖЛЪ МЪГЪПХИИЪЯХМЪ ДЪПХМДЪМ АЪКЪД НКЮМ ЯЪМЪРЙЮП ЙХЛХ ДЪ УЖЯСЯХКЪ уу ИЖГХККХИХМ ЪББЪККЪПХМДЪ РЪПЗЖЛЪ БЪ НМСМ ЪДЪАХ-ЕЯРЕРХЙ БЪГХИИЪРХ, АЪДХХ БЪ ОЕЬЪЙЮПКШЦ ЯЪБХИИЪЯХЗХДДХ МЮПЮЫЮРВШКШЦ ДНЭСПДСЭС ДЧБПДЪ АС ОПНАКЕЛЪ АХЩЮМЪ ЦЮКЛЮЛШЬ, ЛЪРАСЮРДЮ ЬЪУЯХ ЛЖМЮЯХАЪРХМХ АХКДХПЛЪЙДЪМ ВЪЙХМЛЪЛХЬДХП. вНУХККХЙ РЪЗПЖАЪЯХМЪ, ЬЪУЯХ ЛЖЬЮЫХДЪКЪПХМЪ БЪ ЕКЛХ ЦЪМЮЪРКЪПХМЪ ЪЯЮЯКЮМЮМ ЯЪМЪРЙЮП юГЪПАЮИЗЮМДЮ РЪПЗЖЛЪ РЪЯЪППЖТЮРШМШМ БЪГХИИЪРХМХ АЖРЧБКЖЙДЪ МЪГЪПДЪМ ЙЕВХПЪПЪЙ ИЮГШПДШ: ⌠аС ЩЖМ юГЪПАЮИЗЮМДЮ АХП ВНУ ЪДЪАХ, ХЗРХЛЮХ, ЯХИЮЯХ, ЕКЛХ, ТЪММХ БЪ ЯЮХП ЙХРЮАКЮП РЪПЗЖЛЪ ЕДХКХИНП. аС ЙХРЮАКЮПДЮМ ИЮКМШГ юГЪПАЮИЗЮМДЮ ДЕИХК, АЪКЙЪ АЖРЖМ РЖПЙ ЧКЙЪКЪПХМДЪ ХЯРХТЮДЪ ЕДХКХИНП. лХМКЪПКЪ ОЮПЮ ЯЪПТ ЕДХКХИНП;МЪРХЗЪДЪ ДЪ РЪПЗЖЛЪМХМ ИЮПШРЛЮГКШЭШЖГЪПЪ ИЕМХ ЙХРЮА ЮРШКЛЮЦДЮМ АЮЬЦЮ АХП ЬЕИЪ ИЮПЮЛШИНП. рЪАХХ, АС ЫЪП ЙЪЯХ ДЖЬЖМДЖПЛЪИЪ КЮИХЦ АХП ЛЪЯЪКЪДХП.■(1. 1926, 29 ИЮМБЮП, ╧ 25).

з.зЮААЮПКШМШМ РЪПЗЖЛЪ ХКЪ ЛЪЬЭСК НКЮМКЮПЮ ЖГ РСРЮПЮЦ ТХЙПХ ЮИДШМ БЪ ЯЪКХЯР ВЕБХПЛЪИЪ, ЧГЩЪ, ИЮД ЙЪКЛЪКЪПДЪМ СГЮЦКЮЬЛЮЭЮ,УЖЯСЯХКЪ ЯЪЫМЪ ЪЯЪПКЪПХМХМ ЛЪРМХМДЪ ЬХТЮЫХ ДЮМШЬШЦ МНПЛЮКЮПШМШ ЩЧГКЪЛЪИЪ, ДХКХМ ЦПЮЛЮРХЙ ЦЮМСМКЮПШМЮ ЪЛЪК ЕРЛЪИЪ ВЮЭШПШЬШ ЪДЪАХ ДХК ЛЖЫХРХМХ ВХПЙКЪМДХПЪМКЪПЪ ЦЮПЬШ ДЧБПЖМ ЗХДДХ РЪКЪАХ, РЪПЗЖЛЪ ОПНЯЕЯХМДЪ ЦЕИПХ-ОЕЬЪЙЮПКШЭЮ, ЯЪПХЬРЪЯХГКХИЪ, УЮНЯЮ, ЧГАЮЬШМЮКШЭЮ ЦЮПЬШ ИЧМЪКЛХЬ ЪЯК ЛЖАЮПХГЪ ХДХ. н ЧГЖ АЪДХХ РЪПЗЖЛЪ ЯЮЫЪЯХМДЪ ЦЪКЪЛХМХ ЯШМЮИЮМЮ ЦЪДЪП АЧИЖЙ АХП РЪЗПЖАЪ ЛЪЙРЪАХ ЙЕВЛХЬ, АС ВЪРХМ БЪ ЬЪПЪТКХ ЯЮЫЪМХМ ХМЗЪКХЙКЪПХМЪ ДЪПХМДЪМ ИХИЪКЪМЛХЬ, ЛЖЮЯХПКЪПХМХМ ЛЪМЪБХ ЕЫРХИЮЗКЮПШМШ РЪЛХМ ЕРЛЪЙ ЖВЖМ ВНУ ЦХИЛЪРКХ БЪ ГЪМЩХМ ХПЯ ИЮПЮРЛШЬДШП.

з.зЮААЮПКШ юБПНОЮ БЪ ПСЯ ИЮГШВШКЮПШМДЮМ бХКИЮЛ ьЕЙЯОХПХМ(1564-1616) ⌠ыЮЛКЕР■, ⌠нРЕККН■, тПХДПХУ ьХККЕПХМ(1759-185) ⌠цЮВЮЦКЮП■, зНПЗ сЕКЯХМ ⌠иЕПЮКРШ ДЖМИЮ■, юКЕЙЯЮМДП мХЙНКЮИЕБХВ нЯРПНБЯЙХМХМ(1823-1886) ⌠ыЪП ЗЖП ЛЖДПХЙЪ ЯЮДЪКХЙ ИЕРЪП■(мЮ БЯИЮЙНЦН ЛСДПЕРЯЮ ДНБНКМН ОПНЯРНРШ),юКЕЙЯЮМДП юТХМНЩЕМНБСМ ⌠цНПУС■, кЕБ яКЮБХМХМ ⌠лЖДЮУХКЪ■, тЕПДХМЮМД дЖЬЕМХМ ⌠рЮЛХККЮ■, мХЙНКЮИ цНЦНКСМ ⌠лЖТЪРРХЬ■, кЕБ рНКЯРНИСМ ⌠вНЗСЦДСЦ■, ⌠ыЮЗШ лСПЮД■, л.оЮБКНБХВ БЪ я.хПЮМЯЙХМХМ ⌠хПЮМ хЯРХЦКЮКХИИЪР ЛЖАЮПХГЪЯХ СЭПСМДЮ■ (цЕИД: яНМ ХЙХ ЪЯЪП ⌠зЪТЪП зЮААЮПКШ■ АХАКХНЦПЮТХИЮЯШМЮ (аЮЙШ-1965) ДЮУХК ЕДХКЛЪЛХЬДХП - ю.п.) ХПХЫЪЗЛКХ ЪЯЪПКЪПХМХ АЧИЖЙ ОЕЬЪЙЮПКШЦКЮ юГЪПАЮИЗЮМ ДХКХМЪ ВЕБХПЛХЬДХП. ыЕМПХУ кНМЦТЕККНМСМ ⌠йНПНЭКСМСМ ЮРКЮМШЬШ■ ЬЕХПХМХ, лЮЙЯХЛ цНПЙХМХМ ⌠жГЖЩЖКЪП■ ЫЕЙЮИЪЯХМХ, рЮРХЬБХКХМХМ ⌠ъГХГ ЪК ВЮКШП■ НВЕПЙХМХ, тИНДНП цКЮДЙНБСМ ⌠яЕЛЕМР■ ЪЯЪПХМДЪМ АХП ОЮПВЮМШМ ДЮ ЛЖРЪПЗХЛХ зЪТЪП зЮААЮПКШ ХДХ. н, ЙХМН ЯЮЫЪЯХМДЪ ЗХДДХ ИЮПЮДШЗШКШЦ ХЬКЪПХ ХКЪ ЛЪЬЭСК НКДСЭС ЖВЖМ ЙХМНТХКЛКЪПХМ ДНЭЛЮ ДХКХЛХГЪ ВЕБПХКЛЪЯХМДЪ УХДЛЪРКЪПХ ЮГ ДЕИХКДХП. юГЪПЙХМНМСМ 14 МНИЮАП 1927-ЗХ ХК РЮПХУКХ ЯЪПЪМЗЮЛШМЮ ЪЯЮЯЪМ зЪТЪП зЮААЮПКШ ⌠аПНМГНБЮИЮ КСМЮ■(аЖПЖМЗ ЮИ) ЙХМНТХКЛХМХ юГЪПАЮИЗЮМ ДХКХМЪ ВЕБХПЛХЬДХП.

аЧИЖЙ ДПЮЛЮРСПЦСМ ЛЖРЪПЗХЛКХЙ ТЪЮКХИИЪРХМДЪ уб111 ЪЯП юБПНОЮ ЙКЮЯЯХЙКЪ╜ПХМДЪМ оИЕП нЦЖЯРЕМ йЮПНМ ДЕ аНЛЮПЬЕМХМ (1732-1799) ТПЮМЯШГ ЫЪИЮРШМШМ ЧГЪККХЙКЪПХМХ БЪ ЛХККХ ЙНКНПХРХМХ ЧГЖМДЪ ЪЙЯ ЕРДХПЪМ ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■2 ЪЯЪПХ ЛЖЫЖЛ ИЕП РСРСП. йНЛЕДХИЮМШМ зЪТЪП зЮААЮПКШ РЪПЪТХМДЪМ РЪПЗЖЛЪ ЕДХКДХИХ БЪ РЮЬЮЬЮИЮ ЦНИСКДСЭС БЮУР ДЪЦХЦ ЛЪКСЛ НКЛЮЯЮ ДЮ ЪЯЪП АЧИЖЙ ЯЪМЪРЙЮПШМ БЪТЮ╜РШМДЮМ ЯНМПЮ, 1935-ЗХ ХКДЪ юГЪПМЪЬП РЪПЪТХМДЪМ ЙЖРКЪБХ РХПЮФКЮ ВЮОКЮМЮПЮЦ ЩЕМХЬ НУСЗС ЮСДХРНПХИЮЯШМЮ ВЮРДШПШКЛШЬДШП. лЖРЪПЗХЛХМ ХКЙ АЪДХХ РЪПЗЖЛЪКЪПХ ХКЪ ЛЖЦЮИХЯЪДЪ ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■МДЮ АХП-ХЙХ ЛЮЫМШ ЛЪРМХ ХЯРХЯМЮ НКСМЛЮЦКЮ ДЮЫЮ ВНУ НПХФХМЮКЮ ЪЯЮЯКЮМДШЭШ, ЯЪПАЪЯР РЪПЗЖЛЪИЪ ЛЕИКХМ ГЪХТКЪДХИХ, АСМСМ ЛЖЦЮАХ╜КХМДЪ ЙНЛХЙ ЕКЕЛЕМРКЪПХМ УЮКЦ ДЮМШЬШЦ ДХКХМЪ ЛЪУЯСЯ ХТЮДЪКЪПКЪ ИЖЙЯЪЙ ОЕЬЪЙЮП╜КШЦКЮ ИЕПКХ-ИЕПХМДЪ ЪБЪГКЪМЛЪЯХ ЛЖЬЮЫХДЪ НКСМСП. лЖРЪПЗХЛ ЪЯЪПХ РЕЮРП ЖВЖМ, ЯЪЫМЪ РЪКЪАКЪПХМХ МЪГЪПЪ ЮКЮПЮЦ РЪПЗЖЛЪ ЕРЯЪ ДЪ ЩЕМХЬ НУСЗС ЮСДХРНПХИЮЯШ ЖВЖМ ДЪ АЧИЖЙ ЛЮПЮЦ ЙЪЯА ЕДХП. йНЛЕДХИЮМШМ ЛНБГСЯС хЯОЮМХИЮМШМ ЬЪПЦ ЧКЙЪКЪПХМ╜ДЪМ АХПХМХМ, ъМДЪКХЯХМ ЙНППЕУХДНПС (АЮЬ ЫЮЙХЛХ-ю.п.) цПЮТ юПЛЮБХБЮМШМ яЕ╜БХКИЮ ИЮУШМКШЭШМДЮЙШ юЦСЮЯ-тПЕЯЙЮЯ ЯЮПЮИШМДЮ АЮЬ БЕПЪМ ЛЮЗЪПЮКЮПШМДЮМ АЪЫЯ ЕДХП. лЖЪККХТ ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■МДЮ АЪЬЪПХ АЪКЮКЮПДЮМ ЯЮИШКЮМ ЬНПЩЧГКЖЙ БЪ ЦШЯ╜ЦЮМЗКШЭШМ ЮЗШ ЮЦХАЪРХМХ ЩЖКЖЬ ЫЪДЪТХМЪ ВЕБХПЛХЬДХП. йНЛЕДХИЮМШМ ЛЪПЙЪГ ТЖЦСПКЮПШМДЮМ НКЮМ цПЮТ юПЛЮБХБЮ ЬНПЩЧГКЖЙ УЪЯРЪКХИХМЪ ЛЖАРЪКЮ НКЛСЬДСП. н ХЛЙЮМКЮПШ ДЮУХКХМДЪ АЖРЖМ РЪЯХП БЮЯХРЪКЪПХМДЪМ ХЯРХТЮДЪ ЕДЪПЪЙ тХЦЮПНМСМ МХ╜ЬЮМКШЯШ БЪ ЮПБЮДШМШМ УХДЛЪРВХЯХ яСГЮММЮ ХКЪ ИЮУШМКШЦ ЕРЛЪЙ, ЗХМЯХ ЪКЮЦЪДЪ НКЛЮЦ ХЯРЪИХП. аСМСМ ЖВЖМ Н ХКЙ МЧБАЪДЪ ЬХПМХЙКЪМДХПХЗХ ЖЯСККЮПЮ ЪК ЮРШП. яЮПЮИ ЮВЮПВШЯШ лЮПЯЕКХМЮМШМ УХДЛЪРКЪПХМДЪМ ТЮИДЮКЮМЛЮЭЮ ВЮКШЬШП, тХЦЮПНИЮ БЪГХТЪ, яСГЮМ╜МЮИЮ ВНУКС ЫЪДХИИЪКЪП БЪД ЕДХП. нМСМ ЦСПДСЭС ВНУХЯРХЦЮЛЪРКХ РНПДЮМ ЩЪМЗ БЪ ЫЮГШПЗЮБЮА тХЦЮПН БЪ яСГЮММЮ ВЪРХМКХЙКЪ, КЮЙХМ ВНУ ЛЪЫЮПЪРКЪ УХКЮЯ НКСПКЮП. лЪЙПКЪ ЛЪЫЪААЪРХМ, ЯЮДЪКЧЫКЖЙКЪ АХЗКХИХМ, УЕИХПУЮЫКШЦКЮ АЪДУЮЫКШЭШМ ЖГ-ЖГЪ ЩЪКДХИХ ЙНЛЕДХИЮДЮ ЫЮДХЯКЪПХМ ХМЙХЬЮТШ ЫЮЦЦШМ, ЪДЮКЪРХМ ЦЪКЪАЪЯХ ХКЪ ЯНМСЗКЮМШП. аЖРЧБКЖЙДЪ ХЯЪ АС ГХЦГЮЦКЮПДЮМ, РНПКЮПДЮМ БЪ РЪКЪКЪПДЪМ ⌠УХКЮЯНКЛЮ■ ОПНЯЕЯХЪББЪКДЪМ ЮУШПЮДЪЙ ЩЖКЖЬКЪ ЛЖЬЮИХЪР НКСМСП. ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■МДЮ ЩЖКЖЬ ХЗРХЛЮХ ЛЪГЛСМ ЙЪЯА ЕДХП, ЪЯЪП РЮЛЮЬЮВШМШ, НУСЗСМС ЩЖКДЖПЖП БЪ ДЖЬЖМДЖПЖП. зЪ╜ЛХИИЪРДЪ ЩЖКЖЬ ЛЪДЪМХИИЪРХМХМ ХМЙХЬЮТШ ЪЯЪПХМ ЪЯЮЯ ЦЮИЪЯХМХ РЪЬЙХК ЕДХП.

яЮРХПХЙ БЪ ИСЛНПХЯРХЙ ЕКЕЛЕМРКЪПХМ ЯШУ ХЯРХТЮДЪ НКСМДСЭС АС ЙНЛЕДХИЮМШМ РЪПЗ╜ЖЛЪ ОНЯЕЯХ ЛЖРЪПЗХЛХМ ИЕМХ ИЮПЮДШЗШКШЦ ЙЕИТХИИЪРКЪПХМХ ЖГЪ ВШУЮПРЛШЬДШП. н, юГЪПАЮИЗЮМ ТНКЙКНПСМСМ, УЮКЦ ДЕИХЛКЪПХМХМ, ЮРЮКЮП ЯЧГКЪПХМХМ ХЛЙЮМКЮПШМДЮМ ИЕПКХ-ИЕПХМДЪ ТЮИДЮКЮМЛШЬ, ИЕПКХ НУСЗС БЪ РЮЛЮЬЮВШ ЖВЖМ ЪЯЪПХМ ДХКХМЪ, КЕЙЯХЙН╜МСМЮ ЦЕИПХ-ЮДХ ДНЭЛЮКШЦ ЩЪРХПЛХЬДХП. лЪЯЪКЪМ, АХПХМЗХ ОЪПДЪМХМ ХЙХМЗХ ЩЧПЖЬЖМДЪ тХЦЮПНМСМ ⌠аЮГХК, ЫЕВ ЕИАХ ИНУДСП. лЪМ ЪЩЪП ЯЪМХМ ЮРЮМШ ИЮМДШП╜ДШЛ, ИЮМДШПДШЛ, ИЮМДШПЛЮДШЛ...■(2. ЯЪЫ.5), ЫЪЛХМ ОЪПДЪМХМ АЕЬХМЗХ ЩЧПЖЬЖМДЪ лЮПЯЕКХМЮ яСГЮММЮИЮ ⌠йНП ЙНПЮ ЙНП ДЕЛЪЯЪ ЙНПСМ АЮЭПШ ВЮР╜КЮП■(2. ЯЪЫ.9), цПЮТШМ йЕПСАХМНИЮ ⌠зЪЫЪММЪЛ НК АСПЮДЮМ, ЦШПШЬЛЮК! аХП ДЪ ЯЪМХ АС ЯЮПЮИДЮ ЩЧПЯЪЛ, ЮРЮМШ ИЮМДШПЮПЮЛ!■(2. ЯЪЫ.11), йЕПСАХМН - ⌠бЮИ ДЪДЪЛ, БЮИ! дЮЫЮ ХЬХЛ АХРДХ...■(2. ЯЪЫ.12) БЪ Я. ХТЮДЪКЪПХМ РЪПЗЖЛЪ ОПНЯЕ╜ЯХМДЪ ЧГ ЛЪЦЮЛШМДЮ ХЬКЪДХКЛЪЯХ ЪЯЪПХМ ЩЖКЖЬ РЕЛОХМЪ БЖЯЪР БЕПХП, НАПЮГКЮПШ НУСЗСМСМ ЛЖЮЯХПХМЪ ВЕБХПХП, ЩЖКЖЬ ЫЪДЪТХМХМ ЮЙРСЮККШЭШМЮ ЛЮПЮЭШ ЮПРШПШП.

нМС ДЮ ЦЕИД ЕРЛЪЙ ИЕПХМЪ ДЖЬЪПДХ ЙХ, тХЦЮПН юМРНМХНМС ХРЪКЪИЪПЪЙ ⌠яЪМ ДЪ АСПМСМС Н ИЮМЮ ВЪЙЯЪМЪ! щЧГЖЛЖ ВШУЮПРДШМ ЙХ!...■(2. ЯЪЫ.39) ХТЮДЪЯХ ПСЯ БЮ╜ПХЮМРШМДЮМ РЮЛЮЛХКЪ ТЪПЦКХДХП. м.л.кИСАХЛНБЮМШМ РЪПЗЖЛЪЯХМДЪ АЕКЪДХП: ⌠тХ╜ЦЮПН (НРРЮКЙХБЮЕР ЕЦН). бЯЪЙЮЪ ДПЪМЭ АСДЕР РСР ЕЫЕ АСПВЮРЭ С ЛЕМЪ ОНД МН╜ЯНЛ!■(3. 412).

м.л.кИСАХЛНБЮМШМ РЪПЗЖЛЪЯХМДЪ ЙНЛЕДХИЮМШМ ПСЫСМЮ ИЮАЮМВШ НКЮМ ЙНАСД╜КСЦ, ЫХПЯ-ЫХЙЙЪ ЧГЖМЖ АЖПСГЪ БЕПХПЯЪ зЪТЪП зЮААЮПКШМШМ ВЕБХПЛЪЯХМДЪ ЯЮТ ЩЖКЖЬ ЕКЕЛЕМРКЪПХ, ХМЗЪ ИСЛНП ТХЙХПЪ ЫЮЙХЛДХП. ыЪРРЮ АС ИСЛНПХЯРХЙ ДЕРЮКШ ЛЖЪККХТ ЧГЖМЖМ ЛЪЬЫСП ⌠нД ЩЪКХМХ■ РЮПХУХ ТЮЗХЪЯХМДЪ ДЪ дЧМЛЪГХМ ДХКХМДЪМ ЛЪЫЮПЪРКЪ ХЬКЪРЛХЬДХП:

⌠аС-АСПМСМ Н ИЮМЮ ВЪЙ,

щЧ-ЩЧ-ЩЧ-ЩЧГ ВШУЮПРЛЮЯШМ.■(4. 345)

зЪТЪП зЮААЮПКШМШМ ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■МДЮ ЛЮЫМШ ЛЪРМКЪПХМХ ЪЯЪПХМ БЪ ЫЮДХЯЪМХМ ПСЫСМЮ СИЭСМ ЯЪПАЪЯР РЪПЗЖЛЪ ЕРЛЪЯХ СЭСПКС ЮКШМЛЮЦКЮ ИЮМЮЬШ ЙНЛЕДХИЮМШМ НБЦЮРШМЮ ЯЪЛХЛХ ЗХГЩХКЪП ЩЪРХПЛХЬ, ЕЛНЯХНМЮК РНМСМС ЦЖББЪРКЪМДХПЛХЬДХП.

цПЮТ юПЛЮБХБЮМШМ РЮАЕКХИХМДЪ НКЮМ ЩЪМЗ ГЮАХР йЕПСАХМНМСМ цПЮТХМИЮИЮ ⌠БС╜ПСКЛЮЯШ■, яСГЮММЮМШМ ЙЧЛЪЙКХИХ ХКЪ НМЮ ЧГ НРЮЭШМДЮ ПНЛЮМЯ НУСЛЮЯШ ЙНЛЕ╜ДХИЮМШМ ЛЮПЮЦКШ ЩЧПЖЬКЪПХМДЪМ АХПХДХП. ъЯЪПДЪ ПНЛЮМЯШМ АХПХМЗХ АЪМДХ ЛЖРЪПЗХЛ м.л.кИСАХЛНБЮМШМ ТПЮМЯШГ ДХКХМДЪМ ПСЯ ДХКХМЪ РЪПЗЖЛЪЯХМДЪ АЕКЪДХП:

лНИ ЙНМЭ КЕРХР МЮБНКЕ,

(ю ЯЕПДЖЕ ЯФЮКНЯЭ НР АНКХ),

ъ ЕДС Б ВХЯРНЛ ОНКЕ,

оНБНДЭЪ НОСЯРХБ...(5. 396)

зЪТЪП зЮААЮПКШ ЛЮЫМШ ЛЪРМХМХМ ХДЕИЮЯШМШ, ЛНРХБХМХ ЯЮУКЮИЮПЮЦ АЪМДХ ЯЪПАЪЯР НКЮПЮЦ РЪПЗЖЛЪДЪ АЕКЪ БЕПЛХЬДХП:

яЕБДЮ ЛЪМДЪМ ЯНПЛЮДШ ЙХ, ЛЪМ МЪВХИЪЛ, ЛЪМ ЙХЛЪЛ,

жГЪМЩХЯХГ АХП ЮР ЙХЛХ ДСПЮЭШЛДЮМ ЦНОЮПДШ.

яЕИКЮА ЙХЛХ ДЪПЪКЪПДЪМ, РЪОЪКЪПДЪМ ЮЬЮПЮЦ,

нМЯСГ, ЯНМЯСГ ЯЪЫПЮКЮПЮ ЮОЮПДШ.(6. 30)

ыЪЛ АС АЪМДДЪМ ЪББЪК, ЫЪЛ ДЪ ЯНМПЮ ЛЮЫМШДЮ МЪЦЮПЮР ИЕПХМДЪ ХЬКЪМЪМ АЪМД ХЯЪ ЛЪГЛСМКС, ДНКЭСМ, ЛСЯХЦХИЪИЮРШЛКШ НКЛЮЦКЮ ИЮМЮЬШ ЛЖРЪПЗХЛХМ ЯШПТ ЧГ ИЮ╜ПЮДШЗШКШЭШМЮ ЛЪУЯСЯДСП:

лЪМ ЩЕЗЪКЪП СИСЛЮДШЛ,

иЮРЛШЬ РЮКЕ ДСПЛЮДШ...

цШМЮЛЮИШМ, ЯЕБЩХ ЩЪКДХ,

яЕБДЮ ЛЪМДЪМ ЯНПЛЮДШ...(6. 30)

зЪТЪП зЮААЮПКШМШМ ЛЮЫМШИЮ ЪКЮБЪ ЕРДХИХ АС ДЧПД ЛХЯПЮЯШ цПЮТХМИЮИЮ НУСМЮМ ЯЪЙЙХГ АЪМДКХЙ ПНЛЮМЯШМ ЮПЮЯШМДЮ НКЛЮЯЮ ДЮ ⌠ЩЕЗЪКЪП СИСЛЮИЮМ■, ИЮРЛШЬ РЮ╜КЕИХМДЪМ ЩХКЕИКЪМЪМ, КЮЙХМ ХЗЮГЪЯХГ ЩЪКЪМ ЯЕБЩХИЪ ЖПЪИХМХМ ЦЮОШКЮПШМШ РЮИАЮРЮИ ЮВЮМ ВНУ ЩЪМЗ йЕПСАХМНМСМ ЪЫБЮК-ПСЫХИИЪЯХМХ РЮЛ ЪЙЯ ЕРДХПХП, ЪЯЪПХМ ЖЛСЛХ НБЦЮРШМЮ ЦЮИМЮИША-ЦЮПШЬШП.

яСГЮММЮМШМ БЪ цПЮТХМИЮМШМ ПНЛЮМЯШМ РЪЯХПХМДЪМ ЖПЪЙДНКСЯС ДЮМШЬЛЮКЮПШ, ЛС╜ЯХЦХМХ БЪ НМСМ ЯЧГКЪПХМХ ИЖЙЯЪЙ ЦХИЛЪРКЪМДХПЛЪКЪПХ АС ЪЫБЮК-ПСЫХИИЪМХМ ДЮБЮЛШ ЙХЛХ ДЪИЪПКЪМДХПХКЛЪКХДХП БЪ ЛЖРЪПЗХЛХМ ЯЕВХЛХМДЪ ИЮМШКЛЮДШЭШМШ РЪЯДХЦКЪИХП.

ъЯЪПХМ ХЙХМЗХ ОЪПДЪЯХМХМ ЮКРШМЗШ ЩЪКХЬХМДЪ яСГЮММЮМШМ НУСДСЭС ЛЮЫМШ ЛЪРМХ ДЪ РЪПЗЖЛЪЯХМДЪМ РЮЛ ТЪПЦКЪМХП. рЪПЗЖЛЪВХ м.л.кИСАХЛНБЮМШМ ТПЮМЯШГ ДХКХМДЪМ ПСЯ ДХКХМЪ РЪПЗЖЛЪЯХМДЪ ЛЪРМ АЕКЪДХП:

рН РЮЙ, РН ЯЪЙ, РН ББЕПУ, РН БМХГ,

ю МС, ДПСФНЙ ЛНИ, ОНБЕПМХЯЭ...(7.398)

аСПЮДЮ ДЮ зЪТЪП зЮААЮПКШ ЛЮЫМШ ЛЪРМХМХ ЙЪМЮПЮ ЦНИЮПЮЦ яСГЮММЮМШМ ДХКХМ╜ДЪМ ИЕМХЯХМХ ИЮГЛШЬДШП.

нМСМ АЮИЦШМ ЩЧГКЪПХ БЮП,

цЪКЪЛ ЙХЛХ ЦЮЬШ БЮП.

лЪМ АХП ЩЧГЪК ЯЕБЛХЬЪЛ ЙХ,

нМ ДЧПД-НМ АЕЬ ИЮЬШ БЮП.(8.31-32)

щЧПЖМДЖИЖ ЙХЛХ ЛЖРЪПЗХЛ НПХФХМЮКШМ ПСЯ БЮПХЮМРШМДЮЙШ ДЮИЮГКШЭЮ ЕМЛХП, ЯЧГКЪП ПХРЛЪ ИЮРШЛКШ НКЯЮ ДЮ ТХЙПХМ ДЮП ВЪПВХБЪЯХМХМ ИЮПЮРДШЭШ ЯШУШМРШДЮ ЦЮКЛШП. ъЯЪПХМ ПСЫС ХКЪ ЯЪЯКЪЬЪМ ЛЖЯРЪЦХК БЪ НИМЮЦ ЛЮЫМШ ЛЪРМХ РЪПЗЖЛЪМХ РЪПЮБЪРКЪМДХПХП. ъК╜АЪРРЪ, з.зЮААЮПКШМШМ РЪПЗЖЛЪ ИЮПЮДШЗШКШЭШ ЖВЖМ УЮПЮЙРЕПХЙ НКЮМ БЪ ЛЪЭАСК ЦХИ╜ЛЪРКЪМДХПХКЪМ АС УЖЯСЯХИИЪР ЛНДЕК НКЮПЮЦ АЖРЖМ ЛЖРЪПЗХЛКЪПЪ ЬЮЛХК ЕДХКЪ АХК╜ЛЪГ. зЪТЪПХМ ЧГЖМЪЛЪУЯСЯ РЪПЗЖЛЪ ЖЯКСАС ЮЭШП БЪ ВЪРХМДХП. нМСМ ВЕБХПЛЪКЪПХ НПХФХМЮК ЪЯЪП РЪЯХПХ АЮЭШЬКЮИШП. зЪТЪП зЮААЮПКШМШМ РЪПЗЖЛЪ ИЮПЮДШЗШКШЭШМДЮ АЮЬКШЗЮ ЦЮИЪЯХ ВЕБХПДХИХ ЪЯЪПХ ДНЭЛЮ ДХКХЛХГДЪ УЮКЦШЛШГШМ ЛЮКШМЮ, ЛЪМЪБХ ЯЪПБЪРХМЪ ВЕ╜БХПЛЪЙДХП. ъЯЪПХМ ЪББЪКХМДЪ ХЬРХПЮЙ ЕДЪМКЪПХМ УЮЯХИИЪРКЪПХ БЪ ЩЕИХЛКЪПХ ЫЮЦ╜ЦШМДЮ аНЛЮПЬЕМХМ ЪРПЮТКШ ЛЪКСЛЮР БЕПЛЪЯХ БЪ ЛЖРЪПЗХЛХМ РЪПЗЖЛЪ ОПНЯЕЯХМДЪ АСМКЮПЮ КЖГСЛ ЩЧПЛЪЛЪЯХ ДЪ юГЪПАЮИЗЮМ ЛЪДЪМХ ЛЖЫХРХМДЪ ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■МСМ ЛХККХ ЪМЪМЪКЪП ЪЯЮЯШМДЮ РЪЦДХЛХМХМ БЪ РЪЦДХПХМХМ СЭСП ЦЮГЮМЛЮЯШ, ЫЪИЮРШЛШГШМ ЛХККХ ЙНКНПХРКХ СМСДСКЛЮГ КЧБЫЪЯХМЪ ВЕБПХКЛЪЯХ МХИЪРХКЪ ЕДХКЛХЬДХП.

тПЮМЯШГ ДПЮЛЮРСПЦС оИЕП нЦЖЯРЕМ йЮПНМ ДЕ аНЛЮПЬЕМХМ ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■ ЙНЛЕДХИЮЯШ АЧИЖЙ ЯЧГ СЯРЮЯШ зЪТЪП зЮААЮПКШМШМ СЭСПКС АЪДХХ ВЕБХПЛЪКЪПХМДЪМ╜ДХП БЪ юГЪПАЮИЗЮМ РЪПЗЖЛЪ ЪДЪАХИИЮРШМШМ ХЬШЦКШ ЯЪЫХТЪКЪПХМДЪМ АХПХМХ РЪЬЙХК ЕДХП.

ъдъахииюр:

1. зХЛ. рЪПЗЖЛЪ ЛЪЯЪКЪЯХМЪ ЪЫЪЛХИИЪР БЕПХКЛЪКХДХП. аЮЙШ, ╚йНЛЛСМХЯР╩ ЦЪГ., 1926, 29 ИЮМБЮП, ╧ 25.

2. аНЛЮПЬЕ н.й. ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■, ЪКИЮГЛЮ, ВЕБХПЪМХ з.зЮААЮПКШ. зЪТЪП зЮА╜АЮПКШМШМ ЕБ ЛСГЕИХ. лдд-йо - 028, ЯЪЫ. 30(109).

3. аНЛЮПЬЕ н.й. хГАПЮММШЕ ОПНХГБЕДЕМХЪ (оЕПЕБНД Я ТПЮМЖСГЯЙНЦН). цНЯ. хГДЮ╜РЕКЭЯРБН уСДНФЕЯРБЕММНИ КХРЕПЮРСПШ. лНЯЙБЮ, 1954, ЯР.652.

4. зЮААЮПКШ з.ц. ъЯЪПКЪПХ. дЧПД ЗХКДДЪ. II ЗХКД. аЮЙШ, ⌠ьЪПЦ-цЪПА■, 2005, ЯЪЫ.360.

5. аНЛЮПЬЕ н.й. хГАПЮММШЕ ОПНХГБЕДЕМХЪ (оЕПЕБНД Я ТПЮМЖСГЯЙНЦН). цНЯ. хГДЮ╜РЕКЭЯРБН уСДНФЕЯРБЕММНИ КХРЕПЮРСПШ. лНЯЙБЮ, 1954, ЯР.396 (652).

6. аНЛЮПЬЕ н.й. ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■, ЪКИЮГЛЮ, ВЕБХПЪМХ з.зЮААЮПКШ. зЪТЪП зЮА╜АЮПКШМШМ ЕБ ЛСГЕИХ. лдд-йо - 028, ЯЪЫ. 30(109).

7. аНЛЮПЬЕ н.й. хГАПЮММШЕ ОПНХГБЕДЕМХЪ (оЕПЕБНД Я ТПЮМЖСГЯЙНЦН). цНЯ. хГДЮ╜РЕКЭЯРБН уСДНФЕЯРБЕММНИ КХРЕПЮРСПШ. лНЯЙБЮ, 1954, ЯР.398 (652).

8. аНЛЮПЬЕ н.й. ⌠тХЦЮПНМСМ РНИС■, ЪКИЮГЛЮ, ВЕБХПЪМХ з.зЮААЮПКШ. зЪТЪП зЮА╜АЮПКШМШМ ЕБ ЛСГЕИХ. лдд-йо - 028, ЯЪЫ. 31-32(109).

SUMMARY

The comedy of ⌠Figaro▓s Wedding■ of

French Playwright Pier Oqusten Karon De Bo marshe

in the translation of Jafar Jabbarli

 

═══════════════ The work of ⌠Figaro▓s Wedding■ of Pier Oqusten Karon De Bomarshe, one of the XVIII century European classicists, reflecting peculiarities and national coloration of French life (1732 - 1799) has an important place in the translator activity of Jafar Jabbarli, the Great Azerbaijani playwright. Notwithstanding that the translator translated the play for theatre and by taking into consideration scene requirements, as the comedy caused great interest for vast reader auditorium, it was published by ⌠Azernashr■ in 1935.

═══════════════ Translating process of this comedy which satiric and humorous elements were used in it densely, revealed new creative features of translator. He made thoroughly use of the opportunities of Azerbaijani folklore, sayings and proverbs and brought exceptional cognate to the language and lexicon of play for the local readers and spectators.══

═══════════════ The comedy ⌠Figaro▓s Wedding■ of French Playwright Pier Oqusten Karon De Bomarshe is the successful belle-lettres translation of Jafar Jabbarli, the great word master and comprise one of the light pages of Azerbaijani translating literature.════

 

йНЛЕДХЪ ╚яБЮДЭАЮ тХЦЮПН╩ ТПЮМЖСГЯЙНЦН ДПЮЛЮРСПЦЮ

оЭЕПЮ нЦЧЯРЕМЮ йЮПНМЮ ДЕ аНЛЮПЬЕ

Б ОЕПЕБНДЕ дФЮТЮПЮ дФЮААЮПКШ

 

═══════════════════════ оПНХГБЕДЕМХЕ ╚яБЮДЭАЮ тХЦЮПН╩ ЕБПНОЕИЯЙНЦН ЙКЮЯЯХЙЮ убшшш БЕЙЮ══ оЭЕПЮ нЦЧЯРЕМЮ йЮПНМЮ ДЕ аНЛЮПЬЕ (1732-1799), НРПЮФЮЧЫЮЪ НЯНАЕММНЯРХ ТПЮМЖСГЯЙНИ ФХГМХ Х МЮЖХНМЮКЭМШИ ЙНКНПХР, ГЮМХЛЮЕР БХДМНЕ ЛЕЯРН Б ОЕПЕБНДВЕЯЙНИ ДЕЪРЕКЭМНЯРХ БЕКХЙНЦН ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНЦН ДПЮЛЮРСПЦЮ дФЮТЮПЮ дФЮААЮПКШ. уНРЪ ОЕПЕБНДВХЙ Х ОЕПЕБЕК ОПНХГБЕДЕМХЕ ДКЪ РЕЮРПЮ, Я СВЕРНЛ ЯЖЕМХВЕЯЙХУ РПЕАНБЮМХИ, Б 1935 ЦНДС ЙНЛЕДХЪ, ОПЕДЯРЮБКЪЧЫЮЪ НЦПНЛМШИ ХМРЕПЕЯ ДКЪ ЬХПНЙНИ ВХРЮРЕКЭЯЙНИ ЮСДХРНПХХ, АШКЮ МЮОЕВЮРЮМЮ ХГДЮРЕКЭЯРБНЛ ╚юГЕПМЕЬП╩.

═══════════════════════ оПНЖЕЯЯ ОЕПЕБНДЮ ЙНЛЕДХХ, Б ЙНРНПНИ АШКХ РЕЯМН ХЯОНКЭГНБЮМШ ЯЮРХПХВЕЯЙХЕ Х ЧЛНПХЯРХВЕЯЙХЕ ЩКЕЛЕМРШ, БШЪБХК МНБШЕ РБНПВЕЯЙХЕ ЙЮВЕЯРБЮ ОЕПЕБНДВХЙЮ. нМ ЯБНЕБПЕЛЕММН ХЯОНКЭГНБЮК БНГЛНФМНЯРХ ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНЦН ТНКЭЙКНПЮ, МЮПНДМШУ БШЯЙЮГШБЮМХИ, ОНЯКНБХЖ Х ОНЦНБНПНЙ, ОПХДЮК ЪГШЙС Х КЕЙЯХЙНМС ОПНХГБЕДЕМХЪ МЕНАШВЮИМНЕ ДКЪ ЛЕЯРМШУ ВХРЮРЕКЕИ Х ГПХРЕКЕИ ПНДЯРБН.

═══════════════════════ йНЛЕДХЪ ╚яБЮДЭАЮ тХЦЮПН╩ ТПЮМЖСГЯЙНЦН ДПЮЛЮРСПЦЮ оЭЕПЮ нЦЧЯРЕМЮ йЮПНМЮ ДЕ аНЛЮПЬЕ ЪБКЪЕРЯЪ НДМХЛ ХГ СДЮВМШУ ОЕПЕБНДНБ БЕКХЙНЦН ЛЮЯРЕПЮ ЯКНБЮ дФЮТЮПЮ дФЮААЮПКШ Х ЯНЯРЮБКЪЕР НДМС ХГ ЯБЕРКШУ ЯРПЮМХЖ ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНИ ОЕПЕБНДВЕЯЙНИ КХРЕПЮРСПШ.


 

аЮИПЮЛНБЮ юИЯЕКЭ

янмерш х.ю.асмхмю


гМЮВХРЕКЭМШИ БЙКЮД Б ХЯРНПХЧ ЯНМЕРЮ БМЕЯ хБЮМ юКЕЙЯЕЕБХВ аСМХМ. оНЩГХЪ аСМХМЮ-ЪБКЕМХЕ НВЕМЭ ЪПЙНЕ Б ПСЯЯЙНИ КХРЕПЮРСПЕ ЙНМЖЮ уIу - МЮВЮКЮ уу БЕЙНБ. яНМЕР МЮЯРНКЭЙН НАШЙМНБЕМЕМ С аСМХМЮ ЯПЕДХ ЕЦН ЯРХУНРБНПЕМХИ, ВРН БНБЯЕ МЕ БНЯОПХМХЛЮЕРЯЪ ЙЮЙ МЕВРН НЯНАЕММНЕ Х СРНМВЕММНЕ. ю.р.рБЮПДНБЯЙХИ ОХЯЮК Н аСМХМЕ-ОНЩРЕ: ╚нМ ОНКЭГСЕРЯЪ ОН ОПЕХЛСЫЕЯРБС НЯМНБМШЛХ ЙКЮЯЯХВЕЯЙХЛХ ДБСЯКНФМШЛХ, ПЕФЕ РПЕУЯКНФМШЛХ ПЮГЛЕПЮЛХ, МН НМ МЮОНКМЪЕР ХУ РЮЙХЛ ХМРНМЮЖХНММШЛ Х ЯКНБЮПМШЛ АНЦЮРЯРБНЛ ФХБНИ ╚ОПНГЮХВЕЯЙНИ╩ ПЕВХ, ВРН ЩРХ ╚УНДНБШЕ╩ ПЮГЛЕПШ ЯРЮМНБЪРЯЪ ЕЦН, АСМХМЯЙХЛХ ПЮГЛЕПЮЛХ╩. аСМХМЯЙХЛ ЯРЮК Х ЯНМЕР.

бОЕПБШЕ, БХДХЛН, аСМХМ НАПЮРХКЯЪ Й ЩРНИ ЯРХУНРБНПМНИ ТНПЛЕ Б 1894 ЦНДС, ОЕПЕБЕДЪ ЯНМЕР ОНКЭЯЙНЦН ОНЩРЮ юДЮЛЮ юЯМШЙЮ. нМ, ОХЯЮРЕКЭ-ПЕЮКХЯР, НАКЮДЮК ОПЕДЕКЭМНИ МЮАКЧДЮРЕКЭМНЯРЭЧ Х СЛЕМХЕЛ ЯНГДЮБЮРЭ ГЮОНЛХМЮЧЫХЕЯЪ НАПЮГШ. еЦН ЯНМЕРШ НРКХВЮЧРЯЪ ЯРПНИМНЯРЭЧ Х ВХЯРНРНИ ОНЯРПНЕМХЪ.

мЮ БШЯНРЕ, МЮ ЯМЕЦНБНИ БЕПЬХМЕ,

ъ БШПЕГЮК ЯРЮКЭМШЛ ЙКХМЙНЛ ЯНМЕР.

оПНУНДЪР ДМХ. аШРЭ ЛНФЕР, Х ДНМШМЕ

яМЕЦЮ УПЮМЪР ЛНИ НДХМНЙХИ ЯКЕД.

 

мЮ БШЯНРЕ, ЦДЕ МЕАЕЯЮ РЮЙ ЯХМХ,

цДЕ ПЮДНЯРМН ЯХЪЕР ГХЛМХИ ЯБЕР,

цКЪДЕКН РНКЭЙН ЯНКМЖЕ, ЙЮЙ ЯРХКЕР

вЕПРХК ЛНИ ЯРХУ МЮ ХГСЛПСДМНИ КЭДХМЕ.

 

х БЕЯЕКН ЛМЕ ДСЛЮРЭ, ВРН ОНЩР

лЕМЪ ОНИЛЕР. оСЯРЭ МХЙНЦДЮ Б ДНКХМЕ

еЦН РНКОШ МЕ ПЮДСЕР ОПХБЕР!

 

мЮ БШЯНРЕ, ЦДЕ МЕАЕЯЮ РЮЙ ЯХМХ,

ъ БШПЕГЮК Б ОНКДМЕБМШИ ВЮЯ ЯНМЕР

кХЬЭ ДКЪ РНЦН, ЙРН МЮ БЕПЬХМЕ.

щРН ЯРХУНРБНПЕМХЕ х.аСМХМ МЮОХЯЮК Б 1901 ЦНДС. йЮМНМХВЕЯЙЮЪ ТНПЛЮ ЯНМЕРЮ БОНКМЕ ЯННРБЕРЯРБНБЮКЮ ЛЮМЕПЕ аСМХМЮ, ВЕРЙНЛС Х ЪЯМНЛС БШПЮФЕМХЧ ЯНДЕПФЮМХЪ. оПХБКЕЙЮЕР БМХЛЮМХЕ ПХТЛНБЙЮ ЙЮРПЕМНБ. б ОЕПБНЛ ЙЮРПЕМЕ ОЕПЕЙПЕЯРМЮЪ ПХТЛНБЙЮ, БН БРНПНЛ НЙПСФМЮЪ. рЮЙЮЪ ╚ТНПЛЮ╩ МЮОХЯЮМХЪ ЯНМЕРНБ ОПХЯСЫЕ ЯРХКЧ аСМХМЮ. аНКЭЬХМЯРБН ЯНМЕРНБ Б ЕЦН РБНПВЕЯРБЕ ХЛЕЕР РЮЙСЧ ПХТЛНБЙС. мЮОПХЛЕП: ╚гЮАШРШИ ТНМРЮМ╩ (1902), ╚аНЦ╩ (1908), ╚оНЯКЕДМХЕ ЯКЕГШ╩ (1906-1908), ╚пЮЯЯБЕР╩ (1909). рЮЙФЕ МЮАКЧДЮЕРЯЪ ЕЫЕ НДМН НРУНФДЕМХЕ НР ЙЮМНМЮ √ ЩРН ОНБРНП ЯКНБ, ЙНРНПШИ ЪБКЪЕРЯЪ ГЮОПЕРНЛ. б ЩРНЛ ЯНМЕРЕ ОНБРНПЪЕРЯЪ ЖЕКНЕ ОПЕДКНФЕМХЕ ╚мЮ БШЯНРЕ, ЦДЕ МЕАЕЯЮ РЮЙ ЯХМХ╩, (ОЕПБЮЪ ЯРПНВЙЮ БРНПНЦН ЙЮРПЕМЮ Х ОЕПБЮЪ ЯРПНВЙЮ БРНПНЦН РЕПЖЕРЮ), РЮЙФЕ ЯКНБНЯНВЕРЮМХЕ ╚Ъ БШПЕГЮК╩.

мЕ ЛХЛНКЕРМНЯРЭ Х ЯКСВЮИМНЯРЭ, Ю ОПНМХЙМНБЕМХЕ БН БМСРПЕММХИ ЛХП ХГНАПЮФЮЕЛНЦН УЮПЮЙРЕПХГСЧР ОНЩГХЧ аСМХМЮ, Х ОНЩРНЛС ГЮ БХДХЛНИ АЕЯЯРПЮЯРМНЯРЭЧ Х ЯНГЕПЖЮРЕКЭМНЯРЭЧ ЕЦН ЯНМЕР РЮХР ФХБШЕ Х ЦКСАНЙХЕ ВЕКНБЕВЕЯЙХЕ ВСБЯРБЮ. х Б ЯЮЛНЛ ДЕКЕ, ПЕВЭ ХДЕР Н ОНЩГХХ: НМЮ БЕПЬХМЮ ЛШЯКХ Х ДСУЮ, БШЯЬЮЪ ЯРЕОЕМЭ ЯЮЛНБШПЮФЕМХЪ КХВМНЯРХ.

б ЩРНЛ ЯНМЕРЕ ДНЯРЮРНВМНЕ ЛЕЯРН ГЮМХЛЮЕР ОЕИГЮФ. йЮЙ БЯЕЦДЮ С аСМХМЮ, НМ ОПНЯРНПЕМ Х ОПНГПЮВЕМ, Б МЕЛ ЛМНЦН БНГДСУЮ, НМ ФХБНИ (╚ЯМЕЦЮ УПЮМЪР┘ЯКЕД╩, ╚ПЮДНЯРМН ЯХЪЕР ГХЛМХИ ЯБЕР╩, ╚ ЦКЪДЕКН┘ ЯНКМЖЕ╩). йЮПРХМЮ, ЙНРНПСЧ НМ ХГНАПЮГХК, ЛМНЦНЖБЕРМЮ. б РБНПВЕЯРБЕ аСМХМЮ ЛСГШЙЮ ЖБЕРЮ ГБСВХР Я МЕЯПЮБМЕММНИ ЯХКНИ. оН аСМХМС, Б ЛМНЦНЖБЕРЭЕ БШЪБКЪЕРЯЪ НДСУНРБНПЕММЮЪ ЙПЮЯНРЮ ЛХПЮ. оНФЮКСИ, МЮХАНКЕЕ ОПХБКЕЙЮРЕКЕМ ДКЪ аСМХМЮ ЙНМРПЮЯР ЛЕФДС АЕКШЛ Х ЦСЯРН-РЕЛМШЛ (╚ЯМЕЦНБЮЪ БЕПЬХМЮ╩ - АЕКЮЪ, ╚МЕАЕЯЮ ЯХМХЕ╩, ╚КЭДХМЮ ХГСЛПСДМЮЪ╩). щРС НЯНАЕММНЯРЭ АСМХМЯЙНИ ЛЮМЕПШ ОХЯЭЛЮ ЛНФМН МЮИРХ Х Б ДПСЦХУ ЯНМЕРЮУ. мЮОПХЛЕП: ╚рЮЛ, МЮ ОПХОЕЙЕ, ЯОЪР ПШАЮЖЙХЕ ЙНБЬХ╩, ╚аНЦ╩, ╚юЦМХ╩, ╚цНПМШИ КЕЯ╩ Х Р. Д.

мН ПЮММХИ аСМХМ МЕ РНКЭЙН - ПНЛЮМРХЙ, НМ ЕЫЕ ОХЯЮРЕКЭ - ПЕЮКХЯР. оПНЯРШ Х САЕДХРЕКЭМШ КХПХВЕЯЙХЕ ЯНМЕРШ аСМХМЮ Н ЯНБПЕЛЕММНИ ФХГМХ. йНМЙПЕРМНЯРЭЧ Х ПЕЮКЭМНЯРЭЧ ХГНАПЮФЕМХЪ НРКХВЮЧРЯЪ ЯНМЕРШ Н ОПХПНДЕ Х ФХБНРМНЛ ЛХПЕ.

яНМЕР ╚гХЛМХИ ДЕМЭ Б нАЕПКЮМДЕ╩ (1902) МЮОХЯЮМ ОНД БНГДЕИЯРБХЕЛ ОСРЕЬЕЯРБХЪ ОН ьБЕИЖЮПХХ.

кЮГСПМШЛ ОКЮЛЕМЕЛ ЯХЪЧР МЕАЕЯЮ┘

йЮЙ ЪЯЕМ ГХЛМХИ ДЕМЭ, ЙЮЙ БНЯУХЫЮЧР БГНПШ

б АЕГАПЕФМНИ БШЯНРЕ ХГБЮЪММШЕ ЦНПШ,-

рХРЮМНБ ЯМЕЦНБШУ ОНКЪПМЮЪ ЙПЮЯЮ!

 

мЮ ЯЙЮРЮУ ХУ, ЙЮЙ ЯЕРЭ, ВЕПМЕЧРЯЪ КЕЯЮ,

х АЕКШЕ ОНКЪ ЯЙБНГЪР Б ЕЕ СГНПШ,

ю БШЬЕ, РНВМН ПЮРЭ, АПЕДЕР МЮ ЙНЯНЦНПШ

рЕЛМН-ГЕКЕМШУ ОХУР Х ЕКЕИ ОНКНЯЮ.

 

гНБЕР ХУ ЦНПМШИ ЛХП, ГНБСР ЯМЕЦНБ ОСЯРШМХ,

х РЪМЕР Й МХЛ СИРХ,- АШРЭ БНКЭМШЛ, ЙЮЙ ДХЙЮПЭ,

х ЖЕКШИ ДЕМЭ ДШЬЮРЭ ЛНПНГНЛ МЮ БЕПЬХМЕ.

сИРХ Х ВСБЯРБНБЮРЭ, ВРН РШ - ОХЦЛЕИ Х ЖЮПЭ,

вРН МЮД РНАНИ, ЙЮЙ УПЮЛ, БНГДБХЦЯЪ ЙСОНК ЯХМХИ

х АКЕЫЕР гХКЭАЕПЦНПМ, ЙЮЙ КЕДЪМНИ ЮКРЮПЭ!

пЮГБХРХЕ ЯНДЕПФЮМХЪ ЯНМЕРЮ ДЮЕРЯЪ ОН НАЫЕИ ЯУЕЛЕ: РЕГХЯ- ПЮГБХРХЕ РЕГХЯЮ - ЮМРХРЕГХЯ - ЯХМРЕГ. рЕГХЯ ТНПЛХПСЕРЯЪ Б ОЕПБНЛ ЙЮРПЕМЕ: ╚ЙЮЙ БНЯУХЫЮЧР БГНПШ┘ РХРЮМНБ ЯМЕЦНБШУ ОНКЪПМЮЪ ЙПЮЯЮ!╩. дЮКЕЕ ХДЕР ЮМРХРЕГХЯ, Ю РЮЙФЕ БН БРНПНЛ ЙЮРПЕМЕ ХДЕР ПЮГБХРХЕ РЕГХЯЮ, Р.Е. ПЮЯЙПШБЮЕРЯЪ Х СРНВМЪЕРЯЪ ЛШЯКЭ, ЙНРНПЮЪ ТНПЛХПСЕРЯЪ Б ОЕПБНЛ ЙЮРПЕМЕ.

═══════════ б РЕПЖЕРЮУ ДЮЕРЯЪ ЯХМРЕГ, НАНАЫЮЧЫЮЪ ЛШЯКЭ Х БШБНДШ.. ю ЯНМЕР ╚бЕВЕП╩ (1909) ОНПЮФЮЕР ЯБНЕИ БМЕЬМЕИ МЕГЮЛШЯКНБЮРНЯРЭЧ Х БМСРПЕММЕИ ЦКСАХМНИ. б ЖЕКНЛ ЯНМЕР НАПЮЫЕМ Й РЕЛ, ЙРН МЕ СЛЕЕР МЮЯКЮФДЮРЭЯЪ ФХГМЭЧ Х ГЮ НАШДЕММНЯРЭЧ ДЕК Б ЯСЕРЕ Х АШЯРПНРЕВМНЯРХ АШРХЪ ОПНЯРН МЕ БХДХР ЯБНЕЦН ЯВЮЯРЭЪ.

н ЯВЮЯРЭЕ ЛШ БЯЕЦДЮ КХЬЭ БЯОНЛХМЮЕЛ,

ю ЯВЮЯРЭЕ БЯЧДС. лНФЕР АШРЭ, НМН

бНР ЩРНР ЯЮД НЯЕММХИ ГЮ ЯЮПЮЕЛ

х ВХЯРШИ БНГДСУ, КЭЧЫХИЯЪ Б НЙМН.

 

б АЕГДНММНЛ МЕАЕ КЕЦЙХЛ АЕКШЛ ЙПЮЕЛ

бЯРЮЕР, ЯХЪЕР НАКЮЙН. дЮБМН

яКЕФС ГЮ МХЛ┘ лШ ЛЮКН БХДХЛ, ГМЮЕЛ,

ю ЯВЮЯРЭЕ РНКЭЙН ГМЮЧЫХЛ ДЮМН.

нЙМН НРЙПШРН. оХЯЙМСКЮ Х ЯЕКЮ

мЮ ОНДНЙНММХЙ ОРХВЙЮ. х НР ЙМХЦ

сЯРЮКШИ БГЦКЪД Ъ НРБНФС МЮ ЛХЦ.

 

дЕМЭ БЕВЕПЕЕР, МЕАН НОСЯРЕКН.

цСК ЛНКНРХКЙХ ЯКШЬЕМ МЮ ЦСЛМЕ┘

ъ БХФС, ЯКШЬС, ЯВЮЯРКХБ. бЯЕ БН ЛМЕ.

лШ ГМЮЕЛ, ВРН ЙЮМНМ ЯНМЕРЮ ГЮОПЕЫЮЕР ОЕПЕМНЯШ. б ЩРНЛ ЯНМЕРЕ МЮАКЧДЮЕРЯЪ ЩРН НРЙКНМЕМХЕ, ЙЮЙ Б ЙЮРПЕМЮУ, РЮЙ Х Б ОЕПБНЛ РЕПЖЕРЕ. рЮЙХЕ ОЕПЕМНЯШ ЛШ ЛНФЕЛ БХДЕРЭ Б ЯНМЕРЮУ ╚пШАЮВЙЮ╩, ╚я НЯРПНЦНИ╩, ╚аЕДСХМ╩, ╚пЮЯЯБЕР╩ Х ДП.

хЯЙСЯЯРБН ЯНМЕРЮ Б ЕЦН РБНПВЕЯРБЕ ДНЯРХЦКН НЯНАЕММНИ БШПЮГХРЕКЭМНЯРХ. рПЮДХЖХНММШЕ ЯРХКЕБШЕ НЯНАЕММНЯРХ ЩРНЦН ФЮМПЮ РПЕАНБЮКХ БНГБШЬЕММНИ КЕЙЯХЙХ Х ХМРНМЮЖХХ, РНВМШУ Х ПЕДЙХУ ПХТЛ, ГЮОПЕРНБ МЮ ОЕПЕМНЯШ Х МЮ ОНБРНПЕМХЕ ГМЮЛЕМЮРЕКЭМНЦН ЯКНБЮ Б НДМНЛ Х РНЛ ФЕ ГМЮВЕМХХ.

аСМХМ ЯЛЕКН МЮПСЬЮЕР БМЕЬМХЕ ТНПЛЮКЭМШЕ РПЕАНБЮМХЪ, ЙЮЙ АШКН СЙЮГЮМН БШЬЕ, МЕ ОНЯЪЦЮЪ, НДМЮЙН, МЮ ЙКЮЯЯХВЕЯЙСЧ ТНПЛС ЯНМЕРЮ. щРНР ФЮМП НРЛЕВЕМ С МЕЦН ЪЯМНЯРЭЧ ЪГШЙЮ, НРРНВЕММНЯРЭЧ ЯХМРЮЙЯХЯЮ, АЕГСЙНПХГМЕММНИ ВЕРЙНЯРЭЧ ЛШЯКХ Х ОПНГПЮВМНЯРЭЧ ХМРНМЮЖХИ.

йПНЛЕ ЙКЮЯЯХВЕЯЙНЦН, Б КХРЕПЮРСПЕ ЯСЫЕЯРБСЧР Х ДПСЦХЕ БХДШ ЩРХУ ЯРХУНРБНПЕМХИ. гЮБЯЧ ЯБНЧ ХЯРНПХЧ Б ПЮГМНЕ БПЕЛЪ Х Б ПЮГМШУ ЯРПЮМЮУ ЯНМЕР ОПХНАПЕК ПЮГКХВМШЕ БЮПХЮРХБМШЕ ТНПЛШ. аСМХМ ХЯОНКЭГНБЮК ЛХПНБНИ НОШР. еЯРЭ ЯРХУНРБНПЕМХЪ Я РПЕЛЪ ЙЮРПЕМЮЛХ Х НДМХЛ ДБСЯРХЬХЕЛ, Р.Е. ЮМЦКХИЯЙНИ ТНПЛНИ ЯНМЕРЮ, МЮОПХЛЕП ╚б ЦНЯРХМСЧ, ЯЙБНГЭ ЯЮД Х ОШКЭМШЕ ЦЮПДХМШ╩ (1905), ╚пШАЮВЙЮ╩ (1906-1908), ╚я НЯРПНЦНИ╩ (1905), ╚пЮЯРЕР, ПЮЯРЕР ЛНЦХКЭМЮЪ РПЮБЮ╩ (1906), ╚дНКХМЮ хНЯЮТЮРЮ╩ (1908), ╚пХРЛ╩ (1912), ╚йНМВХМЮ ЯБЪРХРЕКЪ╩ (1916).

б ЦНЯРХМСЧ, ЯЙБНГЭ ЯЮД Х ОШКЭМШЕ ЦЮПДХМШ,

яРПСХРЯЪ ХГ НЙМЮ БЕЯЕКШИ КЕРМХИ ЯБЕР

уПСЯРЮКЭМШЛ ГНКНРНЛ КНФЮЯЭ МЮ ЙКЮБЕЯХМШ,

мЮ БЕРУХЕ ЙНБПШ Х БШЖБЕРЬХИ ОЮПЙЕР.

бЙПСЦ ДНЛЮ ЦКСЬЭ Х ДХВЭ. рЮЛ ЙКЕМШ Х НЯХМШ,

оПХЧРШ ЦНПКХМНЙ, ЬХОНБМХЙ, АЕПЕЯЙКЕР┘

ю Б ДНЛЕ ПСУКЪДЭ, РКЕМ: ОНБЯЧДС ОЮСРХМШ,

бЯЕ ДБЕПХ ГЮОЕПРШ┘ х РЮЙ СФ ЛМНЦН КЕР.

б ЦКСАНЙНИ РХЬХМЕ, РЮХМЯРБЕММН ЯБЕПЙЮЪ.

йЮЙ ЛЕКЙХИ ОЕПКЮЛСРП, АЕГГБСВМН ЛНКЭ ОКШБЕР.

оН ЯРЕЙКЮЛ ПЮДСФМШЛ, ЙЮЙ АЮПУЮРЙЮ ЯСУЮЪ,

рПЕБНФМН АЮАНВЙЮ КХКНБЮЪ ЯМСЕР.

мН ТНПРЙХ МЕР Б НЙМЕ, Х ПЮЛЮ Б МЕЛ √ ЦКСУЮЪ.

рСР ДЮФЕ ЛНКЭ МЕДНКЦН МЮФХБЕР!

тНПЛЮ ЯНМЕРЮ ОПЕРЕПОЕБЮКЮ ХГЛЕМЕМХЕ Б БШАНПЕ ПЮГЛЕПЮ, ЯОНЯНАЕ ПХТЛНБЙХ, ДЮФЕ Б ПЮЯОНКНФЕМХХ Х ЙНКХВЕЯРБЕ ЙЮРПЕМНБ Х РЕПЖЕРНБ. нДМЮЙН МХЙЮЙХЕ НРЯРСОКЕМХЪ НР МНПЛШ, ЯРЮМНБХБЬХЕЯЪ БПЕЛЕМЮЛХ ГМЮВХРЕКЭМШЛХ, МЕ ХГЛЕМХКХ НЯМНБШ ОНЯРПНЕМХЪ ЯНМЕРЮ. аСМХМ ЯНУПЮМХК ЙЮМНМХВЕЯЙСЧ ТНПЛС.

рЕЛЮРХЙЮ ЯНМЕРНБ аСМХМЮ ДНБНКЭМН НАЬХПМЮ: НР КЧАНБМНИ КХПХЙХ ДН ЦКСАНЙХУ ТХКНЯНТЯЙХУ ПЮГЛШЬКЕМХИ, НР ЙЮПРХМ ОПХПНДШ ДН ЯНЖХЮКЭМН-ОНКХРХВЕЯЙНИ РЕЛЮРХЙХ, НР КЕЦЕМД Х ЛХТНБ ДН ЙНМЙПЕРМШУ ХЯРНПХВЕЯЙХУ ЯНАШРХИ.

бНЯРНВМШЕ, АХАКЕИЯЙХЕ, ЛХТНКНЦХВЕЯЙХЕ ЛНРХБШ ЕЦН ЯНМЕРНБ - ЩРН МЕ ОПНЯРН НЯЛШЯКЕМХЕ ЩЙГНРХВЕЯЙНЦН ЛЮРЕПХЮКЮ КЧАНГМЮРЕКЭМШЛ ОСРЕЬЕЯРБЕММХЙНЛ, Ю ЪПЙХЕ, ЙЮЙХЛ-РНБНКЬЕАЯРБНЛ БШУБЮВЕММШЕ ЙЮПРХМШ, МЮЯРПНЕМХЪ, ЯЖЕМШ ВСФНИ ФХГМХ, СБХДЕММШЕ Я ОПХЯСЫЕИ аСМХМС РПЕГБНЯРЭЧ Х ЦПСЯРЭЧ ПСЯЯЙНЦН ЯЙХРЮКЭЖЮ.

яОХЯНЙ КХРЕПЮРСПШ.

1х.ю.аСМХМ яНАПЮМХЕ ЯНВХМЕМХИ Б 9 РНЛЮУ, р1. л., 1965

2.пСЯЯЙХИ ЯНМЕР: яНМЕРШ ПСЯЯЙХУ ОНЩРНБ уVIII_МЮВЮКЮ уу БЕЙЮ. яНЯР. а.пНЛЮМНБ - л.: яНБ. пНЯЯХЪ, 1983

3.╚пСЯЯЙХИ ЯНМЕР. уVIII - МЮВЮКЮ уу БЕЙЮ╩ яАНПМХЙ. яНЯР. б.я.яНБЮКХМЮ, л., ╚лНЯЙНБЯЙХИ ПЮАНВХИ╩, 1983.

ужкюяъ

══ ═════════════════ лЪЦЮКЪДЪ ю.аСМХМХМ ЯНМЕРКЪПХ РЪЫКХК НКСМСП. иЮГШВШМШМ АС ЯЮЫЪДЪ СЯРЮДКШЭШ ЩЧЯРЪПХКХП, ЦЕИД НКСМСП ЙХ, юБПНОЮДЮ ЩЕМХЬ ИЮИШКЛШЬ АС ЬЕХП МЧБЖМЖМ пСЯХИЮДЮ ИЮИШКЛЮЯШМДЮ БЪ РЪЬЪЙЙЖК РЮОЛЮЯШМДЮ АЖ ИЮГШВШМШМ ПНКС АЧИЖЙ НКЛСЬДСП.

лЖЪККХТ АС ЛЪЦЮКЪДЪю.аСМХМХМ АХП МЕВЪ ЯНМЕРХМХМ ЛЪГЛСМ БЪ ЯРПСЙРСПСМС МЖЛСМЪ ЙХЛХ ЩЧРЖПЪПЪЙ, НМКЮПШМ РЪЙЗЪ ПСЯ ОНЕГХИЮЯШ ХКЪ ДЕИХК, ЕИМХ ГЮЛЮМДЮ юБПНОЮ ЬЕХП ЯРПСЙРСПКЮПШМЮ СИЭСМ НКДСЦКЮПШМШ ЩЧЯРЪПХП.


 

юКХЕБЮ дХМЮПЮ юКХ ЙШГШ

лме явюярэе всдн орхжю меяер

══════════════


══════════════ дПЕБМХЕ ОНБЕПЭЪ БОХРЮКХЯЭ Б ОКНРЭ Х ЙПНБЭ МЮЖХНМЮКЭМНЦН УЮПЮЙРЕПЮ, НМХ ЦКСАФЕ ОЮЛЪРХ Х ЙПЕОВЕ БНКХ. б ДЕАПЪУ МЮЬЕИ ГЮЦЮДНВМНИ ДСЬХ ЦМЕГДЪРЯЪ ЯРПЮММШЕ ЯСЫЕЯРБЮ. щРХ ЯСЫЕЯРБЮ ГМЮЙНЛШ МЮЛ Я ДЕРЯРБЮ Х, ОНБЕПЭРЕ ЛМЕ, ЯНОПНБНФДЮЧР МЮЯ БЯЧ ФХГМЭ. ъ УНВС ПЮЯЯЙЮГЮРЭ БЮЛ Н КЕЦЕМДЮПМШУ Х ЛХТНКНЦХВЕЯЙХУ ОРХЖЮУ, ЙНРНПШЕ ОНДНАМШ ФЮП-ОРХЖЕ ХКХ БНЯЙПЕЯЬЕИ ХГ ОЕОКЮ ОРХЖЕ тЕМХЙЯ.

пЕВЭ ХДЕР Н ОРХЖЕ яХЛСПЦ (яЕЛСПЦ) ХКХ Н ОРХЖЕ, Б ХЯРНПХВЕЯЙХУ РПСДЮУ МЮГШБЮЕЛНИ уСЛН, цЮЛЮЧМ, уСЛЮИ, ВРН НГМЮВЮЕР ╚ОРХЖЮ, ОПХМНЯЪЫЮЪ ЯВЮЯРЭЕ╩. б юПЮБХХ НМЮ МЮГШБЮКЮЯЭ юМЙЮ, Б хМДХХ - цЮПСДЮ, Б еЦХОРЕ - аЕМС, Б ЯЙЮМДХМЮБЯЙНИ ЛХТНКНЦХХ √ БНПНМНИ иЕКЭ.сДХБХРЕКЭМН, ЩРХ ОРХЖШ ДНАПШ, ЙПЮЯХБШ Х ЯХКЭМШ, НМХ МЕЯСР ЯВЮЯРЭЕ Х АКЮЦНОНКСВХЕ. яБЕРЪЫХЕЯЪ ЙПШКЭЪ яХЛСПЦ БОХРЮКХ АКЕЯЙ ОЕПЭЕБ БЯЕУ ОРХЖ ЛХПЮ, НМХ СМНЯЪР НР АЕДШ Х ФЕЯРНЙХУ ОПЕЯКЕДНБЮРЕКЕИ. мН ОНЛНЦЮЕР НМЮ РНКЭЙН АКЮЦНПНДМШЛ КЧДЪЛ. дПЕБМЕРЧПЙЯЙХЕ ХЯРНВМХЙХ ОРХЖС уСЛН МЮГШБЮЧР ╚дЮБКЮР ЙСЬХ╩ - ОРХЖЮ, НКХЖЕРБНПЪЧЫЮЪ ЦНЯСДЮПЯРБЕММСЧ ЯХКС, БКЮЯРЭ Х АНЦЮРЯРБН.

яЮЛНЕ ПЮММЕЕ СОНЛХМЮМХЕ Н ЯЙЮГНВМНИ ОРХЖЕ яХЛСПЦ (уСЛН) БЯРПЕВЮЕРЯЪ Б ╚юБЕЯРЕ╩ (НМЮ БНГМХЙКЮ Б ОЕПБНИ ОНКНБХМЕ ОЕПБНЦН РШЯЪВЕКЕРХЪ ДН п.у.) √ ЯНАПЮМХХ ЯБЪЫЕММШУ ЙМХЦ ГНПНЮЯРПХГЛЮ, ПЕКХЦХХ, ХЛЕБЬЕИ ПЮЯОПНЯРПЮМЕМХЕ Б ДПЕБМНЯРХ Х ПЮММЕЛ ЯПЕДМЕБЕЙНБЭЕ Б яПЕДМЕИ юГХХ, хПЮМЕ, юТЦЮМХЯРЮМЕ, юГЕПАЮИДФЮМЕ Х ПЪДЕ ДПСЦХУ ЯРПЮМ аКХФМЕЦН Х ЯПЕДМЕЦН бНЯРНЙЮ. еИ АНКЕЕ 2700 КЕР. оН ГНПНЮЯРПХГЛС уСЛН ЪБКЪЕРЯЪ АНЦХМЕИ ЯВЮЯРЭЪ. яБЪЫЕММЮЪ ОРХЖЮ ОПХМНЯХР Б ДНЛ ЯВЮЯРЭЕ, АКЮЦНОНКСВХЕ, СДЮВС Х АКЮЦНЯНЯРНЪМХЕ. яЮЛС ОРХЖС МХЙРН МХЙНЦДЮ МЕ БХДЕК. яВХРЮЕРЯЪ АНКЭЬНИ СДЮВЕИ Х ЯВЮЯРЭЕЛ ЕЕ КХЖЕГПЕРЭ. мЮ ЪГШЙЕ ОНЩГХХ БШПЮФЕМХЕ ╚СБХДЕРЭ яХЛСПЦ╩ НГМЮВЮЕР НЯСЫЕЯРБХРЭ МЕЯАШРНВМСЧ ЛЕВРС.

йЮЙ ОНЙЮГШБЮЧР ХЯЯКЕДНБЮМХЪ, ЯПЕДХ ОРХЖ, ЙНРНПШЛ ОНЙКНМЪКХЯЭ Б ДПЕБМЧЧ ОНПС ЮГЕПАЮИДФЮМЖШ, АНКЕЕ ДПСЦХУ ОПХБКЕЙЮКХ ХУ БМХЛЮМХЕ ОРХЖШ, ЙНРНПШЕ ОЮПХКХ БШЯНЙН Б МЕАЕЯЮУ Х БХКХ ЦМЕГДЮ МЮ БЕПЬХМЮУ БШЯНЙХУ ЦНП. яНЦКЮЯМН ╚нЦСГМЮЛЕ╩ т. пЮЬХДЮДДХМЮ, НМЦНЛНЛ ОКЕЛЕМХ АЮЪРНБ АШК ЯНЙНК, АЮЪМДСПНБ - АЕКЮЪ ОРХЖЮ, ЯЮКСПНБ √ СВЮЦЮМ, АЕЦДСГКЮПНБ-ВЮЦШПЮМ, Ю ЪГШПКЮПНБ √ НП╦К.

б ЩРНЛ ПЪДС ЕЯРЭ ОРХЖШ, ЙНРНПШЕ МЕ ЯСЫЕЯРБСЧР Б ДЕИЯРБХРЕКЭМНЯРХ Х ЪБКЪЧРЯЪ ВХЯРН ЛХТНКНЦХВЕЯЙХЛ ОНМЪРХЕЛ. мЮОПХЛЕП, НМЦНЛНЛ ПНДЮ вЕОМХ ЪБКЪЕРЯЪ ОРХЖЮ уСЛЮИ (тЕМХЙЯ ХКХ юЦ ЯСМЦСП ЙСЬС - аЕКЮЪ ОРХЖЮ). яКНБН ╚уСЛЮИ╩ ГЮХЛЯРБНБЮМН НР ХЛЕМХ АНЦЮ БНИМШ С ДПЕБМХУ РЧПЙНБ. б ЯБНЕЛ РБНПВЕЯРБЕ мХГЮЛХ МЕНДМНЙПЮРМН НАПЮЫЮЕРЯЪ Й ОРХЖЕ уСЛЮИ (тЕМХЙЯ).

рНРЕЛХГЮЖХЪ юЦ яСМЦСП ЙСЬС (аЕКНИ ОРХЖШ) МЮУНДХР ЯБН╦ НРПЮФЕМХЕ Х Б ЩОНЯЕ ╚йХРЮАХ-дЕДЕ йНПЦСД╩. оНКЙНБНДЕЖ НЦСГЯЙНЦН ЙПЮЪ йЮГЮМ УЮМ, ЯРНИЙН ОЕПЕМНЯЪЫХИ Б ОКЕМС ХГДЕБЮРЕКЭЯРБЮ БПЮЦЮ, ЯБЪГШБЮЕР ЯБН╦ ЛСФЕЯРБН Я НРБЮЦНИ ДПЕБМХУ ОПЕДЙНБ Х ЦНБНПХР:

рПЮМЯЙПХОЖХЪ НПХЦХМЮКЭМНЦН РЕЙЯРЮ:
╚юЦ ЯСМЦСП ЦСЬШ ЩПЙЕЦХМДФЕ АХП ЙНЙСЛ БЮП╩.
оНДЯРПНВМШИ ОЕПЕБНД:

╚с ЛЕМЪ ЕЯРЭ ПНД, АЕПСЫХИ МЮВЮКН НР ЯРНИЙНИ аЕКНИ ОРХЖШ (юЦ яСМЦСП ЙСЬС)╩. (1, ЯР. 158)
хРЮЙ, БЕПМЕЛЯЪ Й ОРХЖЕ яХЛСПЦ. б ОНЩЛЕ тХПДНСЯХ ╚ьЮУ-МЮЛЕ╩, ЦДЕ ЯНАПЮМШ Х ОЕПЕКНФЕМШ МЮ ЯРХУХ ДПЕБМХЕ ХПЮМЯЙХЕ КЕЦЕМДШ, яХЛСПЦ МЕ РНКЭЙН ЯОЮЯЮЕР Х ХЯЖЕКЪЕР АНЦЮРШПЪ пСЯРЮЛЮ, ОРХЖЮ ЪБКЪЕРЯЪ РЮЙФЕ ОПХЕЛМШЛ НРЖНЛ гЮКЪ - НРЖЮ пСЯРЮЛЮ.

яХЛСПЦ √ БЕЫЮЪ ОРХЖЮ, ОЕПБНМЮВЮКЭМН НАХРЮБЬЮЪ КХЬЭ Б ХПЮМЯЙХУ ЛХТЮУ, МН ОНГФЕ ЮПЕЮКНЛ ЕЕ НАХРЮМХЪ ЯРЮКЮ Х РЧПЙЯЙЮЪ РПЮДХЖХЪ. яХЛСПЦ ОЕПЕКЕРЕК РСДЮ, БНГЦКЮБКЪЪ ЯРЮЧ ОЕПХ Х ДЩБНБ. мЮ МНБНЛ ЛЕЯРЕ яХЛСПЦ БОНКМЕ НАФХКЮЯЭ, Н ВЕЛ ЯБХДЕРЕКЭЯРБСЕР ТЮЙР ОПХЯСРЯРБХЪ Е╦ Б СГАЕЙЯЙХУ, ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙХУ, РЧПЙЯЙХУДЮЯРЮМЮУ Х ЯЙЮГЙЮУ. б ЯЙЮГНВМШУ ДЮЯРЮМЮУ яХЛСПЦ √ОНКНФХРЕКЭМШИ НАПЮГ (ЦХЦЮМРЯЙЮЪ ОРХЖЮ, ЙЮЙ ОПЮБХКН, ОНЛНЦЮЕР ЦЕПНЧ).

══════════════ оПХПНДЮ ЙЮГЮКЮЯЭ ДПЕБМЕЛС ВЕКНБЕЙС РЮХМЯРБЕММНИ, Ю ОНРНЛС Х БНКЬЕАМНИ. бНЙПСЦ МЕЕ ЯНГДЮБЮКХЯЭ ЛХТХВЕЯЙХЕ ОПЕДЯРЮБКЕМХЪ. яЙЮГЙХ, ЦДЕ ДЕИЯРБСЧР РЮЙХЕ НАПЮГШ, ЙЮЙ юФДЮУЮ, ОРХЖЮ яХЛСПЦ, оЕПХ, дХБ, БНЯУНДЪР Б ЯБНХУ ХЯРНЙЮУ Й ЩРНЛС ОЕПХНДС УСДНФЕЯРБЕММНЦН ЛШЬКЕМХЪ. мЮПНД, БЯЕЦДЮ ЛЕВРЮБЬХИ Н ОНАЕДЕ дНАПЮ МЮД гКНЛ, яБЕРЮ МЮД рЭЛНИ, ЯНГДЮЕР НАПЮГШ ТЮМРЮЯРХВЕЯЙХУ ЯСЫЕЯРБ (оЕПХ, ОРХЖЮ яХЛСПЦ), ЙНРНПШЕ ОНЛНЦЮЧР ЦЕПНЪЛ Б МЕПЮБМНИ АНПЭАЕ ЯН ЯРПЮЬМШЛХ ВСДНБХЫЮЛХ (юФДЮУЮ, дХБ). б ЯЙЮГЙЕ ╚цЧКЭМЮП УЮМСЛ╩ ДЕБСЬЙХ-ОЕПХ БЯЪВЕЯЙХ ОНЛНЦЮЧР ЦЕПНЧ Б ДНЯРХФЕМХХ АКЮЦНПНДМНИ ЖЕКХ. б ╚яЙЮГЙЕ Н яХЛЮМЕ╩ яХЛСПЦ ЯРЮМНБХРЯЪ ОНЙПНБХРЕКЭМХЖЕИ яХЛЮМЮ, ДЮЕР ЕЛС МЕАШБЮКСЧ ЯХКС Х ЛНЫЭ. б ╚аЕКНИ ОРХЖЕ╩ ЦЕПНЧ ОНЯРНЪММН ОНЛНЦЮЕР аЕКЮЪ ОРХЖЮ. б ЯЙЮГЙЕ ╚лЕКХЙЛЮЛЕД╩ яХЛСПЦ БЯРПЕВЮЕРЯЪ МЮЛ ОНД ХЛЕМЕЛ гСЛПСД. оРХЖЮ ОНЛНЦЮЕР ЦЕПНЧ, ОНДЯЙЮГШБЮЕР ЕЛС ОПЮБХКЭМШИ ОСРЭ.

╚б ОЕПЯХДЯЙНЛ ЯНВХМЕМХХ XIII БЕЙЮ ╚вСДЕЯЮ ЛХПЮ╩ МЮУНДХЛ СРНВМЕМХЕ: ╚оРХЖЮ яХЛСПЦ ФХБЕР ГЮ ЦНПНИ йЮТ (ВРН БНГБШЬЮЕРЯЪ МЮ ЦПЮМХЖЕ ЛХПЮ, Б хМДХХ, МН РЮЙФЕ ЕЯРЭ БЕПЯХЪ, ВРН ОПННАПЮГНЛ йЮТ-ЦНПШ ЪБКЪЧРЯЪ йЮБЙЮГЯЙХЕ ЦНПШ)╩. нДМЮФДШ СБХДЕК ЕЕ НДХМ ОПЮБХРЕКЭ: ╚бНГДСУ ПЮЯЖБЕРХКЯЪ БЯЕЛХ ЖБЕРЮЛХ ПЮДСЦХ, НР ОЕПЭЕБ Х ЙПШКЭЕБ ОРХЖШ ЬКХ ЙПЮЯХБШЕ ГБСЙХ, НР МЕЕ ХЯУНДХК ОПХЪРМШИ ГЮОЮУ... б ЙНЦРЪУ НМЮ ДЕПФЮКЮ ЙПНЙНДХКЮ╩. фХРЕКХ хМДХХ БЕПХКХ, ВРН яХЛСПЦ (НМХ МЮГШБЮКХ ЕЕ цЮПСДЮ) ХГАЮБКЪЕР ХУ НР ДПЮЙНМНБ Х СЙЮГШБЮЕР ДНПНЦС ЯАХБЬХЛЯЪ Я ОСРХ╩. (2, ЯР. 24)

б ЯСТХИЯЙНИ КХРЕПЮРСПЕ НАПЮГ яХЛСПЦ ОНКСВХК ДЮКЭМЕИЬЕЕ ПЮГБХРХЕ Х МЕЯЙНКЭЙН ХМСЧ РПЮЙРНБЙС. б ЯСТХГЛЕ яХЛСПЦ ЯХЛБНКХГХПСЕР яНБЕПЬЕММНЦН вЕКНБЕЙЮ, НАКЮДЮЧЫЕЦН ГМЮМХЕЛ аНФЕЯРБЕММНИ яСЫМНЯРХ. щРС яСЫМНЯРЭ, ЙЮЙ Х КЕЦЕМДЮПМСЧ ОРХЖС, МЕБНГЛНФМН СБХДЕРЭ.

б ╚лЮМРХЙ СРРЮИП╩ (╚аЕЯЕДЮ ОРХЖ╩), ГМЮЛЕМХРНИ ОНЩЛЕ ОЕПЯХДЯЙНЦН ОНЩРЮ тЮПХДХДДХМЮ юРРНПЮ, яХЛСПЦ √ ЩРН ЮККЕЦНПХВЕЯЙНЕ БШПЮФЕМХЕ ОНДКХММНЦН ГМЮМХЪ, ЯХЛБНК РНФДЕЯРБЮ РБНПЖЮ Х РБНПЕМХЪ.

┘ вСМ МХЦЮУ, ЙЮПДЮМД ХМ ЯХ ЛСПЦ ГСД

аЕЬЮЙ ХМ ЯХ ЛСПЦ НМ яХЛСПЦ АСД┘

┘ уЕЬПН ДХДЮМД яХЛСПЦХ РЮЛНЛ

аСД УСД яХЛСПЦ ЯХ ЛСПЦХ РЮЛНЛ┘

┘ аСД ХМ ЪЙ НМС НМ ЪЙ АСД ХМ,

дЮП УЮЛЮ НКЮМ ЙЮЯЯЕ МЮСМСД ХМ ┘

йНЦДЮ ОНЯЛНРПЕКХ ЩРХ РПХДЖЮРЭ ОРХЖ Х САЕДХКХЯЭ Б РНЛ, ВРН НМХ ЯЮЛХ ЪБКЪЧРЯЪ яХЛСПЦЮЛХ, РН СДХБХКХЯЭ ЩРНЛС┘ йНЦДЮ ЯЛНРПЕКХ НМХ МЮ яХЛСПЦЮ, БХДЕКХ РПХДЖЮРЭ ОРХЖ. ю ЙНЦДЮ ЯЛНРПЕКХ МЮ ЯЕАЪ, БХДЕКХ РПХДЖЮРЭ ОРХЖ Х ЙЮФДЮЪ НЙЮГЮКЮЯЭ яХЛСПЦНЛ. бН БЯЕЛ ЛХПЕ МХЙРН НА ЩРНЛ ЕЫЕ МЕ ЯКШЬЮК┘ (3, ЯР.55)

юКХЬЕП мЮБНХ ХГКНФХК ЯБНИ БЮПХЮМР ЩРНИ ОНЩЛШ МЮ РЧПЙЯЙНЛ ЪГШЙЕ, МЮГБЮБ ЕЕ ╚кХЯНМ СРРЮИП╩ (╚ъГШЙ ОРХЖ╩). б ОНЩЛЕ мЮБНХ ОРХЖШ НРОПЮБКЪЧРЯЪ МЮ ОНХЯЙХ ЛСДПНЦН ЬЮУЮ яХЛСПЦЮ, ДЮАШ НМ ЯОЮЯ ХУ НР ЯРПЮДЮМХИ ФХГМХ. лХМНБЮБ ЯЕЛЭ ДНКХМ ХКХ ЛНПЕИ (МЮГБЮМХЕ ОПЕДОНЯКЕДМЕЦН ХГ МХУ ╚цНКНБНЙПСФЕМХЕ╩, ОНЯКЕДМЕЦН √ ╚сМХВРНФЕМХЕ╩), ЯЕЛЭ ЯРСОЕМЕИ МЮ ОСРХ ЯНБЕПЬЕМЯРБНБЮМХЪ, ОПНИДЪ ЛМНФЕЯРБН ХЯОШРЮМХИ, ОРХЖШ Б ТХМЮКЕ ЯРПЮМЯРБХЪ ДНЯРХЦЮЧР ОШЬМШУ ЯЮДНБ ЕДХМЕМХЪ - НАХРЕКХ яХЛСПЦЮ, ЦДЕ Б ЙЮФДНИ ПНГЕ, ЯКНБМН Б ГЕПЙЮКЕ, БХДЪР ЯНАЯРБЕММНЕ НРПЮФЕМХЕ. оРХЖЮЛ НРЙПШБЮЕРЯЪ, ВРН ЬЮУ яХЛСПЦ √ ЩРН НМХ, РПХДЖЮРЭ ОРХЖ (ХГ НЦПНЛМНИ ЯРЮХ КХЬЭ РПХДЖЮРЭ ДНЯРХЦКХ ЖЕКХ; ЯКНБН ╚ЯХ╩ ОН-ОЕПЯХДЯЙХ √ РПХДЖЮРЭ, ╚ЛСПЦ╩ √ ОРХЖЮ): яХЛСПЦ Х ЕЦН ОНДДЮММШЕ ЕДХМШ. нМХ-РН Х ЕЯРЭ ╚яХЛСПЦ╩. ╚яХЛСПЦ╩ - ЩРН ЙЮФДЮЪ ХГ МХУ Х БЯЕ НМХ БЛЕЯРЕ:

┘рПХДЖЮРЭ ОРХЖ МЮ яХЛСПЦЮ ЯРПЕЛХКХЯЭ БГЦКЪМСРЭ

х Б ЯЕАЕ СБХДЮКХ ЯХЛСПЦНБС ЯСРЭ! ...

┘яРЮКЮ ЪБМНЧ РЮИМЮ, ВРН Б ГМЮМХЪУ РЮХРЭЯЪ,

х ФЕЛВСФМХЖЮ Б ФЕЛВСЦ ЯЛНЦКЮ ОПЕБПЮРХРЭЯЪ ┘

┘рНР, ЙРН АШК БНГМЕЯЕМ Й ЕДХМЕМХЧ ПЮГНЛ,
рЮИМ ЕДХМНЦН АНЦЮ ДНЯРХЦ ЕЦН ПЮГСЛ. (4, ЯР. 284-285)

бНОКНЫЮЪ ЯРНКЭ ЮАЯРПЮЙРМШЕ ХДЕХ, яХЛСПЦ, РЕЛ МЕ ЛЕМЕЕ, МЕ КХЬЕМ БОНКМЕ ЛЮРЕПХЮКЭМНЦН НОЕПЕМХЪ: Б ОНЩЛЕ ╚ъГШЙ ОРХЖ╩ ПЮЯЯЙЮГШБЮЕРЯЪ, ЙЮЙ, ОПНКЕРЮЪ МЮД йХРЮЕЛ, НМ НАПНМХК ОЕПН МЕНАШВЮИМНИ ПЮЯЖБЕРЙХ - ЯБЕПЙЮЧЫЕЕ ЯРНКЭ ЪПЙН, ВРН БЕЯЭ йХРЮИ (Б ОНЩЛЕ √ ЦНПНД) НДЕКЯЪ ЯХЪМХЕЛ. я ЩРНЦН ДМЪ БЯЕ ЙХРЮИЯЙНЕ МЮЯЕКЕМХЕ НАПЕКН ОПХЯРПЮЯРХЕ Й ГЮМЪРХЧ ФХБНОХЯЭЧ. яЮЛШЛ БХПРСНГМШЛ ФХБНОХЯЖЕЛ ЯРЮК лЮМХ, КЕЦЕМДЮПМШИ НЯМНБЮРЕКЭ ЛЮМХУЕИЯРБЮ, ПЕКХЦХХ, ЯНВЕРЮЧЫЕИ ВЕПРШ ГНПНЮЯРПХГЛЮ Х УПХЯРХЮМЯРБЮ (Б ЙКЮЯЯХВЕЯЙНИ БНЯРНВМНИ ОНЩГХХ лЮМХ √ НАПЮГ ЦЕМХЮКЭМНЦН УСДНФМХЙЮ). рЮЙХЛ НАПЮГНЛ, яХЛСПЦ ЛНФЕР ЯКСФХРЭ Х ЯХЛБНКНЛ ХЯЙСЯЯРБЮ.

йНЯЛНЦПЮТ юКЭ йЮГБХМХ Б ЯБНХУ ╚вСДЕЯЮУ РБНПЕМХЪ╩ СРБЕПФДЮЕР, ВРН яХЛСПЦ, НМЮ ФЕ юМЙЮ, ФХБЕР ЯЕЛЭЯНР КЕР, Х, ЙНЦДЮ С МЕЦН ОНДПЮЯРЮЕР ЯШМ, НРЕЖ ПЮГФХЦЮЕР ЙНЯРЕП Х АПНЯЮЕРЯЪ Б НЦНМЭ. йЮЙ НРЛЕВЮЕР кЕИМ, ЩРН МЮОНЛХМЮЕР ДПЕБМЕЦПЕВЕЯЙСЧ КЕЦЕМДС Н тЕМХЙЯЕ. б ЯБНЕИ ЙМХЦХ ╚щКХМ ЪДДЪЬХ, ДХКХМ ЪДДЮЬХ╩ йЪЛХКЪ бЕКХЕБЮ Б ЯРЮРЭЕ, ОНЯБЪЫЕММНИ ЛХТНКНЦХХ АКХФМЕЦН бНЯРНЙЮ, ОХЬЕР, ВРН ╚яХЛСПЦ НАЗЕДХМХК Б ЯЕАЕ РПХДЖЮРЭ ПЮГМШУ ОРХЖ. хПЮМЖШ МЮГШБЮЧР ЕЕ яХПЕМЦ, юМЙЮ. нМЮ ОЮПХР РЮЙ БШЯНЙН, ВРН ЩРЮ БШЯНРЮ МЕ ДНЯЪЦЮЕЛЮ ДКЪ ВЕКНБЕВЕЯЙНЦН БГНПЮ. оН КЕЦЕМДЕ ЩРЮ ОРХЖЮ БЯРПЕВЮКЮЯЭ Я юКЕЙЯЮМДПНЛ Х ВЮЯРН АЕЯЕДНБЮКЮ Я ОПНПНЙНЛ яСКЕИЛЮМНЛ √ ОНБЕКХРЕКЕЛ ОРХЖ. б НДМНИ ФЕ КЕЦЕМДЕ ЦНБНПХРЯЪ, ВРН Б уХДФЮГЕ ЩРХУ ОРХЖ ЯРЮКН МЮЯРНКЭЙН ЛМНЦН,НАЕЯОНЙНЕММШИ МЮПНД ОНФЮКНБЮКЯЪ уЮКХДС ХАМ яЮМ▓ЮМС (ОПНПНЙ ДН лСУЮЛЛЕДЮ). нМ ФЕ ОНОПНЯХК С аНЦЮ НРОПЮБХРЭ ОРХЖ БШЯНЙН МЮ МЕАН. я РЕУ ОНП МЮ ГЕЛКЕ ЩРХУ ОРХЖ МЕ БХДМН╩. (5, ЯР.25-26)═════

я ЛНЛЕМРЮ БНЖЮПЕМХЪ ДХМЮЯРХХ яЕТЕБХДНБ ХГНАПЮФЕМХЕ яХЛСПЦ ЪБКЪЕРЯЪ ЦНЯСДЮПЯРБЕММШЛ ЦЕПАНЛ хПЮМЮ.

оПНХГБНДМНЕ ФЕ НР ЯКНБЮ ╚уСЛН╩ ОПХКЮЦЮРЕКЭМНЕ ╚УСЛЮЧМ╩ (Б ПСЯЯЙНЛ ЪГШЙЕ ╚ЦЮЛЮЧМ╩) ОЕПЕБНДХРЯЪ МЮ ПСЯЯЙХИ ЪГШЙ ЙЮЙ ОПХЪРМШИ, ДНАПШИ, УНПНЬХИ, Ю РЮЙФЕ ЙЮЙ АКЮЦНПНДМШИ, ОПНЖБЕРЮЧЫХИ, АКЮЦНЯКНБЕММШИ, БШЯНВЮИЬХИ, ЮБЦСЯРЕИЬХИ, АКЮЦНОНКСВМШИ, ЬЮУЯЙХИ, ХЛОЕПЮРНПЯЙХИ. яКНБН ╚УСЛЮЧМ╩ НГМЮВЮЕР Х ЙЮВЕЯРБН, НРКХВЮЧЫЕЕ ОРХЖС цЮЛЮЧМ НР ДПСЦХУ ОРХЖ ЙЮЙ ЯЮЛСЧ ЖЮПЯРБЕММСЧ.

яНАЯРБЕММН ЦНБНПЪ, уСЛЮЧМ √ ЩРН ЛСФЯЙНЕ ХЛЪ, РЮЙ ГБЮКХ ЯШМЮ ХМДХИЯЙНЦН ХЛОЕПЮРНПЮ Х ОНКЙНБНДЖЮ аЮАСПЮ. б дЕКХ ЯНУПЮМХКЯЪ ЛЮБГНКЕИ уСЛЮЧМЮ, ОНЯРПНЕММШИ БН БРНПНИ ОНКНБХМЕ XVI БЕЙЮ. еЦН ДНВЭ МЮОХЯЮКЮ Н МЕЛ ЙМХЦС ╚уСЛЮЧММЮЛЩ╩.

╚яКНБН ╚цЮЛЮЧМ╩ ЙЮЙ ОПХКЮЦЮРЕКЭМНЕ ЬХПНЙН ОПХЛЕМЪКНЯЭ ДКЪ БШПЮФЕМХЪ ОПЕБНЯУНДМНИ ЯРЕОЕМХ Б НАПЮЫЕМХЪУ Й БШЯНЙНОНЯРЮБКЕММНЛС КХЖС Б ДХОКНЛЮРХВЕЯЙХУ ЦПЮЛНРЮУ, РЮЙ, МЮОПХЛЕП, аНПХЯ цНДСМНБ Б ОНЯНКЭЯЙНИ ЦПЮЛНРЕ юААЮЯ-ЬЮУС ОХЬЕР: ╚┘ ЕЦН ЖЮПЯЙНЦН БЕКХВЕЯРБЮ ┘ БН ЖЮПЪУ ЯБЕРКННАПЮГМЕИЬЕЛС Х ХГАПЮММНЛС ЦЮЛЮЧМС ОНДПЮФЮРЕКЧ, ЯКЮБМЕИЬЕЛС ЦНЯСДЮПЧ оЕПЯХРЯЙХЪ Х ьХПБЮМЯЙХЪ ГЕЛКХ, МЮВЮКЭМХЙС хПЮМЯЙНЛС Х рХПЮМЯЙНЛС юААЮЯЭ-ЬЮУНБС ┘╩. (2, ЯР. 24-25)

╚оНМЪРХЕ ╚ЦЮЛЮЧМ╩ ОЕПЕУНДХКН Я бНЯРНЙЮ МЮ пСЯЭ. мЮ пСЯХ ОРХЖЮ цЮЛЮЧМ, ЙЮЙ яХПХМ Х юКЙНМНЯР, МЮДЕКЪКЮЯЭ ВСДЕЯМНИ ЯХКНИ ОЕМХЪ, ЯОНЯНАМНИ НВЮПНБЮРЭ ВЕКНБЕЙЮ. нА ЩРНЛ МЮОПХЛЕП, ПЮЯЯЙЮГШБЮЕРЯЪ Б ОПХРВЕ ╚рШЯЪВЮ КЕР ОПНИДЕ ЪЙН ДЕМЭ ЕДХМ╩ Х ДБСУКХЯРНБНИ КСАНВМНИ ЙЮПРХМЕ XIII БЕЙЮ МЮ ЩРНР ЯЧФЕР. кЕЦЕМДЮ ОНБЕЯРБСЕР НА ХМНЙЕ, ЙНРНПШИ, СБКЕЙЬХЯЭ ОЕМХЕЛ ПЮИЯЙНИ ОРХЖШ, УНДХК ГЮ МЕИ, ЙЮЙ ЕЛС ОНЙЮГЮКНЯЭ, МЕ АНКЕЕ РПЕУ ВЮЯНБ. бЕПМСБЬХЯЭ Б ЛНМЮЯРШПЭ, НМ МХЙНЦН МЕ СГМЮК, РЮЙ ЙЮЙ ЯКСЬЮК БНКЬЕАМНЕ ОЕМХЕ РПХЯРЮ КЕР.╩ (2, ЯР. 24)

дЮКЭМЕИЬЕЕ ПЮГБХРХЕ ОПЕДЯРЮБКЕМХЪ Н ОРХЖЕ цЮЛЮЧМ ЬКН Б пНЯЯХХ ОН ОСРХ МЮЯШЫЕМХЪ ЩРНЦН НАПЮГЮ ПНЛЮМРХВЕЯЙХЛ ЯНДЕПФЮМХЕЛ. ъПЙХИ ОПХЛЕП РНЛС √ ПЮЯЯЙЮГ х.я.рСПЦЕМЕБЮ ╚йЮЯЭЪМ Я йПЮЯХБНИ лЕВХ╩.

б XIX √ МЮВЮКЕ XX БЕЙЮ МЮЛЕРХКЮЯЭ ЕЫЕ НДМЮ РЕМДЕМЖХЪ √ ОПЕБПЮЫЕМХЕ цЮЛЮЧМ Б ЛМНЦНГМЮВМШИ ЯХЛБНК ЛХЯРХВЕЯЙНЦН УЮПЮЙРЕПЮ. щРНЛС ЯОНЯНАЯРБНБЮКЮ, ЩЯРЕРХВЕЯЙЮЪ ЮРЛНЯТЕПЮ РНЦН БПЕЛЕМХ. б ОПЮЙРХЙС ЯХЛБНКХЯРНБ БНЬКХ ХМНЯЙЮГЮМХЕ Х МНБШЕ ЯКНБЮ, ЙНРНПШЕ ЛНЦКХ ХЛЕРЭ МЕЯЙНКЭЙН СПНБМЕИ РПЮЙРНБЮМХЪ. б ЙЮВЕЯРБЕ ОПХЛЕПЮ ДНЯРЮРНВМН МЮГБЮРЭ КХРЕПЮРСПМШИ ЯАНПМХЙ ╚цЮЛЮЧМ╩ Я ХККЧЯРПЮЖХЕИ ю.юПМЬРЮЛЮ. б.бЮЯМЕЖНБ, РНФЕ НРДЮБЮЪ ДЮМЭ ЯХЛБНКХГЛС, МЮОХЯЮК ЙЮПРХМС ╚цЮЛЮЧМ╩, МЮ ЙНРНПНИ ХГНАПЮГХК ОРХЖС Б ЦКСАНЙНЛ РПЕБНФМНЛ ПЮГДСЛЭЕ. мЮУНДЪЯЭ ОНВРХ ОНД ЦХОМНРХВЕЯЙХЛ БОЕВЮРКЕМЕЛ НР ЩРНИ ЙЮПРХМШ, ю.аКНЙ МЮОХЯЮК БДНУМНБЕММНЕ ЯРХУНРБНПЕМХЕ ╚цЮЛЮЧМ, ОРХЖЮ БЕЫЮЪ╩:

мЮ ЦКЮДЪУ АЕЯЙНМЕВМШУ БНД,

гЮЙЮРНЛ Б ОСПОСП НАКЕВЕММШУ,

нМЮ БЕЫЮЕР Х ОНЕР,

мЕ Б ЯХКЮУ ЙПШК ОНДМЪРЭ ЯЛЪРЕММШУ┘═════ (6, ЯР. 38)

мЮ ЩРХ ЯРПНЙХ НРНГБЮКЯЪ ЛМНЦН КЕР ЯОСЯРЪ б.бШЯНЖЙХИ ЯРХУНРБНПЕМХЕЛ ╚оЕЯМЭ Н пНЯЯХХ╩, ЦДЕ цЮЛЮЧМ БЕЫЮЕР МЕ Н ЯРПЮЬМНЛ АСДСЫЕЛ, Ю Н ОПНАСФДЕМХХ пНДХМШ:

яКНБМН ЯЕЛЭ АНЦЮРШУ КСМ

мЮ ОСРХ ЛНЕЛ БЯРЮЕР √

щРН ОРХЖЮ ЦЮЛЮЧМ

мЮДЕФДС ОНДЮЕР ┘ (7, ЯР.361)

б ГЮОЮДМНЕБПНОЕИЯЙНЛ ХЯЙСЯЯРБЕ ОРХЖЮ цЮЛЮЧМ (яХЛСПЦ) АШК ОПЕНАПЮГНБЮМ Б яХМЧЧ оРХЖС. нМЮ ОНКСВХКЮ ЬХПНЙСЧ ХГБЕЯРМНЯРЭ ОНЯКЕ 1908 ЦНДЮ, ЙНЦДЮ л.лЕРЕПКХМЙ ЯНГДЮК ОНЩРХВЕЯЙСЧ ОЭЕЯС-ЯЙЮГЙС, ЦДЕ яХМЪЪ оРХЖЮ √ ЯХЛБНК ЯЮЛННРБЕПФЕММНЯРХ, БЕКХЙНДСЬХЪ Х МЕСДНБКЕРБНПЕММНЯРХ ДНЯРХЦМСРШЛ.

б ЛХТНКНЦХХ Х ХЯЙСЯЯРБЕ дПЕБМЕЦН йХРЮЪ ЯЧФЕРШ Я ПЮИЯЙХЛХ ОРХЖЮЛХ АШКХ БЕЯЭЛЮ ПЮЯОПНЯРПЮМЕМШ. нДМЮ ХГ МХУ - ОРХЖЮ тЩМУСЮМ. яКНБН ╚тЩМУСЮМ╩ ЯНЯРЮБКЕМН ХГ ДБСУ ЯКНБ: ╚ТЩМ╩, ОЕПЕБНДХРЯЪ ЙЮЙ ВСДЕЯМЮЪ ОРХЖЮ, МЕАЕЯМШИ ЦНЯСДЮПЭ, БШЯЬЮЪ МЕАЕЯМЮЪ ЯХКЮ, МЕАЕЯМШИ ДСУ Х ЯХЛБНК МЕАЮ, Х ╚УСЮМ╩, ЙНРНПНЕ РЮЙФЕ СОНРПЕАКЪЕРЯЪ Б ГМЮВЕМХХ ВСДЕЯМЮЪ ОРХЖЮ, МН ФЕМЯЙНЦН ПНДЮ.йХРЮИЯЙХИ НЦМЕММШИ тЕМУСЮМ ЪБКЪКЯЪ НДМХЛ ХГ ВЕРШПЕУ ЯБЪЫЕММШУ ЯНГДЮМХИ Х ЯХЛБНКХГХПНБЮК АЕЯЯЛЕПРХЕ, ЯНБЕПЬЕМЯРБН Х БЕКХЙНДСЬХЕ. оНЪБКЕМХЕ РЮЙНИ ОРХЖШ, ОСЯРЭ ДЮФЕ БН ЯМЕ, НГМЮВЮКН ОНБНПНРМШИ ЛНЛЕМР Б ФХГМХ ВЕКНБЕЙЮ, МЕНАУНДХЛНЯРЭ ЯНБЕПЬЕМХЪ ГМЮВХЛНЦН ДЕЪМХЪ КХАН ПНФДЕМХЪ ПЕАЕМЙЮ, МЮДЕКЕММНЦН НЯНАШЛХ РЮКЮМРЮЛХ.

хГ РЭЛШ БЕЙНБ Б ЯНМ ПЮГСЛЮ БКЕРЮЧР ЩРХ ЯЙЮГНВМШЕ, ПЮИЯЙХЕ ОРХЖШ, ОПХМНЯЪЫХЕ, ДЮПСЧЫХЕ ЯВЮЯРЭЕ, Х ЯЮДЪРЯЪ ОН ПЮГМШЕ ЯРНПНМШ ЙНПНЛШЯКЮ БЕЯНБ, МЮ ВЮЬХ ЙНРНПШУ ФХГМЭ Х ЯЛЕПРЭ ЙКЮДСР ЯБНЧ ЖЕМС ГЮ ДСЬС ВЕКНБЕЙЮ.

 

хЯОНКЭГНБЮММЮЪ КХРЕПЮРСПЮ

1. юГЕПАЮИДФЮМЯЙЮЪ мЮПНДМЮЪ кХРЕПЮРСПЮ ╚йХРЮАХ дЕДЕ йНПЦСД╩ аЮЙС, 2004

2. ц. пЮФМЕБ ╚гЮЦЮДЙХ ОРХЖШ цЮЛЮЧМ╩, ФСПМЮК ╚мЮСЙЮ Х фХГМЭ╩;1994., ╧1

3. ю. лСУЮЛЛЕДУНДФЮЕБ ╚лХПНБНГГПЕМХЕ тЮПХДХДДХМЮ юРРНПЮ╩. дЕПАЕМР, 1974

4. ю. мЮБНИ. яНВХМЕМХЕ Б 10 Р., Р.8 ╚ъГШЙ ОРХЖ╩. рЮЬЙЕМР, 1970

5. й. бЕКХЕБ ╚щКХМ ЪДДЮЬХ ДХКХМ ЪДДЮЬХ╩. аЮЙС, 1987

6. ю. аКНЙ (ЯА. ЯРХУНБ) ╚┘ Х Я ЛХПНЛ СРБЕПДХКЮЯЭ ЯБЪГЭ╩, лНЯЙБЮ, 1978

7. б. бШЯНЖЙХИ. хГАПЮММНЕ. лНЯЙБЮ, 1988

 


 


E.H.Məmmədov

FÜZULI ƏDƏBI MƏKTƏBININ FORMALAŞMASINDA QƏZƏL JANRININ ROLU


═══════════════ Hər bir xalqın milli mədəniyyətində və ədəbiyyatında elə zirvə-sənətkarlar olur ki, uzun əsrlər boyu ədəbi-mədəni həyatın özündən sonrakı əsas inkişaf istiqamətlərini müəyyən edir. Azərbaycan xalqının qismətinə düşmüş bu cür sənətkarlar arasında dahi şairimiz Məhəmməd Füzulinin unikal mövqeyi vardır. Bir çox ədəbi-mədəni dəyərlərimiz kimi, Füzuli irsinə də sərrast və lakonik qiymət vermiş ümummilli liderimiz Heydər Əliyev şairin 500 illik yubileyində onun Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyəti üçün müstəsna əhəmiyyətə malik olan yaradıcılığını belə qiymətləndirmişdir:

⌠Belə bir zamanda, belə bir dövrdə Məhəmməd Füzuli yaradıcılığı bizə ruh verir, ilham verir. Məhəmməd Füzuli yaradıcılığı xalqımızda həmişə milli mənlik duyğularını, hisslərini tərbiyə etmiş və xalqımızı dərk etmək, qorumaq ruhunda tərbiyə etmişdir. Biz fəxr edirik ki, xalqımız belə qədim mədəniyyətə malikdir.Biz fəxr edirik ki, xalqımız öz böyük şəxsiyyətləri vasitəsilə Azərbaycanın milli mənəvi dəyərlərini daim qoruyub saxlamış, zənginləşdirmiş və bu gün ümumbəşəri dəyərlərin bir hissəsinə çevirmişdir. Biz fəxr edirik ki,Məhəmməd Füzuli kimi dahi şairimiz var, böyük alimimiz var, filosofumuz var■(1,352).

═════════ Böyük öndərin sözlərinə yalnız bir şeyi əlavə etmək olar ki, Füzuli irsinin bizim bugünkü ictimai-mədəni həyatımızda iştirakı bir tərəfdən də onun möhtəşəm ədəbi məktəbi, bu məktəbin böyük nümayəndələrinin yaradıcılığı vasitəsilə baş verir.

═════════ Ümumilikdə orta əsrlərin klassik Azərbaycan ədəbi məktəbini tədqiq edən mütəxəssislər bu məktəbin fərqləndirici xüsusiyyətlərini də müəyyən etməyə çalışmışlar.Bunların arasında ⌠forma qüsursuzluğu, sözlərin poetik imkanından maksimum istifadə, poetik mənanın çoxlaylılığı və hər layın xüsusi təyinata malik olması, təsvir və tərənnümlərdə ədəb dairəsinə ciddi riayət edilməsi, dərin rəmzilik, mümkün qədər az sözlə mümkün qədər çox poetik fiqurun verilməsi və s. Azərbaycan poeziya məktəbinin əsas üslubi xüsusiyyətlərindəndir■(6,56).

═════════ Bütün bu ədəbi ənənələrin qanuni varisi olan, hələ gənc yaşlarından öz ölməz əsərləri ilə ədəbi məktəbinin bünövrəsini qoymuş Füzuli, sonralar √ türk divanını sistemə salıb formalaşdırdıqdan sonra həmin kitaba yazdığı dibaçədə - ön sözdə özünün ədəbi-nəzəri görüşlərini ifadə edərək bunu belə qiymətləndirirdi:══════════════════════════════════

════════ ⌠Mənim ki, səhifeyi-cibillətimdə bidayəti-ruzi-əzəldən kilki-qəza hərfi-məhəbbəti-nəzm rəqəm qılmışdı və hədiqeyi-fitrətimdə bidayəti-fitrətdən töxmi-məvəddət və mövzuniyyət əkilmişdi, ol məcmə`in sihabi-imtizacindən nihali-təbiətim nəm çəkib, izhari-əzhari-ite`dadi-nəzm etdi... Lacərəm əndəlibi-şeyda kimi sərməst oldum və ol güllərə qarşı tərənnüm etməyə iste`dadi-fitrətdən rüxsət buldum. Üfüqi-təb`imdə hilali-mövzuniyyət tülu edib ol xurşidvəşlərdən iqtibasi-nuri-şövq etməgim gün-gündən bir qayətdə mütəzaid oldu ki, az müddətdə əşəeyi-ənvari √ nəzmimlə çox şəhərlər və vilayətlər doldu.

════════════ Qitə

════════ ════════Seyti-fəsahət ilə sözüm dutdu aləmi,

═══════════════ Mən məhdi-e`tibardə tifli-zəbun hənuz.

 

═══════════════ Buyi-xoşumla oldu müəttər dimağlər,

═══════════════ Mən nafeyi-vücuddə bir qətrə xun hənuz.

═══════════ Zaman√zaman sevdayi√şe`r sair əf`alimə qalib düşüb və güruh-güruh Lelivəşlər Məcnun kimi istima`i-şe`r üçün başıma uyuşub, şairligim müqərrər oldu və avazeyi-nəzmim ilə aləmlər doldu və şöhrəti-tam buldu■ (3,26).

══════════ Şairin müasiri olan və onunla şəxsən görüşüb söhbət edən təzkirə müəllifi ədəbiyyatşünaslar da onun özü haqqında dediyi bu sözləri təsdiq etmişlər. Füzulinin müasiri olmuş və onu şəxsən tanımış Sadiq bəy Sadiqinin yaradıcılığını araşdıran M.Muradova bu barədə yazır:

════════ ⌠Sadiqi⌠Məcməül-xəvas■ın yeddinci fəslini böyük şair Məhəmməd Füzuli ilə başlamışdır. Təzkirənin bu hissəsinə daxil edilən şairlər haqqında yazılanların məzmunundan da görünür ki, müəllif türk, fars və ərəb dillərini kamil bilən şairləri ⌠iste`dadı ilə türki və farsi və ərəbi kəlaminə qadir bolub, ərəb və əcəmdə lətafəti-təb` və nəzakəti-dəhan■ hesab edir. Füzulinin müasiri Sadiqi onun hər üç dildə yüksək səviyyəli əsərlər yaratdığı qənaətinə gəlir, elə buna görə də ⌠Məcməül-xəvas■ın yeddinci fəslini Füzuli ilə başlayırdı. Bununla da o, Füzulinin ərəb, fars və türk dilində şeir demək qabiliyyətini təqdirəlayiq bilmiş, onu başqa şairlərlə müqayisə edərək ⌠heç kişiyə bu iste`dad səadətinin nəsib olmadığını■ qətiyyətlə söyləmişdir■(10,44).

═════════ ⌠Gülşənüş-şüəra■ adlı türk dilində qələmə aldığı təzkirəsini 1563-cü ildə - Füzulinin vəfatından cəmi yeddi il sonra bitirmiş Əhdi Bağdadi də şairin hələ sağlığında ədəbi dairələrdə böyük nüfuz və hörmət sahibi olduğunu yazmışdır. ⌠O (Əhdi Bağdadi √ E.M.), Füzulini şeirə məzmun və forma gözəlliyi gətirən, bədii sənətkarlıq baxımından orijinal bir şair kimi təqdim edir. Şairi ⌠kəmali-mərifət ilə kamil, fünuni-fəzaillə fazil, xoştəb və şirinsöhbət, əruz və qafiyədə mahir■ bir sənətkar kimi qiymətləndirir■ (2,200).

════════ Ancaq onu da yaddan çıxarmaq lazım deyil ki, Füzuli özü də əvvəlcə müəyyən bir ədəbi məktəbin yetirməsi olmuşdur ki, bu da onun böyük sələfi Nizaminin poetik məktəbidir. Nizami poetik məktəbinin formalaşma dinamikasını izləyən T.Kərimli bu nəticəyə gəlir ki: ⌠...Nizami əsas vurğunu ⌠şivəyə■, yəni ⌠üsluba■ və şeirin ⌠hücrəyə köçürülməsinə■, yəni indiki terminlə ifadə etsək, demokratikləşməsinə yönəldir. Şairin əsas novatorluğu özünü bunlarda göstərir. Qalan hallarda isə Nizami regional və skolyar ənənələrə sadiq qalır. Lakin ənənəvi kərpiclərin daha optimal konstruksiyasından istifadə edən Nizami, özündən əvvəl eyni tikinti materialından, yəni sözdən tikilmiş saraylardan daha gözəl saraylar tikir. Bəlkə, poetik məktəb yaratmağın sirri də elə bundadır■(6,61).

═══════════════ Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında Füzuli haqqında ilk iri və sanballı tədqiqatlardan birinin müəllifi olan Firidun bəy Köçərli onun ədəbi məktəbi probleminə də toxunmuş və bu barədə qiymətli fikirlər söyləmişdir. Görkəmli alim yazır: ⌠O ki qaldı Azərbaycan şairlərinə, onlardan çoxu Füzuliyə peryəvilik edib, xüsusən qəzəliyyat və müxəmməsat qismi əsərlərində ustadi-giramiləri getdiyi təriqi ixtiyar edib onunla getmişlər və bəziləri bu müqəllidlikdə uca məqama yetişib fünuni-şeirdə böyük bir məharət kəsb etmişlər■(7,90).═══════

══════════════ Füzuli ədəbi məktəbinin formalaşmasında lirikanın, xüsusilə də qəzəl janrının çox böyük rolu olmuşdur. Məlum olduğu kimi, şair özü də qəzələ yüksək önəm vermiş, onu başqa janrlardan üstün saymışdır. Türk divanının dibaçəsində bu problemə toxunan Füzuli yazır:

═══════════════════════════════ Könül, gərçi əş`arə çox rəsm var,

═══════════════ Qəzəl rəsmin et cümlədən ixtiyar

═══════════════ Ki, hər məhfilin zinətidir qəzəl,

═══════════════ Xirədməndlər sən`ətidir qəzəl.

═══════════════ Qəzəl de ki, məşhuri-dövran ola,

═══════════════ Oxumaq da, yazmaq da asan ola (3,28).

═══════════════ Azərbaycan ədəbiyyatında qəzəl janrının tarixi və poetikası haqqında xüsusi monoqrafiya yazmış prof. A.Rüstəmova qaynaqlara söykənərək qəzəli əsas etibarilə sevgi və məhəbbətin tərənnümünə həsr edilmiş janr sayır:

═══════════════ ⌠Mənbələr yekdilliklə onu (qəzəli √ E.M.) qədim ərəb poeziyası ilə bağlayır və bu ədəbiyyatda məhəbbət mövzusunda lirik nümunələr olduğunu göstərirlər.Elə sözün lüğəti mənası da ərəbcədir, ⌠eşqbazlıq■, ⌠müaşiqə■ mənalarına uyar gəlir. Orta əsrlərin ədəbiyyat nəzəriyyəsinə dair kitablar içərisində ilk dəfə qəzəlin tərifinə IX √X yüzilliklərdə yaşayıb yaratmış Qüdamə ibn Cəfərin ⌠Nəqd-əş-şeir■ əsərində təsadüf edirik:⌠Qəzəl - ...bu məhz məhəbbət deməkdir, qadınlara olan çılğın sevgi haqqında hekayətdir■(12,3-4).

═══════════════ Füzuliyə qədər qəzəl Azərbaycan ədəbiyyatında zəngin və uzun bir yol keçmiş, bir janr kimi formalaşmış, ədəbiyyatımızda, lirikamızda vətəndaşlıq hüququ qazanmışdır. Xüsusən XII əsrdə dəri dilində yaranan Azərbaycan ədəbiyyatı nümunələri arasında qəzəlin də aparıcı janrlardan biri olduğunu görürük. Azərbaycan qəzəlinin keçdiyi inkişaf yoluna qısaca nəzər salan A.Rüstəmova yazır:

═══════════════ ⌠Məlum olduğu kimi, bir sıra ictimai-siyasi-tarixi zərurət baxımından yazılı Azərbaycan ədəbiyyatı VII-X əsrlərdə daha çox ərəb, XI əsrdən sonra isə fars-dəri dilində formalaşıb inkişaf etmişdir. Hər halda bu dövrlərdə və daha əvvəlki çağlarda doğma dildə yazıb yaradan sənətkarlar və bədii nümunələr olmuşsa da, zəmanəmizə qədər gəlib çatmamışdır. Azərbaycan dilində ilk yazılı şeir XIII əsrə aiddir. XIII əsrdən başlayaraq Azərbaycan poeziyası iki dildə - Azərbaycan vəfars-dəri dillərində öz varlığını göstərdi. XVIII əsrdən isə Azərbaycanda doğma dildə şeir yad dili tamamilə sıxışdırıb aradan çıxardı■(12,24-25).

═══════════════ İlkin formalaşma dövründə müstəqil janr əlamətlərinə kifayət qədər malik olmayan Azərbaycan qəzəli əsasən qəzəl-nəsiblər şəklində yaranmış, istər VII-X əsrlərin ərəbdilli, istərsə də XI əsrin farsdilli Azərbaycan poeziyasında daha çox qəsidələrin giriş hissəsini təşkil etmişdir. ⌠Lakin artıq XII əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatında qəzəl həm də müstəqil janr kimi öz kamil nümunələrini verir. Elə Fələki Şirvani, Mücirəddin Beyləqani, Xaqani yaradıcılığında, Qivami Mütərrizi, Nizami sənətində■(12,25).

═══════════════ Qəzəl janrının intişarını əsas etibarilə ictimai tələbatla bağlayan tədqiqatçı yazır: ⌠Qəzəlin bəşəri məzmunu, yığcam, lakonik forması, ahəng və ritmi onu şəhər ədəbiyyatının mühüm janrına çevirirdi. Qəzəl xalq kütlələrinin müxtəlif təbəqələrini özünə cəlb edir, asan qavranılıb əzbərlənir, bazarlarda, meydanlarda avazla oxunur, musiqi məclislərində ud, tənbur və digər çalğı alətlərinin müşayiətilə səslənirdi■(12,27). ═══════════════════════════════════════════════════════ ═══════════════ Azərbaycan poeziya məktəbi ilə təxminən eyni vaxtda formalaşan İsfahan poeziya məktəbini sistemli şəkildə tədqiq etmiş rus alimi Z.N.Vorojeykina da qəzəli məhəbbət lirikasnın örnəkləri kimi nəzərdən keçirmiş, bu janrın qalan bütün janrlardan sonra formalaşdığı qənaətinə gəlmişdir:

цЮГЕКЭ ЯТНПЛХПНБЮКЮЯЭ ОНГФЕ БЯЕУ НЯРЮКЭМШУ ФЮМПНБШУ ТНПЛ ЙКЮЯЯХВЕЯЙНЦН ОЕПЯХДЯЙНЦН ЯРХУЮ. б ВЕРШПЕУБЕЙНБНИ ХЯРНПХХ ФЮМПНБНЦН ЯРЮМНБКЕМХЪ ОЕПЯНЪГШВМНИ ЦЮГЕКХ, НР ОЕПБШУ ЕЕ ЙНЛОНМЕМРНБ Б ОНЩГХХ пСДЮЙХ (СЛ. б 940-41 Ц.) ДН ПЮЯЖБЕРЮ ФЮМПЮ С яЮЮДХ Х уЮТХГЮ (1325-1390), БЮФМШЛ ЩРЮОНЛ АШКН ЦЮГЕКЭМНЕ РБНПВЕЯРБН МЮЬХУ ХЯТЮУЮМЯЙХУ ОНЕРНБ■ (15,147-148).════════════════════════════════ ════════════════════════════════════════ Qəzəl janrının forma bitkinliyinə çatmasında və mükəmməl şəklini almasında İsfahan şairlərindən Kamal İsmayılın rolunu yüksək qiymətləndirən hind alimi Şibli Nemani bu janrın əsasının yuxarıda göstərilən şair tərəfindən qoyulduğu, Sədi tərəfindən isə davam və inkişaf etdirildiyi qənaətini irəli sürmüşdür (11,22).════════════════ ═══════════════

Tale elə gətirmişdir ki, islam ədəbiyyatının üç böyük dili - ərəb, fars və türk dilləri xronoloji baxımdan bir-birini izləmiş, müsəlman xalqlarının poeziyası bu dillərdə yaranıb inkişaf etmiş, biri digərinin bünövrəsi üzərində yüksəlmişdir. Buna görə də, Azərbaycan-türk qəzəlini də birbaşa ərəb və farsdilli poeziyanın varisi kimi nəzərdən keçirmək olar. Azərbaycan-türk qəzəli ilk kövrək addımlarını XIII yüzilliukdə atmağa başlamış, o dövrdən bizə çox az örnəklər gəlib çatmışdır. İzzəddin Həsənoğlunun müxtəlif qaynaqlarda təsadüfən qorunub saxlanmış üç qəzəli, elə ilk addımlardan Azərbaycan qəzəlinin farsdilli qəzəlin ən yaxşı ənənələrini uğurla mənimsədiyini və qəzəli bir janr kimi özününküləşdirdiyini göstərməkdədir. Təsadüfi deyil ki, Həsənoğlunun bizə gəılib çatmış bir farsca qəzəli də öz səviyyəsinə görə şairin sələflərinin həmin janrda qələmə alınmış əsərlərindən geri qalmır. Bu isə türkdilli qəzəlin böyük gələcəyindən xəbər verir, onun Füzuli kimi bir zirvə yaradacağını öncədən bildirirdi. Dilin rəvanlığı, obrazlılıq, poetik fiqurlardan bacarıqla və yerli-yerində istifadə Həsənoğlu əsərlərini Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatının ən yaxşı ənənələrinə yaxınlaşdırır. ══════════════════ ═══Əgər XIII əsrdə Azərbaycanın qəzəl çəmənində tək-tük çiçəklərin açıldığını görürüksə, XIV yüzillikdə artıq bütöv bir gülüstanın şahidi oluruq. Bu yüzilliyin iki möhtəşəm şairi √ Qazi Bürhanəddin və İmadəddin Nəsimi Azərbaycan qəzəlini həm miqdar, həm də məzmun və gözəllik baxımından xeyli inkişaf etdirir və farsdilli qəzəllə rəqabətə girə biləcək bir janr kimi ərsəyə gətirirlər. Ancaq Həsənoğlu qəzəllərində olduğu kimi, onların yaradıcılığında da hələ əruzun tələbləri ilə Azərbaycan-türk sözlərinin səslənişi arasında bir ziddiyyət, Füzulinin təbiri ilə desək, bir ⌠nahəmvar■liq görmək mümkündür. Məsələn, elə Həsənoğlunun iknci qəzəlindən bir neçə beytə nəzər salaq : Necəsən, gəl, ey yüzü ağım bənim, ══════════════════════════════════════════

Sən əritdin odlara yağım bənim.

And içərəm, səndən artıqsevməyim,

Sənin ilə xoş keçər çağım bənim (14,11).

Qəzəlin elə ilk beytinin ilk sözü √ ⌠necəsən■ sözü vəznin təsiri altında qeyri-təbii şəkildə uzanmağa ⌠məcbur olur■. Başqa türk sözlərinin də əksəriyyətinin aqibəti həmin sözün taleyinə bənzəyir. ⌠Ağlım■ sözündə, ⌠sənin■ sözündə ilk hecalar vəznin təsiri altında uzanır ki, bu da mükəmməl şeir texnikası üçün yolverilən, ancaq arzuedilməz bir hal olaraq, əruz nəzəriyyəsində ⌠zihaf■ və ⌠imalə■ terminləri ilə poetik ustalıqdan kənara çıxmaq halları kimi təsbit edilmişdir.══════════════════════ Füzuli dövründə qəzəl artıq bir janr kimi kamilləşmiş, nəinki fars ədəbiyyatında onun Sədi Şirazi, Hafiz Şirazi kimi böyük ustadları, həm də türk ədəbiyyatında Nəsimi, Nəvai, Baqi kimi qüdrətli nümayəndələri yetişmişdi. Bəsgörəsən nə üçün Füzuli türk dilində ⌠nəzmi-naziyin■ az olmasından şikayətlənir və bu boşluğu doldurmaq missiyasını öz üzərinə götürürdü? Bunun səbəbi, ilk növbədə, Füzulinin qəzəl qarşısına qoyduğu fərqli estetik tələblərlə bağlı olmalıdır.Farsca divanının dibaçəsində bu barədə oxuyuruq:═══════════════════════════ ⌠Lakin çətin anlaşılan ibarələrə və məzmun incəliyinə qarşı yaradılışımda bir məhəbbət vardır. Bunun üçün təbiətim həmişə qəsidə və müəmma yazmağa meyl edərdi. Qəzəl yazmaq xatirimə gəlmirdi və fikrimin səyyahı onu ələ keçirmək vadisində gəzinmirdi. Çünki qəzəl aşiqin könül dərdini mərhəmətli sevgilisinə açması və ya məşuqun öz halını sadiq aşiqinə bildirməsidir. Bu isə yeni yetişən gənclər arasında və ya təmiz ürəkli cavanlarla yoldaşlıq etməyin verdiyi zövq və həyəcanla olur. Qəzəl üslubunda mübhəm məzmunlar, anlaşılmaz ləfzlər heç kəsə bir həyəcan verməz. Qəzəlin özünəməxsus bir dili və müəyyən kəlmə aləmi vardır■(4,16).═══════════════ Demək, Füzuli qəzəlin klassik tərifi ilə razılaşır və onu aşiqanə-lirik bir janr sayır. Buna görə də əsasən hürufi ideyaların təbliğinə həsr edilmiş Nəsimi qəzəllərini bu janrın mükəmməl nümunələri hesab etmir və kamil qəzəl yaratmaq missiyasını özündə saxlayır.Hələ onu demirik ki, Qazi Bürhanəddinin unikal divanı ilə Füzuli, görünür, ümumiyyətlə, tanış olmamışdır. Janrda bu mükəmməl örnəkləri ərsəyə gətirməyin əlamətləri nədir və ümumiyyətlə, Füzuli qəzəlinin məktəb yaratmaq funksiyası özünü nədə göstərir? Azərbaycan ədəbiyyatının bütövlükdə ən böyük tədqiqatçılarından olan prof. Y.Qarayev türkcə yazmaqda uğur qazanmaq arzusunu bir qədər özünəməxsus şəkildə qiymətləndirərək yazır:════════════════════ ⌠Söhbət türkcə yazmaqdan yox, türkcə şeir ənənəsini Şərqdə hakim ədəbi dəbə və ənənəyə çevirməkdən, ərəbcə və farsca qədər kamil, məqbul, elitar ənənə səviyyəsinə qaldırmaqdan gedir. Bu işi türklük miqyasında özü də birbaşa oğuzcanın materialında Füzuli görmüş olur. Məhz Füzulidən sonra ana türkcəyə münasibətdə ⌠vəhşi tikan■ və ya ⌠vəhşi cüyür■ metaforasından daha heç əsər-əlamət qalmır. Füzuliyə qədər,şübhəsiz, türkcə yazan türk dahiləri çox olur, amma bütünlükdə Şərq dil arealında onun mövqeyini dəyişən, dünya miqyasında bu dil barədə təsəvvürü, obrazı, metaforanı (!) dəyişən √ Füzuli olur!■ (8,181-182)═══════════════ Alimin bu fikri Füzuli ədəbi məktəbinin formalaşması baxımından da düşünmək üçün qida verir. Belə ki, Füzuli özünə qədərki böyük şairlərin görmədiyi, görə bilmədiyi bir işi gördüyü üçün özündən sonrakıların diqqətini cəlb edir, onların yaradıcılığı üçün meyar, ideal, örnək olur və Füzuli ədəbi məktəbi anlayışı formalaşır.═══ Füzuli qəzəli, hər şeydən əvvəl, öz bütövlüyü ilə seçilir. Bütövlük özünü həm formada, həm də məzmunda göstərir. Füzuli qəzəli elə bir kamil poetik sistemdir ki, ondan nəinki bir beyti və ya misranı, bir sözü belə çıxarmaq, dəyişdirmək √ bütövlükdə sistemin pozulmasına və ilkin gözəlliyini itirməsinə gətirib çıxarır. Şairin qəzəllərinin bu xüsusiyyətini nəzərdə tutan prof. A.Rüstəmova yazır:

⌠Füzuli qəzəlləri türk qəzəl ədəbiyyatında xüsusi bir bir mərhələ təşkil edir. Klassik şeir texnikası və mədəniyyətinə şair dərindən yiyələnmiş sənətkar idi. Əruzun sirlərinə incəliklərinə qədər bələd idi. Qəzəlindəki ritmik ahəngdarlıq, musiqi nəvası da buradan irəli gəlirdi. Füzuli qəzəllərinin məzmunu və mənası sanki öz vəzn və qəlibini tapır, hər bir qəzəlində ölçü vahidi məhz həmin qəzəldə təqdim olunan lirik √ psixoloji ovqatın açılmasına kömək edir■(13,27).═══════════════════════════ Görkəmli Türkiyə füzulişünası prof. H. İpəktən də Füzuli qəzəlinin özəlliklərini aşkar etməyə çalışmış, bunu dörd əsas bənddə ifadə etmişdir ki, onlardan biri də aşağıdakıdır:═══════ ⌠Füzulinin şeirləri içdən və səmimidir. Füzulinin şeirləri şəkil və anlam baxımlarından qüsursuz olmalarına qarşı, birər səhli-mümtəni örnəyidirlər;üzərlərində heç düşünülmədən, hazırlıqsız, o andagəldiyi kimi söylənmiş izlənimi verirlər. Oxucuya, şairin bütün düşündüklərini, acısını, üzüntüsünü qolaylıqla və səmimiyyətlə ortaya qoymuş kimi gəlir■ (5, 32-33).═════════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ Füzuli qəzəllərini dünya ədəbiyyatının bu janrda yazılmış ən gözəl örnəkləri ilə müqayisə nəticəsində Mir Cəlal bu qənaətə gəlir ki:════════════════════════════════════════════ ═══════════════════════════════════════════════ ⌠Ərəblərdə Əbu Nüvas, farslarda Xacə Hafiz, özbəklərdə Əlişir Nəvai kimi məşhur və böyük qəzəl ustadı olan şairlər yetişmişdir. Füzuli öz qəzəllərində bütün keçmiş ədəbi irsin nailiyyət və zənginliklərini inkişaf etdirmiş və öz dühası ilə Azərbaycanda lirik şeir sənətinin ən yüksək nümunələrini yaratmışdır■ (9, 29). Alimin ⌠ən yüksək■ ifadəsi çox yerinə düşmüşdür; belə ki, Füzulidən sonra onu izləyən qəzəl ustaları bir daha həmin yüksəkliyə çata bilməmiş, yalnız Füzuli məktəbinin nümayəndələri olmaları ilə fəxr etmişlər.

Ədəbiyyat:

1.Əliyev H. Ədəbiyyatın yüksək borcu və amalı. Bakı,1999,480 s.

2.Feyzullazadə V. Əhdi Bağdadi və onun ⌠Gülşənüş-şüəra■ təzkirəsi. Ədəbiyyat məcmuəsi. Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əsərləri. C.XVII.Bakı,1999. səh. 198-205.

3.Füzuli M. Əsərləri. 6 cilddə. I cild. Bakı, 1996, 448 s.═════════════════════════════════════════════

4.Füzuli M. Əsərləri. 6 cilddə. III cild. Bakı, 1996, 460 s.═══════════════════════════════════════════

5.İpəktən H. Füzuli ( həyatı, sənəti, əsərləri ). Ankara, 2000, 256 s.═══════════════════════════════════════════════

6.Kərimli T. Görünməyən Füzuli. Bakı, 2003, 112 s.════════════════════════════════════════════════════════════════════════

7.Köçərli F. Azərbaycan ədəbiyyatı. 2 cilddə. I cild. Bakı, 1978, 600 s.══════════════════

8.Qarayev Y. Tarix: yaxından və uzaqdan. Bakı, 1996, 712 s.═══════════════════════════════

9.Mir Cəlal. Füzuli sənətkarlığı. Bakı. 1958, 276 s.

10.Muradova M. Sadiq bəy Sadiqinin həyat və yaradıcılığı. Bakı, 1999, 140 s.═════ 11.Nemani Ş. Şerül-əcəm. Tehran, 1937, 500 s. ═══════════════════════════════════════════════════════

11.Rüstəmova A. Klassik Azərbaycan poeziyasında qəzəl (janrın tarixi və poetikası) (XII-XVI əsərlər). Bakı, 1990.100 s.════════════════════════════════════════════════════════════════════

12.Rüstəmova A. Məhəmməd Füzuli. Bakı, 1994, 68 s. ═════════════════════════════════════════

13..Səkkiz yüz il Azərbaycan türkcə qəzəli. Qəzəl ədəbiyyatı ilk gündən bu günədək. Ərdəbil. 1378. 502 s.═══════════════════════════════════════════════════════════════════════════

14.бНПНФЕИЙХМЮ г.м. хЯТЮУЮМЯЙЮЪ ЬЙНКЮ ОНЩРНБ Х КХРЕПЮРСПМЮЪ ФХГМЭ хПЮМЮ Б ОПЕДЛНМЦНКЭЯЙНЕ БПЕЛЪ(XII- МЮВЮКН XIII Б.). лНЯЙБЮ, 1984, 270 ЯР.═════════════════════════ ═════

пНКЭ ФЮМПЮ ЦЮГЕКХ Б ТНПЛХПНБЮМХХ КХРЕПЮРСПМНИ ЬЙНКШ тХГСКХ

пегчле

б ТНПЛХПНБЮМХХ МНБНИ КХРЕПЮРСПМНИ ЬЙНКШ Б ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНИ КХРЕПЮРСПЕ, МЮВЮКН ЙНРНПНИАШКН ОНКНФЕМН РБНПВЕЯРБНЛтХГХКХ, ФЮМП ЦЮГЕКХ ЯШЦПЮК ЯСЫЕЯРБЕММСЧ ПНКЭ. б ЯРЮРЭЕ ОПНЯКЕФХБЮЕРЯЪ ОПНЖЕЯЯ ГЮБНЕБЮМХЪ ЦПЮФДЮМЯРБЮ Б ЮГЕПАЮИДФЮМЯЙНИ КХРЕПЮРСПЕ ЩРХЛ БЕДСЫХЛ ФЮМПНЛ ЙКЮЯЯХВЕЯЙНИ КХРЕПЮРСПШ, НОПЕДЕКЪЧРЯЪ ЯОЕЖХТХЙЮ Х ПНКЭ ДЮММНЦН ФЮМПЮ Б ТНПЛХПНБЮМХХ КХРЕПЮРСПМНИ ЬЙНКШ тХГСКХ.

 

The role Ghazal Genre in the Formation of Fuzuli▓s literary school

SUMMARY

It is Rnown that the foun dation of a hew literary school - Fuzuli▓s literary school was laid down with Fuzuli▓s creative activity. The genre of ghazal played a great role in the formation of this literary school.


 

йСКХЕБЮ х.к.

ярхкебни юмюкхг ярхунрбнпемхъ л.ч. кеплнмрнбю ╚оюпся╩


юМЮКХГ КХПХВЕЯЙНЦН ОПНХГБЕДЕМХЪ МЮ ОНДЦНРНБХРЕКЭМНЛ ТЮЙСКЭРЕРЕ Б ХМНЯРПЮММНИ ЦПСООЕ БШГШБЮЕР НЯНАШЕ РПСДМНЯРХ. щРХ РПСДМНЯРХ ГЮЙКЧВЮЧРЯЪ Б ЯНЖХНКНЦХВЕЯЙНЛ ОНДУНДЕ Й ЯРХУНРБНПЕМХЧ Я НДМНИ ЯРНПНМШ, Х ЯКХЬЙНЛ ТНПЛЮКЭМНЛ ПЮГАНПЕ - Я ДПСЦНИ, Б СОПНЫЕМХХ Х НЦПСАКЕМХХ ОНЩРХВЕЯЙНИ ЛШЯКХ Х Б РН ФЕ БПЕЛЪ МЕМСФМНИ СРНМВЕММНЯРХ Х ГЮРЕЛМЕММНЯРХ Б РЕПЛХМНКНЦХХ Х БШБНДЮУ.

н ЯРХУЮУ ОПХУНДХРЯЪ ЦНБНПХРЭ ОПНГНИ, Я ЩРХЛ РНФЕ ЯБЪГЮМЮ МЕХГАЕФМЮЪ РПСДМНЯРЭ. бЕДЭ ОПХ ОЕПЕКНФЕМХХ МЮ ЪГШЙ ОПНГШ ЯЙЮГЮММНЕ ОНЩРНЛ БНЯОПХМХЛЮЕРЯЪ ХГКХЬМЕ ОПЪЛН, ОНЩРХВЕЯЙХЕ ЯКНБЮ ЙЮЙ АШ НЦНКЪЧРЯЪ, БШЯРСОЮЧР Б ЯБНХУ ОПЪЛШУ МЕОНЯПЕДЯРБЕММШУ ГМЮВЕМХЪУ. х ЩРН ОПХБНДХР Й ГМЮВХРЕКЭМШЛ ОНРЕПЪЛ Б ЯЛШЯКЕ: ЯРХУНРБНПЕМХЕ, ОЕПЕБЕДЕММНЕ МЮ ЪГШЙ АШРНБШУ ОНМЪРХИ, ЙЮФЕРЯЪ ОНВРХ ЮАЯСПДМШЛ, ОНВРХ МЕКЕОНЯРЭЧ, НДМХ Х РЕ ФЕ ЯКНБЮ ОН-ПЮГМНЛС ГБСВЮЫХЛХ, Х ОН-ПЮГМНЛС НЯЛШЯКЕММШЛХ. ю Б ЯРХУЕ НАНЦЮЫЕММНЕ ПХРЛНЛ ЯКНБН ДЕКЮЕРЯЪ ОН-НЯНАЕММНЛС ГМЮВХЛШЛ. яЙЮГЮММНЕОНЩРНЛ ВХРЮРЕКЭ БНЯОПХМХЛЮЕР Б НОПЕДЕКЕММНЛ,НАСЯКНБКЕММНЛ УЮПЮЙРЕПНЛ ЯРХУЮ МЮЯРПНЕМХХ.

бЛЕЯРЕ Я РЕЛ ЮМЮКХГ КХПХВЕЯЙНЦН ОПНХГБЕДЕМХЪ МЮ ОНДЦНРНБХРЕКЭМНЛ ТЮЙСКЭРЕРЕ Б ХМНЪГШВМНИ ЦПСООЕ БНГЛНФЕМ Х ФЕКЮРЕКЕМ.

лЮКШИ НАЗЕЛ ЛЮРЕПХЮКЮ ОНГБНКЪЕР ОПЕОНДЮБЮРЕКЧ Б ОПНЖЕЯЯЕ ЮМЮКХГЮ ЯЙЮГЮРЭ ЛЮЙЯХЛСЛ Н ОНЩРХВЕЯЙНЛ ОПНХГБЕДЕМХХ - Х ЯЙЮГЮРЭ МЕ ВЮЯРЪЛХ, Ю Б ЖЕКЭМНЛ, НРМНЯХРЕКЭМН ГЮЙНМВЕММНЛ БХДЕ. оПХ РЮЙНЛ ЮМЮКХГЕ ЛНФМН ОПНДЕЛНМЯРПХПНБЮРЭ НЯНАЕММН МЮЦКЪДМН ЯРПСЙРСПМНЕ ЕДХМЯРБН ОПНХГБЕДЕМХЪ,МЕПЮГПШБМНЯРЭ, МЕПЮГДЕКХЛНЯРЭ Б МЕЛ ТНПЛШ Х ЯНДЕПФЮМХЪ.

с кЕПЛНМРНБЮ ЕЯРЭ ОПЕЙПЮЯМНЕ ЯРХУНРБНПЕМХЕ ╚оЮПСЯ╩, Б ЙНРНПНЛ БЮФМНЕ УСДНФЕЯРБЕММНЕ ГМЮВЕМХЕ ХЛЕЕР Х КХПХВЕЯЙХИ ЯЧФЕР, Х УЮПЮЙРЕП ПЮГБХРХЪ ЛШЯКХ, Х НЯНАЕММНЯРХ КЕЙЯХЙХ Х ЯХМРЮЙЯХЯЮ.

лШ ГМЮЕЛ, ВРН ЯСДЭАЮ кЕПЛНМРНБЮ БН ЛМНЦНЛ НОПЕДЕКХКЮМЮЯРПНЕМХЕ ЕЦН ОНЩГХХ. кЕПЛНМРНБ АШК НДХМНЙ, Х РЕЛЮ НДХМНВЕЯРБЮ ГБСВХР ОНВРХ Б ЙЮФДНЛ ЕЦН ОПНХГБЕДЕМХХ. цКЮБМЮЪ ОПХВХМЮ РПЮЦХВЕЯЙНЦН НДХМНВЕЯРБЮ ОНЩРЮ ГЮЙКЧВЮКЮЯЭ, БХДХЛН, Б РНЛ, ВРН НМ ЛЮКН БЯРПЕВЮК Б ФХГМХ КЧДЕИ, НРБЕВЮБЬХУ ЕЦН МЕНАШВЮИМН БШЯНЙХЛ МПЮБЯРБЕММШЛ Х ХМРЕККЕЙРСЮКЭМШЛ РПЕАНБЮМХЪЛ (╚хЫС ЙПСЦНЛ ДСЬХ ПНДМНИ┘╩).

яРХУНРБНПЕМХЕ ╚оЮПСЯ╩, НВЕБХДМН, МЕ ОПЕДЯРЮБКЪЕР ЯНАНИ МЕОНЯПЕДЯРБЕММНЦН, ОПНЯРНЦН ЮЙРЮ ЯННАЫЕМХЪ. щРН КЕЦЙН ОПНБЕПХРЭ ОЕПЕКНФЕМХЕЛ ЯЧФЕРМНИ ЙЮМБШ ЯРХУНРБНПЕМХЪ МЮ ЪГШЙ НАШДЕММНИ, ФХРЕИЯЙНИ ОПНГШ (Б РСЛЮМЕ ЦНКСАНЦН МЕАЮ АЕКЕЕР НДХМНЙХИ ОЮПСЯ Х ОП.).

яРХУНРБНПМЮЪ ПЕВЭ НРКХВЮЕРЯЪ НР ОПНГЮХВЕЯЙНИ ОПЕФДЕ БЯЕЦН РЕЛ, ВРН ЩРН МЕНАШВМЮЪ ПЕВЭ. йЮЙ ПЕВЭ МЕНАШВМЮЪ, ЯРХУХ СФЕ ЯЮЛХ ОН ЯЕАЕ ОПЕДЯРЮБКЪЧР НФХДЮРЭ НЯНАЕММНЦН ЯНДЕПФЮМХЪ Х НЯНАЕММНЦН ЯЛШЯКЮ. яРХУЮЛХ МЕКЭГЪ ЦНБНПХРЭ Н ЯЮЛШУ ОПНЯРШУ БЕЫЮУ. мН Х РНЦДЮ ЯРХУХ БНЯОПХМХЛЮЧРЯЪ ОПХМЖХОХЮКЭМН ХМЮВЕ, ВЕЛ ОПНГЮ МЮ РС ФЕ РЕЛС. оПНЯРНЕ, ЯЙЮГЮММНЕ ЯРХУЮЛХ, ЯРЮМНБХРЯЪ ТЮЙРНЛ ГМЮВХРЕКЭМШЛ Я ГЮЛЕРМНИ РЕМДЕМЖХЕИ Й НАНАЫЕМХЧ. рЕМДЕМЖХЪ Й НАНАЫЕМХЧ √ ЩРН НДМН ХГ ЯЮЛШУ ЯСЫЕЯРБЕММШУ ЯБНИЯРБ ЯРХУНРБНПМНИ ПЕВХ.

б ПЮММЕИ ОНЩГХХ кЕПЛНМРНБЮ ЕЯРЭ ХМНЕ БНЯОПХЪРХЕ НДХМНВЕЯРБЮ - ПНЛЮМРХВЕЯЙНЕ. б ЯРХУНРБНПЕМХХ ╚оЮПСЯ╩ ОНЩР ЦНБНПХР Н ЯБНЕЛ НДХМНВЕЯРБЕ, ЯПЮБМХБЮЪ ЯБНЧ ФХГМЭ Б ЯБЕРЯЙНЛ НАЫЕЯРБЕ Я НДХМНЙХЛ ОЮПСЯНЛ Б АСЬСЧЫЕЛ ЛНПЕ. пЕВЭ ХДЕР НА НДХМНЙНЛ ЦЕПНЕ, МН НМ МЕ ОЮЯЯХБЕМ.нМ ЛЪРЕФЕМ, МЕ ОПХЕЛКЕР ДЕИЯРБХРЕКЭМНЯРЭ, ХЫЕР ЕДХМЕМХЪ Я БНКЭМНИ ЯРХУХЕИ, НРДЮЕРЯЪ ОПЕДЕКЭМН ЯХКЭМШЛ ВСБЯРБЮЛ, ОНКЕРС ЛЕВРШ.

б РСЛЮМЕ АЕГАПЕФМНЦН ЛНПЪ НДХМНЙН АЕКЕЕР СОКШБЮЧЫХИ ОЮПСЯ. ю КХПХВЕЯЙХИ ЦЕПНИ, ЦКЪДЪ МЮ МЕЦН, ЙЮЙ АШ ОШРЮЕРЯЪ ОПНЯКЕДХРЭ ЕЦН ЯСДЭАС. оЮПСЯ ЯРЮМНБХРЯЪ ЯХЛБНКНЛ ЛЪРЕФМНЯРХ, БШГНБЮ ЯСДЭАШ, ЙНРНПЮЪ НАПЕЙЮЕР ЕЦН МЮ НДХМНВЕЯРБН. х НМ МХВЕЦН МЕ УНВЕР НР ФХГМХ, НМ ФЕКЮЕР КХЬЭ ЯБНАНДШ Х ОНЙНЪ, Ю ОЮПСЯ ЯРПЕЛХРЯЪ БОЕПЕД МЮ ОНХЯЙХ МЕБЕДНЛНЦН ЛХПЮ. мН ОНХЯЙХ ЕЦН РЫЕРМШ, ЙЮЙ РЫЕРМЮ Х ОНОШРЙЮ НАПЕЯРХ ЯБНАНДС Х ОНЙНИ. оЮПСЯ ОН-ОПЕФМЕЛС ЙЮЙ АШ НРЯРПЮМЕМ НР ПЮДНЯРМШУ ЙПЮЯНЙ, ЕЛС МЕ СДЮЕРЯЪ ЯКХРЭЯЪ ЯН ЯРХУХЕИ.

щРН ОПНХГБЕДЕМХЕ ЦКСАНЙНИ ВЕКНБЕВЕЯЙНИ ЛШЯКХ Х АНКЭЬНИ УСДНФЕЯРБЕММНИ ЯХКШ. мН Б ВЕЛ ЙНМЙПЕРМН ХЯРНВМХЙ ЩРНИ ЯХКШ? йЮЙ, ВЕЛ ХЛЕММН БНГДЕИЯРБСЕР ЯРХУНРБНПЕМХЕ ╚оЮПСЯ╩ МЮ ВХРЮРЕКЪ? йЮЙ ЛНЦКН ЯКСВХРЭЯЪ, ВРН ЯРХУНРБНПЕМХЕ МЕ РНКЭЙН ФХБЕР ЯНАЯРБЕММНИ ФХГМЭЧ, МН Х ОПНДНКФЮЕРФХРЭБ РБНПЕМХЪУ ДПСЦХУ УСДНФМХЙНБ (бЕДЭ РЕЛС ЛЪРЕФМНЦН ЦЕПНЪ, ЛМЕ ЙЮФЕРЯЪ, ОПНДНКФХКХ л.цНПЭЙХИ Б ╚оЕЯМЕ Н аСПЕБЕЯРМХЙЕ╩).

й ЯНФЮКЕМХЧ, КЕЦВЕ ОНЯРЮБХРЭ ЩРХ БНОПНЯШ, МЕФЕКХ НРБЕРХРЭ. нРБЕРХРЭ √ ЩРН ГМЮВХР ОПЕРЕМДНБЮРЭ МЮ ОНМХЛЮМХЕ СДХБХРЕКЭМНИ РЮИМШ ОНЩГХХ, РЮИМШ, ЙНРНПЮЪ БН БЯЕИ ОНКМНРЕ МХЙЕЛ Х МХЙНЦДЮ ЕЫЕ МЕ АШКЮ ПЮГЦЮДЮМЮ. мН МСФМН ЯРПЕЛХРЭЯЪ ОНМЪРЭ УНРЪ АШ МЕЙНРНПШЕ ЯЕЙПЕРШ ОНЩРХВЕЯЙНЦН РБНПВЕЯРБЮ, УНРЪ АШ МЕЙНРНПШЕ БМСРПЕММХЕ, МЕГЮЛЕРМШЕ ОНБЕПУМНЯРМНЛС БГЦКЪДС ГЮЙНМШ Х ЯБНИЯРБЮ ОНЩРХВЕЯЙНЦН РБНПЕМХЪ. й РЮЙНЛС ОНМХЛЮМХЧ МЮЯ Х ДНКФЕМ ОПХАКХГХРЭ ЮМЮКХГ ЯРХУНРБНПЕМХЪ. юМЮКХГС МСФМН ОНДБЕПЦМСРЭ Х НЯНАЕММНЯРХ КЕЙЯХЙХ Х ЯРХКХЯРХЙХ ЯРХУНРБНПЕМХЪ.

сФЕ Б ОЕПБНЛ ЯРХУЕ ЛНФМН НРЛЕРХРЭ УСДНФЕЯРБЕММСЧ, ЯРХКХЯРХВЕЯЙСЧ ГМЮВХЛНЯРЭ ХМБЕПЯХХ (╚Б РСЛЮМЕ ЦНКСАНЛ╩). оНДКЕФЮЫЕЕ Я НОПЕДЕКЕМХЕЛ (╚ОЮПСЯ НДХМНЙХИ╩, ЯРНЪЫЕЕ ОНЯКЕ ЯЙЮГСЕЛНЦН, РЕЛ АНКЕЕ Б ЙНМЖЕ ЯРХУЮ, Р.Е. МЮ НЯНАН ЯХКЭМНЛ Б ПХРНПХВЕЯЙНЛ НРМНЬЕМХХ ЛЕЯРЕ, ГБСВХР ОНДВЕПЙМСРН Х СБЕКХВХБЮЕР БЕЯНЛНЯРЭ Х ГМЮВХЛНЯРЭ ПЕЬЮЧЫЕЦНБ ЯЧФЕРМНЛ НРМНЬЕМХХ НАПЮГЮ. б РН ФЕ БПЕЛЪ (НОЪРЭ-РЮЙХ АКЮЦНДЮПЪ ХМБЕПЯХХ) ЯСЫЕЯРБЕММШИ ЯЛШЯКНБНИ ОЮПЮККЕКХГЛБ ОЕПБНИ ЯРПНТЕ ДНОНКМЪЕРЯЪ ЯХМРЮЙЯХВЕЯЙХЛ ОЮПЮККЕКХГЛНЛ (╚АЕКЕЕР ОЮПСЯ┘╩, ╚Б РСЛЮМЕ ЛНПЪ┘╩).

яНВЕРЮМХЕ ДБСУ ХКХ МЕЯЙНКЭЙХУ ЯЛЕФМШУ ЯРПНЙ Я НДХМЮЙНБНИ ЯХМРЮЙЯХВЕЯЙНИ ЙНМЯРПСЙЖХЕИ ОПХДЮЕР УСДНФЕЯРБЕММНИ ПЕВХ ПХРЛХВМНЯРЭ, СЯХКХБЮЪ ЕЕ ЩЛНЖХНМЮКЭМН-НАПЮГМСЧ БШПЮГХРЕКЭМНЯРЭ (╚ВРН ХЫЕР НМ┘╩, ╚ВРН ЙХМСК НМ┘╩).

оЮПЮККЕКХГЛ ЪБКЪЕРЯЪ НДМНИ ХГ ТНПЛ ОНБРНПЕМХЪ, РЮЙ ЙЮЙ НМ ВЮЯРН ДНОНКМЪЕРЯЪ ОНБРНПНЛ НРДЕКЭМШУ ЯКНБ Б ЯРПНЙЕ (╚сБШ, НМ ЯВЮЯРХЪ МЕ ХЫЕР Х МЕ НР ЯВЮЯРХЪ АЕФХР╩).

хРЮЙ, ОЕПБЮЪ ЯРПНТЮ СФЕ БШГБЮКЮ Б ОПЕДЯРЮБКЕМХХ ВХРЮРЕКЪ ДНЯРЮРНВМННОПЕДЕКЕММШИ ЙНМЙПЕРМШИ НАПЮГ. оЕПБЮЪ ФЕ ЯРПНЙЮ ДЮЕР ЯЛШЯКНБНИ ЙКЧВ Й ЯРХУНРБНПЕМХЧ. нОПЕДЕКЕМХЕ ╚НДХМНЙХИ╩ БШГБЮМН ЛНРХБНЛ НДХМНВЕЯРБЮ.

рЮЙХЛ НАПЮГНЛ ЮМЮКХГХПСЧРЯЪ Х ДПСЦХЕ ЯРПНТШ.

щОХРЕРШ Б ОНЯКЕДСЧЫХУ ЯРПНЙЮУ ОНЛНЦЮЧР БШЪБХРЭ КХПХВЕЯЙНЕ МЮВЮКН Б УСДНФЕЯРБЕММНИ ПЕВХ, ХАН ОПЕФДЕ БЯЕЦН Б МХУ БШПЮФЮЕРЯЪ ЮБРНПЯЙНЕ НРМНЬЕМХЕ. рЮЙ ЯКНБН ╚ЯРПСЪ╩ ЯЮЛН ОН ЯЕАЕ ГБСВХР МЕИРПЮКЭМН. нМН ЛНФЕР НАНГМЮВЮРЭ НДХМЮЙНБН √ ДНАПНЕ Х ДСПМНЕ. мН ╚ЯРПСЪ ЯБЕРКЕИ КЮГСПХ╩ - ЩРН СФЕ ДЮКЕЙН МЕ АЕГПЮГКХВМНЕ. б ЩРНЛ ЯНВЕРЮМХХ ЯКНБ ДЮМН МЕ РНКЭЙН ЪБКЕМХЕ, МН Х НРМНЬЕМХЕ Й МЕЛС ЮБРНПЮ √ ДЮМЮ ЮБРНПЯЙЮЪ НЖЕМЙЮ. рН ФЕ ЛНФМН ЯЙЮГЮРЭ Х Н ╚КСВЕ ЯНКМЖЮ ГНКНРНЛ╩.

яБЕРКШИ ЙНКНПХР ЯКНБ ЯРЮМНБХРЯЪ НЯНАЕММН ГЮЛЕРМШЛ РЮЛ, ЦДЕ ЙЮПРХМЮ, МЮПХЯНБЮММЮЪ ОНЩРНЛ, ДНЯРХЦЮЕР ЙСКЭЛХМЮЖХХ, ЦДЕ ЕЕ ЙНМРПЮЯРМНЯРЭ ДЕКЮЕРЯЪ ОПЕДЕКЭМН ОНДВЕПЙМСРНИ. кЕЦЙН ГЮЛЕРХРЭ, ВРН Х ОН ЯЛШЯКС, Х ОН МЮЯРПНЕМХЧ ЩРХ ЯКНБЮ ОПЪЛН ЙНМРПЮЯРМШ.

йНМРПЮЯР Б ЙНЛОНГХЖХХ √ ЩРН МЕ ОПНЯРН УСДНФЕЯРБЕММШИ ОПХЕЛ. йНМРПЮЯР √ ЩРН БШПЮФЕМХЕ АНКХ Х КЧАБХ. нМ БЯРПЕВЮЕРЯЪ РЮЛ, ЦДЕ ЕЯРЭ ЯХКЭМНЕ ВСБЯРБН √ ХНМ ОНПНФДЮЕР Б ВХРЮРЕКЕ РЮЙНЕ ФЕ ЯХКЭМНЕ ВСБЯРБН. мЮ ЙНМРПЮЯРМНИ НЯМНБЕ ЯНЕДХМЪЧРЯЪ Б ╚оЮПСЯЕ╩ МЕ ВЮЯРХ УСДНФЕЯРБЕММНЦН ЖЕКНЦН, Ю ЯКНБЮ-ОНМЪРХЪ.

оПХЯРПЮЯРХЕ кЕПЛНМРНБЮ Б ЩРНЛ ЯРХУНРБНПЕМХХ Й ЪГШЙНБНИ ЮМРХРЕГЕ АПНЯЮЕРЯЪ Б ЦКЮГЮ. пЕВЕБЮЪ ЮМРХРЕГЮ ДЕКЮЕР ЯРХУНРБНПЕМХЕ БМСЬЮЧЫХЛ. щРН НПЮРНПЯЙХИ ОПХЕЛ. йНМРПЮЯРМЮЪ НЯМНБЮ ЯРХУЮ БЯЕЦДЮ ГЮНЯРПЪЕР ЛШЯКЭ, ДЕКЮЕР ЯСФДЕМХЕ АНКЕЕ ГЮЙНМВЕММШЛ ОН ТНПЛЕ, БЙКЧВЮЪ Б МЕЦН ЙЮЙ АШ ДБЕ ЙПЮИМХЕ, ОПНРХБНОНКНФМШЕ РНВЙХ ЛШЯКХ.

б ЯРХУНРБНПЕМХХ ЕЯРЭ Х ПХРНПХВЕЯЙХИ БНОПНЯ, НАПЮЫЕММШИ Й ВХРЮРЕКЧ, ВРНАШ ОПХБКЕВЭ ЕЦН БМХЛЮМХЕ Й ХГНАПЮФЮЕЛНЛС: (╚вРН ХЫЕР НМ Б ЯРПЮМЕ ДЮКЕЙНИ?╩, ╚вРН ЙХМСК НМ Б ЙПЮЧ ПНДМНЛ?╩

еЯРЭ Х ЛЕРЮТНПЮ (╚хЦПЮЧР БНКМШ, БЕРЕП ЯБХЫЕР╩), Х НКХЖЕРБНПЕМХЕ (╚ю НМ, ЛЪРЕФМШИ, ОПНЯХР АСПХ╩).

яКНБНЛ, Б РЮЙНЛ МЕАНКЭЬНЛ ЯРХУНРБНПМНЛ ОПНХГБЕДЕМХХ кЕПЛНМРНБ ХЯОНКЭГНБЮК ОНВРХ БЯЕ ХГНАПЮГХРЕКЭМН-БШПЮГХРЕКЭМШЕ ЯПЕДЯРБЮ ЪГШЙЮ, ВРН ЦНБНПХР Н ОНХЯЙЕ ЮБРНПНЛ ЯЮЛНЦН МСФМНЦН, ЕДХМЯРБЕММН БНГЛНФМНЦН Б РНЛ ХКХ ХМНЛ ЯКСВЮЕ ЯКНБЮ. х ЩРН ОНЛНЦКН ОНЩРС ЯНГДЮРЭ ЪПЙХИ ФХГМЕММШИ НАПЮГ.

яКЕДСЕР НРЛЕРХРЭ РЮЙФЕ, ВРН ХМРНМЮЖХНММНЕ БШДЕКЕМХЕ ЯКНБ ОПХДЮЕР ДНОНКМХРЕКЭМШИ ЯХКЭМШИ ЮЙЖЕМР, ВРН УСДНФЕЯРБЕММН НАСЯКНБКХБЮЕР УЮПЮЙРЕП ОНЩРХВЕЯЙНИ РЕЛШ Х ОНЩРХВЕЯЙНЦН ЯЧФЕРЮ. яЧФЕРМНЕ ДЕИЯРБХЕ ПЮГБХБЮЕРЯЪ Х ХЛЕЕР ЯБНЕ ГЮБЕПЬЕМХЕ - ЯБНЧ ДПЮЛЮРХВЕЯЙСЧ ПЮГБЪГЙС. щРН ПЮГБЪГЙЮ НЯНАНЦН ПНДЮ - ЙЮЙ НЯНАНЦН ПНДЮ Х ЯЮЛ ЯЧФЕР (╚ю НМ ЛЪРЕФМШИ, ОПНЯХР АСПХ. йЮЙ АСДРН Б АСПЪУ ЕЯРЭ ОНЙНИ╩). оНЯКЕДМХЕ ЯКНБЮ ЯРХУНРБНПЕМХЪ БШЪБКЪЧР ╚ОНД ГЮМЮБЕЯ╩ НЯМНБМНИ ЛНРХБ ЯРХУНРБНПЕМХЪ - ЛНРХБ ДСЬЕБМНЦН НДХМНВЕЯРБЮ.

лНФМН ДНАЮБХРЭ, ВРН ПЕВЭ Б ЯРХУЕ ПХРЛХВЕЯЙХ НПЦЮМХГНБЮМЮ, ОНЩРНЛС ЯРХУНРБНПМЮЪ ПЕВЭ Б ЩЛНЖХНМЮКЭМНЛ НРМНЬЕМХХ ОПЕДЕКЭМН БШПЮГХРЕКЭМЮ.

рН, ВРН ЯЧФЕР ОНКНФЕММШИ Б НЯМНБС ╚оЮПСЯЮ╩ кЕПЛНМРНБЮ, ╚НТНПЛКЕМ╩ ЯРХУЮЛХ, Р.Е. ЪГШЙНЛ ПХРЛХВЕЯЙХЛ, ЯОНЯНАЯРБСЕР ОПЕФДЕ БЯЕЦН ЯНГДЮМХЧ ПЕГЙНЦН ЩЛНЖХНМЮКЭМНЦН ТНМЮ ДКЪ БНЯОПХЪРХЪ ЯЧФЕРЮ. яЙЮГЮММНЕ ОНЩРНЛ БНЯОПХМХЛЮЕРЯЪ Б НОПЕДЕКЕММНЛ, НАСЯКНБКЕММНЛ УЮПЮЙРЕПНЛ ЯРХУЮ МЮЯРПНЕМХХ. оПХ ЩРНЛ ╚ОНЯРПНЕМХЕ╩ Б ЯРХУЕ √ ЩКЕЛЕМР ЯНДЕПФЮРЕКЭМШИ МЕ Б ЛЕМЭЬЕИ ЛЕПЕ, МЕФЕКХ ОПЪЛНЕ, МЕОНЯПЕДЯРБЕММНЕ ГМЮВЕМХЕ ЯКНБЮ Х ЯКНБ. бН БЯЪЙНЛ ЯКСВЮЕ, МЮОХЯЮММНЕ Н РНЛ ФЕ, МН Б ДПСЦНЛ ПХРЛЕ, Б ДПСЦНЛ ЩЛНЖХНМЮКЭМНЛ ЙКЧВЕ, ЯРХУНРБНПЕМХЕ ╚оЮПСЯ╩ МЕ РНКЭЙН ОН ТНПЛЕ, МН Х ОН ЯБНЕЛС ЯНДЕПФЮМХЧ АШКН АШ ДПСЦХЛ ЯРХУНРБНПЕМХЕЛ.

 

 


 

ъКХГЮДЪ ъЯЩЪПКХ

уъкхк пгю сксржпйжм июпюдшзшкшэшмдю хмяюм напюгш

уъкхк пгю сксржпй √ 75


уЪКХК пГЮ сКСРЖПЙЖМ ЛХККХ ХМРХАЮЫКЮ ЕЫРХБЮ НКСМЛСЬ ЛЪМКХЙ ЬЖСПСМДЮ ЛЪМЪБХ ДЪИЪПКЪПХМ ЛХГЮМ БЪ ЛЕИЮПШ ЙХЛХ хМЯЮМШМ РЪПЪММЖЛЖ ЛЖЫЖЛ ИЕП РСРСП. аС, бЪРЪМ ЪУКЮЦШМШМ РЪПЪММЖЛЖДЖП. аС, ЕКЪ АХП КЪИЮЦЪРДХП ЙХ, АЖРЖМКЖЙДЪ ЬЮХПХМХВДЖМИЮЯШМЮ ВЕБПХКЪПЪЙ, НМС ЪЫЮРЪ ЕДЪМ ХЗРХЛЮХ ДЪИЪПЯХГКХЙКЪПХМ ХМЙЮПШ СЭПСМДЮ ЛЖАЮПХГЪИЪ ЦЮКДШПЛШЬДШП. аС КЪИЮЦЪР АХП ТЪПДХМ КЪИЮЦЪРХ ДЕИХК, АЖРЧБ АХП ЛХККЪРХМ, бЪРЪМХМ АНИСМЮАХВХКЛХЬЬЮХП ХДЕЮКШДШП. аС ЕКЪ АХП КЪИЮЦЪРДХП ЙХ, ЬЮХПХМ, ЛЧБЗСДлЪМХМ РХЛЯЮКШМДЮ УЮКЦШ ХЯРХЦКЮК, ЛЖЯРЪЦХККХЙ ЛЪТЙСПЪЯХМЪ ДНЭПС ЮОЮПШП. аС КЪИЮЦЪР ХЯРХЯЛЮП ДЖМИЮЯШМДЮЙШ АЖРЖМ КЪИЮЦЪРЯХГКХЙКЪПХМ ДНЭСПДСЭС, АНИ БЕПДХИХ КЪИЮЦЪРДХП! аЕКЪ АХП ЛЪМЪБХ ЛЖЦЪДДЪЯКХЙ ЬЮХПХМ ГЪМЩХМ АЪДХХ ИЮПЮДШЗШКШЭШМШМ ЛЮИЮЯШМЮ, ЗЧБЫЪПХМЪ ВЕБПХКХП. аС АЮУШЛДЮМъИХКЛЪ╩, ╚пЮЯРКЮЬЛЮ╩, ╚цЪЫПЪЛЮМКШЦ╩, ╚цНПУЮЦКЮП, ЗЪЯСПКЮП╩, ╚цЖПСП ЛЪМХЛ, ЦЪЛ ЛЪМХЛ╩, ╚щЧГЪК ИЮЬЮЛЮЦ╩, ╚ыЪЦХЦЪР╩, ╚щЕПХ ЦЮКДШЛ╩, ╚йНП╩, ╚рЪАПХГХЛ ЛЪМХЛ╩, ╚цНПУ, ЦНПУЛЮ╩, ╚яЮЭКШЦ, ИЮУСД БЪЯХИИЪР╩, ╚яХЛЮЯШГ╩, ╚йХЬХКЪП╩, ╚ьЪКЮКЪ ЙХАХ╩, ╚лХМ АХП ДЪПДХМ ДЪПЛЮМШ╩, ╚лЪЛЛЪД юПЮГЮ╩, ╚кЪИЮЦЪР╩, ╚ыЪП ЬЕИХМ ИЮУЬШЯШ╩, ╚лЪПДКЪП БЪ ДЪПДКЪП╩, ╚дЖГКЖЙ╩, ╚лЪЯКЪЙКЪ ИЮЬЮИЮМДЮ╩, ╚яЮВКЮПЮ ДЪМ ДЖЬЖП╩, ╚мЪ ЦЪДЪП ЙХ ЛЮЗЮК БЮПЬЕХПКЪПХ ЯЪЗХИИЪБХДХП.

ъИХКЛЪ╩, ╚пЮЯРКЮЬЛЮ╩, ╚цЪЫПЪЛЮМКШЦЪЯЪПКЪПХМДЪ ХМЯЮМ КЪИЮЦЪРХ ЙХЛХ ЛЪПД ИЮЬЮЛЮЦ; ╚цНПУЮЦКЮП, ЗЪЯСПКЮП╩, ╚лХМ АХП ДЪПДХМ ДЪПЛЮМШЬЕХПКЪПХМДЪ ЪУКЮЦХ-ЛЪМЪБХ ДЪИЪП ЙХЛХ ЗЪЯСПКСЦ; ╚цЖПСП ЛЪМХЛ, ЦЪЛ ЛЪМХЛ╩, ╚щЧГЪК ИЮЬЮЛЮЦЬЕХПКЪПХМДЪ ЦЖПСП, ЛЪМКХЙ, ЩЧГЪК ИЮЬЮЛЮЦ АЮЗЮПШЭШ, ДЪИЮМЪР; ╚ыЪЦХЦЪРЬЕХПХМДЪ ЫЪЦХЦЪРХМ ЪМ АЧИЖЙ ИЮПЮДЮМ НКДСЭС, ИЮКЮМЮ МХТПЪР, ЫЮЦЦЮ, ЪДЮКЪРЪ ЦХИЛЪР, НМЮ ВЮЭШПШЬ, ╚йНПЬЕХПХМДЪ тЖГСКХИЪ ЦХИЛЪР; ╚цНПУ, ЦНПУЛЮЬЕХПХМДЪ ЛХККЪРХМ, ХМЯЮМКЮПШМ РЪПАХИЪЯХМЪ УХДЛЪР ЕДЪМ ЦНПУЛЮГКШЦ, ЗЪЯСПКСЦ, СЗЮКШЦ, юГЪПАЮИЗЮМ ВЧПЪИХМХМ ДЮДШМЮ, ДСГСМЮ КЮИХЦ НКЛЮЦ ЮЛЮКШ, ╚яЮЭКШЦ, ИЮУСД БЪЯХИИЪРЬЕХПХМДЪ п.пГЮ, ъ.йЪПХЛ ЯЮИЮЭШЦЪАПХ ЖЯРЖМЪ бЪРЪМХМ юПЮГШМДЮМ ЩЧРЖПЖКЛЖЬ АХП НБСЗ ЯС ВХКЪЛЪЙ БЪЯХИИЪРХ, ПЪЫЛЪР ДХКЪЛЪЙ ХЯРЪИХ, ╚яХЛЮЯШГ╩, ╚йХЬХКЪПЬЕХПКЪПХМДЪ ЪУКЮЦ БЪ РЪПАХИЪМХМ ЛЪМАЪИХ ЙХЛХ ЙХЬХКХЙ, ЛЪПДКХЙ, РЪТЪЙЙЖП ЮГЮДКШЭШ, ╚ьЪКЮКЪ ЙХАХЬЕХПХМДЪ ЙХЬХКХЙ ХЯРЕДЮДШ НКЮМ ЗЪЯЮПЪР;лЪЛЛЪД юПЮГЮЬЕХПХМДЪ БЪРЪМЪ, ЗЪЛХИИЪРЪ АНПЗСМС ЧДЪЛЪЙ; ╚кЪИЮЦЪРЬЕХПХМДЪ ЪЛЪИЪ ХЯРХМЮД ЕДЪПЪЙ, БЪРЪМДЮЬКШЦ, ЬЪУЯХ-ХЗРХЛЮХ АНПЗ, ХМЯЮМ КЪИЮЦЪРХ БЪ ЦЮИЭШКЮПШМЮ, ТЪДЮЙЮП ЪЛЪИЪ, ХМЯЮМ РЮКЕИХМЪ, ЛХККХ ЮДЪР-ЪМЪМЪКЪПЪ, ЪУКЮЦ МНПЛЮКЮПШМЮ ЦЮИШДШЬ, ╚ыЪП ЬЕИХМ ИЮУЬШЯШЬЕХПХМДЪ ЩЧГЪККХЙ СЭПСМДЮ ЛЖАЮПХГЪ, ЧИЖД-МЪЯХЫЪР; ╚лЪПДКЪП БЪ ДЪПДКЪПЬЕХПХМДЪ ЯЧГЖАЖРЧБКЖЙ, ЮКХЗЪМЮАКШЦ; ╚дЖГКЖЙЬЕХПХМДЪ ЫЪЦХЦЪР СЭПСМДЮ ЩЖМДЪКХЙ, ЩЖГЪЬРЯХГ ЛЖАЮПХГЪ, ╚лЪЯКЪЙКЪ ИЮЬЮИЮМДЮ╩, ╚яЮВКЮПЮ ДЪМ ДЖЬЖПЬЕХПКЪПХМДЪ ЛЪЯКЪЙ; ╚мЪ ЦЪДЪП ЙХ, ЛЮЗЮК БЮПЬЕХПХМДЪ ИЮУЬШКШЦ ЙХЛХ ТХЙХПКЪП ЦЮИМЮЭШ ХТЮДЪ НКСМЛСЬДСП. аЕКЪ ЪЯЪПКЪПДЪХВДЪМЩЪКЪМлЪМИЮМЭШЯШ ВНУЦЮРКШ ЛЪРКЪАКЪПХ, ЯНЯХЮК-ЛЪМЪБХ ДЪИЪП БЪ МЮЦХЯКХЙКЪПХ ЧГЖМДЪ АХПКЪЬДХПХПДХ. оПНТ. и.цЮПЮИЕБ ДЕЛХЬЙЪМ, ╚АЪДХХ РЪТЪЙЙЖПЖМ ЮУЮПШ хМЯЮМШ, дЖМИЮМШ, гЮЛЮМШ БЪЫДЪРДЪ ДЪПЙ ЕРЛЪИЪ ЙЧЛЪЙ ЩЧЯРЪПЪМ ЯНЯХЮК-ТЪКЯЪТХ ЮУРЮПШЬКЮПШМ ЛЪЗПЮЯШМЮ ДНЭПС ИЧМЪКХПДХ╩ [118, Я.43].

у.п.сКСРЖПЙЖМ 80-ЗХ ХККЪП ЪЯЪПКЪПХМДЪ ДЪ хМЯЮМ НАПЮГШ ДЮБЮЛ ЕРДХПХКЛХЬДХП (╚хМЯЮМКШЭШ ДЖЬЖМЖПЪЛ╩ (1980); ╚аНПЗКСИЮЛ╩ (1981). ьЮХП ЛЖЗЪППЪД-ТЪКЯЪТХНКЮПЮЦ ХМЯЮМ БЪ ХМЯЮМКШЦ ЫЮЦЦШМДЮ ЛЖЫЮЙХЛЪКЪП ИЖПЖДЖП. хМЯЮМ РЪГЮДКЮПШМ, ЛЖЫХРХМ ЧГЖМДЪМДНЭСКСП╩:

аХП ИЮМДЮ нБЯЕМЯХЛ √ АЪЬЪП РЮАСРС,

аХП ИЮМДЮ тЪПЦЮМЪ √ АЮЫЮП ЦНУСКС.

хМЯЮМ √ ЙЮХМЮРДЮМ ЛХМ ДЪТЪ СКС,

рХЛЯЮЫДЮМ, ЪЦПЪАДЪМ ЦЮР-ЦЮР ЦНПУСКС.

(╚хМЯЮМКШЭШ ДЖЬЖМЖПЪЛ╩)

у.п.сКСРЖПЙЖМ хМЯЮМШ (АЪДХХ НАПЮГШ) Н ХМЯЮМДШП ЙХ, ХЗРХЛЮХ ЕРХПЮГ ЛЪЦЮЛКЮПШМДЮМ ЩЖЗ ЮКШП, ИЕРХЬХП, ИЕРЙХМКЪЬХП:

вНУДЮМ АНПЗСЛ БЮП ЛЪМХЛ ЫЪП ЩЖКЪ, ЫЪП ЩЖКГЮПЮ,

хККЮЫ ЙХ, ЛЪЭПСП, ЗЪЯСП, ЦЪКАХ МСП ХМЯЮМКЮПЮ!

ьЮМКЮПЮ, ЮД-ЯЮМКЮПЮ ЫЕВ АХП ЛЪЫЪК ЦНИЛЮДЮМ

цЮМДЮККЮП ЦШПЮМКЮПЮ, ЕЫЙЮЛКЮП ЦШПЮМКЮПЮ!════════════════════════════════════════ (╚аНПЗКСИЮЛ╩)

ьЮХПХМ хМЯЮМ НАПЮГШ, ЛЪМЪБХ ЕИАЪЗЪПКХЙКЪП, ДЪИЪПЯХГКХЙКЪПОПНЯЕЯХМДЪ АНИ БЕПХП, АСМЮ ЩЧПЪ ДЪ Н, ХЗРХЛЮХ ЫЮЦЯШГКШЦКЮПЮ ВЪОЪП ЙХЛХ ЩЧПЖМЖП; у.п.сКСРЖПЙЖМ ХЗРХЛЮХ ЕРХПЮГКЮПШ ЮВШЦ-ЮЬЙЮП, АХПАЮЬЮ РЪГЮЫЖПЖМЖ 80-ЗХ ХККЪПХМ ЪЯЪПКЪПХМДЪ ЩЧЯРЪПХП:

ыЮГШПШМ МЮГХПХ БЮП, ЫЪП ЬЕИХ ДЪ НБЗСМДЮ,

нМКЮП ИЮЬЮП ЫЪИЮРКЮ ЧКЖЛЖМ ЮИПШЗШМДЮ.

аС ЛЪПДКЪПЪ АНПЗКСИЮЛ.

чГЖМДЪМ √ ЦЮР-ЦЮР, ИЕЙЪ РЪОЪЩЧГКЪ ДЧИЖЬЪМ

хЩХДКЪПЪ АНПЗКСИЮЛ.

лЪМ НМКЮПЮ ДЪЛХПДЪМ ЦЮМЮД НКЛЮЦ ХЯРЪПЪЛ.

ьХПХМДХПЯЪ СЭПСМДЮ тЪПЫЮД НКЛЮЦ ХЯРЪПЪЛ

дЖЬЯЪКЪП ДЮПЮ, АЪМДЪ

дЖМИЮМШМ ЯХМЪЯХМДЪ ТЪПИЮД НКЛЮЦ ХЯРЪПЪЛ.

рСМЗЛЮМЕЪ ЩЧПЯЪКЪП, ОНКЮД НКЛЮЦ ХЯРЪПЪЛ.

(╚аНПЗКСИЮЛ╩)

у.п.сКСРЖПЙЖМ хМЯЮМШ ИЮКМШГ ЛЖЯАЪР ХДЕЮКШМ, ЛЪПД ХМЯЮ╜МШМ НАПЮГШ ДЕИХК; Н, ХМЯЮМЮ ЖЛСЛХКЪЬДХПХЗХ, РЪТЪППЖЮРКШ ДХЦ╜╜ЦЪР ИЕРХПХП. нУСЗС ЫХЯЯ ЕДХП ЙХ, АС ХМЯЮМ ЯЮМЙХ ТНКЙКНПДЮМ, УЮКЦ ЦЪЫПЪЛЮМКЮПШМДЮМ ЖГЖ АЪПХ ЛЪМЪБХ-ЪТ╜ЯЮ╜МЪ╜БХ ДЪИЪПКЪПДЪМ ЩЖЗ ЮКШП, НМКЮПШМ ЯЕЫПХМХ ЧГЖМДЪ РЪЗЪЯЯЖЛ ЕРДХПХП:

аНПЗКСИЮЛ ЯЮМХИЪМХМ ЗЧБЫЪПХМХ ЯШУЮМЮ,

чКЖЛЖМ ЦСЗЮЭШМЮ ЮРШКША ЯЮЭ ВШУЮМЮ,

иЕДДХ ХКДШПШЛ ХЙЪМ АХП АСКСДДЮ ВЮУЮМЮ,

иЕРЛХЬ ХЙХ МЪЫП ХЙЪМ АХП ЛЪЗПЮДЮ ЮУЮМЮ.

лЪПД ХЙЪМ┘ ДЮПЮ ДЖЬЪМ┘ МЪ ДХМЪМ, МЪ АЮЭШПЮМ,

дЮДШМЮ ЫЕВ ЙЪЯХ ИНУ, ЛЪМКХИХМХ ВЮЭШПЮМ

лЪРХМКЪПЪ АНПЗКСИЮЛ.

(╚аНПЗКСИЮЛ╩)

хМЯЮМ ЛЖЫХРЪ, БЮПКШЭЮ АЮЭКШ НКДСЭСМДЮМ РЮПХУХ АНПЗ БЪ ЛЪ╜Я╜С╜╜КХИИЪР ЫХЯ╜ЯХМ╜ДЪМ ЦЮВЮ АХКЛЪГ. у.пГЮМШМ ЫСЛЮМХЯР ЩЧПЖЬКЪПХМДЪ АС, ЪУ╜КЮ╜ЦХ ЙЕИТХИ╜ИЪРДХП:

аНПЗСЛС БЕПЛЪЙ ЖВЖМ

дЮЭ ЦЮКДШПЮМ ТЪЫКЪИЪЛ┘ дЪПДКХИЪЛ, ТЪПЪЫКХИЪЛ,

аНПЗ ЧДЪЛЪЙ СЭПСМДЮ ЛЪМ АХП ЗЮМ ЛЪЬЪКХИЪЛ.

аНПЗКС ЧКЯЪЛ, ДЖМИЮИЮ РЪГЪДЪМ ЩЪКЛЪКХИЪЛ.

(╚аНПЗКСИЮЛ╩)

у.п.сКСРЖПЙЖМ БЪРЪМОЪПБЪПКХИХМДЪ, ЫСЛЮМХГЛХМДЪ хМЯЮМ НАПЮГШ ЪКЮ╜ЫХД╜ДЪ НКЮПЮЦ, ╚йХЬХ╩ ЯЪЗХИИЪЯХ ХКЪ ДЪ ЪКЮЛЪРДЮПДШП. йХЬХ НАПЮГШ ЬЮХПХМ ИЮПЮДШЗШ╜КШЭШМДЮ РСРСЛКС ХДЕИЮ БЪ ТХЙХП ЦЮИМЮЭШДШП. ╚аЮЬШЮВШЦ ДЮИЮМЮМ ЙХЬХ╩ (1980), ╚йЧМ╜КЖЛКЪ ЯЧЫАЪР╩ (1980), ╚цНПУЮЦКЮП, ЗЪЯСПКЮП╩ (1980), ╚йХЬХКЪПЪ ЮПУЮКЮ╜МЮЦ╩, ╚щЧИКЪПДЪМ ЩЪКЪМ ЙХЬХ╩ (1980), ╚аЪЯ МХИЪ ЯСЯДСМ?╩, ╚цЪДХП-ЦХИЛЪР╩ (1983), ╚лЪМДЪМ АЮЬКЮМШП бЪРЪМ╩ (1983), ╚ьЧЫПЪР╩ (1984), ╚яЮПЯШКЛЮ, ЦЮПДЮЬШЛ╩ (1984) ЪЯЪПКЪПХМДЪ НАПЮГКЮЬЮМ ЙХЬХКХЙ ЩЕМХЬ ЛЪМЮДЮ ЛЪМЪБХ-БХЗДЮМХ НИЮМШЬДШП.

ьЮХП ЩЧЯРЪПХП ЙХ, ЙХЬХКХИХМ ЪЯЮЯШ ДНЭПСИЮ, ЫЪЦХЦЪРЪ ЮПУЮКЮМЛЮЦДШП, ЫЮЦЦ ИНКСМДЮ АЮЭПШ ИЮМЛЮЦДШП, ДХМДХП, ХМЮМЗДШП, аНГ ЦСПД╜ДСП, ЧИЩЖДЖП, ЙХЬХКХЙ ЯЮК ЦЮИЮ, СКС ДЮЭКЮПДШП! (╚йХЬХКЪПЪ ЮПУЮКЮМЮЦ╩).

яЪЛХЛХИИЪР ЙХЬХКХИХМ ПЪЫМХДХП. хМЯЮМ ЫЪЛ ДЪ ЧГ ╚ХВХМЪ╩ ЧГЖМДЪМ АЮУ╜ЛЮ╜КШ, ЧГЖМЖ ЩЪПЪЙКХ АХКЛЪКХДХП. нМДЮ ХМЯЮМШМ АЧИЖЙ НКДСЭСМЮ ЬЖАЫЪ ИЕПХ ЦЮКЛШП:

ыЮЛШ ЩЧГКЪИХП ЙХ, ВШУЯШМ НПРЮИЮ

иЕМХ АХП ЦЪЫПЪЛЮМ, ЛЖДПХЙ АХП ДЪДЪ.

уЕИП! хЩХДКХИХ ЩЪГЛЪ СГЮЦДЮ,

чГЖМЯЪМ йНПНЭКС, ьЮЫ уЪРЮИХ ДЪ

═══ (╚йЧМКЖЛКЪ ЯЧЫАЪР╩)

хМЯЮМ НАПЮГШ ЬЮХПХМ ЫСЛЮМХЯР БЪ БЪРЪМОЪПБЪПКХЙ ЩЧПЖЬКЪПХМДЪМ ЯШИПШКЛШЬ ЬЪЙХКДЪ ДЕИХКДХП; НМКЮПКЮ БЪЫДЪРДЪ, ЪКЮЦЪ БЪ ЛЖМЮЯХАЪРДЪДХП, РЮЛДЮ ТЪПД, ТЪПДДЪ РЮЛ ЙХЛХДХП. у.п.сКСРЖПЙЖ ЛЖЪИИЪМ ЛЪМЮДЮ ЛЪМЪБХ РЪМЫЮКШЦ ЬЮХПХ, ЬЕХПКЪПХМХ ХЯЪ РЪМЫЮКШЭШМ ОНЕГХИЮЯШ ДЮ ЮДКЮМДШПЛЮЦ НКЮП. ╚цЖББЪРКХ, АЧИЖЙ хМЯЮМ ХДЕИЮЯШ √ и.цЮПЮИЕБ ДЕЛХЬЙЪМ √ НМСМ ЫЪП АХП ЗХДДХ ЪЯЪПХМЪ ЮХДДХП╩.

у.п.сКСРЖПЙЖМ ЫСЛЮМХГЛХМДЪ, БЪРЪМОЪПБЪПКХИХМДЪ ПЖЬ╜БЪРУНПКСЦ, БЪГХТЪОЪПЪЯРКХЙ, ЛЪДДЮЫКШЦ ЛЧБГСЯС ЩЖЗКЖ РЪМЦХД ЫЪДЪТКЪПХМДЪМДХП. ьЮХП ПЖАЮХКЪПХМДЪМ АХПХМДЪ ИЮГШП:

хКАХГ ХЬШКДЮИЮП, МСП ИЮИЮ АХКЛЪГ,

пЖРАЪ ДЖЬЙЖМКЪПХ ОЮПКЮИЮ АХКЛЪГ.

иЮКМШГ ЯРНКСМС ЦНПСИЮМ ЩЪДЮ

уЮКЦШМ ЬЪПЪТХМХ ЦНПСИЮ АХКЛЪГ.

лЖГЖП ЖМЯЖПКЪПХ, БЪГХТЪОЪПЪЯРКЪПХ РЪМЦХД у.п.сКСРЖПЙ ИЮПЮДШЗШКШЭШМДЮ ЫЪЗБ, ЯЮПЙЮГЛ, ОЮЛТКЕР ХКЪ ДЮЫЮ ВНУ ЛЖЪИ╜ИЪМКЪЬХП. ьЮХПХМ РЪМЦХДХ ИЖМЩЖК, ЩЖГЪЬРКХ РЪМЦХД ДЕИХКДХП, ЙНМЙПЕР, ЖМБЮМКШ НКСА ЩЖЗКЖ ЖЛСЛХКЪЬДХПЛЪ ЙЕИТХИИЪРХ НКЮМ РЪМЦХДДХП. аС АЮУШЛДЮМ ╚яЪМ МЕВХМ РСРЛСЯЮМ АС БЪГХТЪМХ╩ (1980), ╚яЪМ ХМЮМЛЮ ЛЪДДЮЫКЮПЮ╩ (1986), ╚рЖПЙ ЯЧГЖМДЪМ ЦНПУЮМ ЩЪДЮ╩ (1986), ╚бЪГХТЪ ЧКЖЯЖ╩ (1987) ЬЕХПКЪПХ ДХЦЦЪРХ ЗЪКА ЕДХП. аС ЪЯЪПКЪПДЪ БЪГХТЪОЪПЪЯРКХИХМ ЯЪЗХИИЪБХ УЖЯСЯХИИЪРКЪПХ ПЕЮК ХТЮДЪЯХМХ РЮОЛШЬДШП:

дЕЛЪЙ, ЫЧПЛЪР ЯЪМХМ, ЬЮМ-ЬЧЫПЪР ЯЪМХМ,

рЪГЪ ЯЖД, РЪГЪ АЮК, РЪГЪ ЪР ЯЪМХМ.

аЮЭ ЯЪМХМ, ЮЭ ╚бНКЦЮ╩, ЕИЬ-ХЬПЪР ЯЪМХМ,

йЮТЕККХ, ЛЪПЛЪПКХ ЯЪКРЪМЪР ЯЪМХМ

яХТЮПХЬКЪ ЫЖПЪМ МЕВЪ ХР ЯЪМХМ,

аЪПЙДЪМ ВЮК ГСПМЮМШ, ЦШГДШП ДЪТХМХ, -

аСМСМВЖМ РСРЛСЯЮМ ЯЪМ БЪГХТЪМХ!

═══════════════════════ (╚яЪМ МЕВХМ РСРЛСЯЮМ АС БЪГХТЪМХ╩)

ьЮХПХМ ЮМРХЫСЛЮМХГЛХМХМ ЪКЮЛЪРКЪПХМДЪМ АХПХ ДЪ ЯЮРЦШМКШЦДШП, ьЮХП АС╜МС ЛХККЪР ЖВЖМ АЪКЮ ЫЕЯЮА ЕДХП, НМСМ ЯЪАЪАКЪПХМХ ЯЮУРЮ ЬЧЫПЪРДЪ, ЮД-ЯЮМДЮ, БЪГХТЪОЪПЪЯРКХЙДЪ ЩЧПЖП (╚яЮРЦШМ╩, 1980). ьЮХП ЮМРХЫС╜ЛЮМХГЛХМ УЖЯСЯХИИЪРКЪ╜ПХМДЪМ НКЮМ ЦНПУЮЦКШЭШ ДЮ БЪРЪМ БЪ БЪРЪМДЮЬ ЪУКЮЦШМШМ ЛЪМЪБХ ЮЬШМЛЮКЮПШМ╜ДЮМ ЫЕЯЮА ЕДХП, МЪРХЗЪ ЕРХАЮПХКЪ Н, ЛХККХ ХДЕЮКШ ДЮ ЙНПЬЮКДШП:

аЮУЮП ЙНП ЙХЛХДХП ЦНПУЮЦ ЫЪИЮРДЮ,

лХМ ЩЖМЪЬ ДНЭЯЮ ДЮ, ЙЧЛЪИХ НКЛЮГ.

щЧГЖЦШОШЦ ИСПДСМ, ЮЭЗХИЪП ЕКХМ

иЮКМШГ ИЕЛХ НКЮП, ЛЪМКХИХ НКЛЮГ!

(╚цНПУЮЦКЮП, ЗЪЯСПКЮП╩)

мЮДЮМКШЦ, ЕИАЪЗЪПКХЙ, АСЦЪКЪЛСМКСЦ БЪ РЪЯКХЛВХКХИХМ ХТЬЮЯШ ╚оЮКШД ЩЧБДЪЯХМДЪ╩ (1980), ╚цЮКЮМ ЯЪМЪРДХП ЮМЗЮЦ╩ (1980), ╚рЪЯКХЛВХКХЙ╩ (1980), ╚аСЦЪКЪЛСМ╩ (1980) ЪЯЪПКЪПХМДЪ РСРЮПКШ РЪМЦХД ЕДХКЛХЬДХП. ьЮХП ХЙХЖГКЖКЖИЖ, ЯЮУРЮЙЮПКШЭШ, АЪДУЮЫКШЭШ, ЕРХМЮЯШГКШЭШ, ЛЪДДЮЫКШЭШ ЛЪМЪБХ ЕИАЪЗЪПКХИХМ, ЮМРХЫСЛЮМХГЛХМ УЖЯСЯХИИЪРКЪПХМДЪМ ЫЕЯЮА ЕДХП (╚уЕИХПУЮЫ ИНКСМДЮ╩, /1980/; ╚яСЯЮ-ЯСЯЮ╩ (1980); ╚аХП ДНЯРЮ ЮВШЦ ЛЪЙРСА╩ (1980); ╚яЖОЖПЩЪВХ БЪ ЬЮХП╩ (1981); ╚ьЕПАЮГ╩ (1982); ╚лЪМ ЯЪМЪ ЩЖБЪМХПДХЛ╩ (1987).

у.п.сКСРЖПЙ ЛЪМЪБХ ЕИАЪЗЪПКХИЪ, ЮМРХЫСЛЮМХГЛЪ ЦЮП╜ЬШ ЫСЛЮМХЯР ЦЮИЪ БЪ ЛЪПЮЛКЮПШ ЦНИСП. ╚щЧИКЪПДЪМ ЩЪ╜КЪМ ЙХЬХ╩ (1980) ЪЯЪПХМДЪ БЪРЪМДЮЬ ЦЮИЪЯХМХ ОНЕРХЙКЪЬДХПЪМ ЯЪМЪРЙЮП ХЗРХЛЮХ МЮЦХЯКХЙКЪПДЪМ, ДЮБЮЛ ЕРЛЪЙДЪ НКЮМ ГЖКЛЙЮПКШЦДЮМ ЦЪГЪАКЪМХП, ЛХККХ ДЪИЪПКЪП ХРЪМДЪ РЮПХУХ ЧМДЪПКЪПХ УЮРШПКЮИШП. бЪРЪМДЮЬКШЦДЮ ЛХККХ БХЗДЮМШ НИЮДШЬ ИЖЙЯЪЙ ЛЪМЪБХ-ЪУКЮЦХ КЪИЮЦЪР БЪ ЪМЪМЪ ЙХЛХ ХДЕИЮКЮМШП:

тЪЦЪР ЯЧМЛЪГ, ЦЮПЮКЛЮГ УЮКЦШМ, ЫЮЦЦШМ БХЗДЮМШ √

ьЮЫ хЯЛЮИШК уЪРЮХ, уХИЮАЮМХ, ъПЮМХ.

ьЪПЪТЯХГКХЙ, БХЗДЮМЯШГКШЦ ЬЮХП МЪГЪПХМДЪ ЛЪМЪБХ БЮПХЯКХИХМ ЙЪЯХКЛЪЯХ, ╚ГЮРШ-ЦШПШЦКШЭШМ╩ ИЮПЮМЛЮЯШДШП, АС ХЯЪ ЛХККХ-ЛЪМЪБХ ЗШКШГКШЦДШП. (╚цЮТХИЪАЮГ╩)

80-ЗХ ХККЪПХМ ЬЕХПКЪПХМДЪ ДЪИЪПКЪП, ЫСЛЮМХЯР ЙЕИТХИ╜ИЪР╜КЪП ЯЮМАЮКШ ХКЪ ЯЕВХКХП. ыСЛЮМХГЛ ЛЖЮЯХП ЬЪПЮХРДЪ ЮГЮД, ЛЖЯ╜РЪЦХК, ДЕЛНЙПЮРХЙ ЙЕИТХИИЪРКЪП ЦЮГЮМШП, ЛЪМЪБХ-РЮПХУХ, ЦЮМ-ХДПЮЙ ИЮД╜ДЮ╜ЬШ ХТЮДЪ ЕДХП. уЪКХК пГЮ ПСЫСМ ЪАЪДХИИЪРХМХ, ЫЪИЮРШМШ ЦЪАСК ЕРЛЪЙКЪ, ЪЯ╜╜КХМДЪ, ЛХККХ ЬЪУЯХИИЪРКЪПХМ ИЮЬЮПШКШЭШМШ, ДЕЛЪКХ, ЛХККХ ЪМЪМЪМХ РЪЯ╜ДХЦ ЕДХП, КЮЙХМ ЫЪЛ ДЪ ЛХККХ ЪМЪМЪКЪПХ УЮКЦШМ ДЪПЙ ЕРЛЪЯХ БЪ ИЮЬЮРЛЮЯШМШ ЮПГСКЮИШП, РЮПХУХ ЬЪУЯХИИЪРКЪП ДЪПЙ НКСМЛЮЯЮ ╚АХГХЛЙХ╩ НКЮ АХКЛЪГ, ЮИ-СКДСГКЮПДЮМ ЮЯШКШ ЦЮКЮП, ЛХККХКХИХМ ЛЪМЪБХ ЧКЖЛЖ АЮЬКЮИЮП:

вЧПЪЙ ИЕИЪМ, ЯС ХВЪМ, ЬЕП НУСИЮМ Н ЮДЮЛ

еМХА ЩЪКЛХЬДХ ИЕПЪ СКДСГКЮП ЮПЮЯШМДЮМ.

нМС ДЪПЙ ЕРЛЪДХМХГ, ЩЧЛЖКЛЪДХ ЛЪГЮПЮ,

иЕМЪ ЦНЬСКДС ЩЕРДХ ЮИКЮПЮ, СКДСГКЮПЮ.

еИМХ ДЖЬЖМЗЪ РЪПГХ ╚нЗЮЦ╩ (1983) БЪ ╚йНП╩ ЬЕХПКЪПХМДЪ ДЪ ДЮБЮЛ ЕРДХПХКХП. аС МЖЛСМЪКЪПДЪ ЬЮХП ИСПДЮ, НЗЮЭЮ, ДХКЪ АЮЭКШКШЦ ЛЪЦЮЛШМДЮМ ДЮМШЬШП: АС ЛЪЦЮЛ ЛХККХ АЮЬКЮМЭШЗ НКЯЮ ДЮ, НМСМ ЙЧЙЖМДЪ ДЖМИЪБХКХЙ, ХМЯЮМКШЦ, СКСКСЦ БЪ СЗЮКШЦ ДЮИЮМШП, ЖЛСЛХИИЪРКЪ, у.п.сКСРЖПЙДЪ ЛХККХ ЛЪМЯСАХИИЪРХМ ЛЪМЮ БЪ ЪЫЪЛХИИЪРХ ЩЕМХЬ ХТЮДЪ НКСМСП. хЗРХЛЮХ ЫЮЦЯШГКШЦКЮПШМ, ХЛ╜╜ОЕПХИЮМШМ РЪМЦХДХ БЪ ЛХККХ ЮГЮДКШЦ ЫЪПЪЙЮРШ ХТЮДЪЯХ √ АС ХЙХ УЪРР ЬЮХПХМ ЫСЛЮМХГЛ БЪ БЪРЪМОЪПБЪПКХЙ ХДЕИЮ╜КЮПШМШМ РЪГЮЫЖПЖМДЪ ЮОЮПШЗШ НКЛСЬДСП.

ъдъахииюр:

1.                 а.мЪАХИЕБ. хЯРХЦКЮК ЬЮХПХ. аЮЙШ: еКЛ, 2001.

2.                 ъ.ъЯЩЪПКХ. лХККХ ХДЕЮК ЛЖЗЮЫХДХ. аЮЙШ: еКЛ, 2005.

3.                 у.п.сКСРЖПЙ. яЕВХКЛХЬ ЪЯЪПКЪПХ. аЮЙШ: щЪМЗКХЙ, 2001.

4.                 у.п.сКСРЖПЙЖМ ЬЪУЯХ ЮПУХБХ. 1962-1994-ЗЖ ХККЪП.

пегчле

нАПЮГ ВЕКНБЕЙЮ Б ОНЩРХВЕЯЙНЛ РБНПВЕЯРБЕ у.п.сКСРЧПЙЮ НЯНАЕММН Б 60-80-Е ЦНДШ ОПНЬКНЦН БЕЙЮ ЯНГДЮМШ Б ЯННРБЕРЯРБХХ Я ЮЙРХБМШЛХ ВЕПРЪЛХ ЕЦН ЯНБПЕЛЕММХЙЮ. щРНР ВЕКНБЕЙ ЪБКЪЕРЯЪ МНЯХРЕКЕЛ ЙЮЙ МЮЖХНМЮКЭМШУ, РЮЙ Х НАЫЕВЕКНБЕВЕЯЙХУЙЮВЕЯРБ Х ХДЕИ. нАПЮГ ВЕКНБЕЙЮ у.пГШ ЯХКЕМ РЕЛ, ВРН НМ ЯНВЕРЮЕР Х ЦПЮФДЮМЯЙХЕ, Х ЦСЛЮМХЯРХВЕЯЙХЕ ВЕПРШ. нМ МЕ РНКЭЙН КХПХВЕЯЙХИ ЦЕПНИ, ХКХ КХПХВЕЯЙНЕ ╚ъ╩ ОНЩРЮ, НМ Х НАНЯНАКЕММШИ ЪПЙН ХМДХБХДСЮКЭМШИ НАПЮГ УСДНФМХЙЮ.

SUMMARY

The character of a human being, consequent to the definite period in the poetry of 60-80 years of the XIX century by Kh. R.Uluturk was glorified .

The character of human being is powerful with its patriotism and humanismpeculiarities. That man makes an impressionof the individual character of the lyrical╚I╩ of a poet more than lyrical here.

This man is a carrier of national, human qualities.The character of a humanbeing is much stronger with its humanistic features. And that man- the lyrical ╚I╩ of the poet gives the impression of an individual character even more than of his lyrical hero.


 

 

 


 


.


сКЭТЮР аЮДЮКАЕИКХ

⌠онрепъммне онйнкемхе■ х рбнпвеярбн

пхвюпдю нкдхмцрнмю


дЮ, ОН-ЛНЕЛС ЩРН АШКН ПЮГАХРНЕ ОНЙНКЕМХЕ, ПЮГАХРНЕ БН ЛМНЦХУ НРМНЬЕМХЪУ. мН √ ВЕПР БНГЭЛХ! √ ЛШ БНБЯЕ МЕ ОНЦХАКХ, ЙНМЕВМН, ЙПНЛЕ ОНЦХАЬХУ, ХЯЙЮКЕВЕММШУ Х ЪБМН ЯНЬЕДЬХУ Я СЛЮ. оНЦХАЬЕЕ ОНЙНКЕМХЕ! √ МЕР┘ лШ АШКХ НВЕМЭ БШМНЯКХБШЛ ОНЙНКЕМХЕЛ┘щ.уЕЛХМЦСЩИ. хГ ХМРЕПБЭЧ.

оЕПБЮЪ ЛХПНБЮЪ БНИМЮ НЯРЮБХКЮ ОНЯКЕ ЯЕАЪ ТХГХВЕЯЙХ ХЯЙЮКЕВЕММНЕ Х ДСУНБМН РПЮБЛХПНБЮММНЕ ЛНКНДНЕ ОНЙНКЕМХЕ √ ⌠ОНРЕПЪММНЕ ОНЙНКЕМХЕ■.

════════ б 20-Е ЦНДШ XX ЯРНКЕРХЪ БШЯРСОХКЮ ЦПСООЮ ОХЯЮРЕКЕИ[1] √ СВЮЯРМХЙНБ БНИМШ, Б РБНПВЕЯРБЕ ЙНРНПШУ БШПЮГХКНЯЭ ПЮГНВЮПНБЮМХЕ Б ЙЮОХРЮКХЯРХВЕЯЙНИ ЖХБХКХГЮЖХХ, НАНЯРПЕММШЕ РПЮЦХВЕЯЙХЛ НОШРНЛ ОЕПБНИ ЛХПНБНИ БНИМШ, ОН НРМНЬЕМХЧ Й ЙНРНПШЛ Х АШКН ОПХЛЕМЕМН НОПЕДЕКЕМХЕ ⌠ОНРЕПЪММНЕ ОНЙНКЕМХЕ■.

бШПЮФЕМХЕ ⌠ОНРЕПЪММНЕ ОНЙНКЕМХЕ■ (⌠lost generation■) БОЕПБШЕ СОНРПЕАХКЮ цЕПРПСДЮ яРЮИМ Б АЕЯЕДЕ Я уЕЛХМЦСЩЕЛ, ПЮГДПЮФЕММН СБЕПЪЪ ЕЦН, ВРН ⌠БЯЕ БШ РЮЙХЕ, БЯЪ ЛНКНДЕФЭ, ОНАШБЮБЬЮЪ МЮ БНИМЕ. бШ √ ОНРЕПЪММНЕ ОНЙНКЕМХЕ. с БЮЯ МХ Й ВЕЛС МЕР СБЮФЕМХЪ. бШ БЯЕ ЯНОЭЕРЕЯЭ┘■[1]

яЙЕОРХВЕЯЙХ НРГШБЮЪЯЭ Б ОХЯЭЛЕ Й оЕПЙХМЯС (1926) Н ⌠ОПЕРЕМГХЪУ цЕПРПСДШ МЮ ПНКЭ ОПНПНЙЮ■ уЕЛХМЦСЩИ МЕ УНРЕК ОПХВХЯКЪРЭ Й ⌠ОНРЕПЪММНЛС ОНЙНКЕМХЧ■МХ ЯЕАЪ, МХ ЛМНЦХУ АКХГЙХУ ЕЛС ОН ДСУС КЧДЕИ.[1]

гМЮВХРЕКЭМШЛ ЯНАШРХЕЛ Б ХЯРНПХХ КХРЕПЮРСПШ ⌠ОНРЕПЪММНЦН ОНЙНКЕМХЪ■ АШК 1929 ЦНД, ЙНЦДЮ АШКХ НОСАКХЙНБЮМШ РПХ ГЮЛЕВЮРЕКЭМШУ ЮМРХБНЕММШУ ОПНХГБЕДЕМХЪ √ ⌠оПНЫЮИ, НПСФХЕ!■ щ.уЕЛХМЦСЕЪ, ⌠яЛЕПРЭ ЦЕПНЪ■ п.нКДХМЦРНМЮ, ⌠мЮ ГЮОЮДМНЛ ТПНМРЕ АЕГ ОЕПЕЛЕМ■ щ.л.пЕЛЮПЙЮ.

б 30-Е ЦНДШ РЕЛЮ ⌠ОНРЕПЪММНЦН ОНЙНКЕМХЪ■ РЕПЪЕР ЯБНЧ НЯРПНРС, МН МЕ ХЯВЕПОШБЮЕРЯЪ, НЯНАЕММН С нКДХМЦРНМЮ Б ПНЛЮМЮУ ⌠дНВЭ ОНКЙНБМХЙЮ■, ⌠бЯЕ КЧДХ √ БПЮЦХ■, Ю РЮЙФЕ Б ПНЛЮМЮУ пЕЛЮПЙЮ ⌠бНГБПЮЫЕМХЕ■ Х ⌠рПХ РНБЮПХЫЮ■.

аСДСВХ ОПЕДЯРЮБХРЕКЕЛ ОНЯКЕБНЕММНЦН ⌠ОНРЕПЪММНЦН ОНЙНКЕМХЪ■, ОХЯЮРЕКЭ гЮОЮДЮ, нКДХМЦРНМ МЮВХМЮЕР ЯБНИ РБНПВЕЯЙХИ ОСРЭ ЙЮЙ ОНЩР Б 1912 Ц. я МНБШЛХ ОПЕДЯРЮБКЕМХЪЛХ Н ГЮДЮВЮУ ОХЯЮРЕКЕИ. б ЩРНР ОЕПХНД НМ ОПХЯНЕДХМЪЕРЯЪ Й ХЛЮФХГЛС √ ЩЯРЕРЯЙНЛС ТНПЛЮКХЯРХВЕЯЙНЛС ДБХФЕМХЧ, УНРЪ ОН ЯБНХЛ ЩЯРЕРХВЕЯЙХЛ БГЦКЪДЮЛ РЪЦНРЕЕР Й ДЕЙЮДЕМРЮЛ. б РБНПВЕЯЙНЛ ЛХПНБНГГПЕМХХ нКДХМЦРНМЮ НАПЮГШ дПЕБМЕИ цПЕЖХХ ХЦПЮКХ НВЕМЭ АНКЭЬСЧ ПНКЭ Х ДЮФЕ ОНЯКЕ ПЮГПШБЮ Я ХЛЮФЕМХЯРЮЛХ ОПЕДЯРЮБКЕМХЪ НА ЮМРХВМНЯРХ ЮЯЯНЖХХПСЧРЯЪ С МЕЦН Я ЮМРХРЕГНИ ЯНБПЕЛЕММНИ ЖХБХКХГЮЖХХ.

оЕПБЮЪ ЛХПНБЮЪ БНИМЮ, СВЮЯРМХЙНЛ ЙНРНПНИ нКДХМЦРНМ АШК, ЯШЦПЮКЮ БЮФМСЧ ПНКЭ Б ТНПЛХПНБЮМХХ ЕЦН, ЙЮЙ ОХЯЮРЕКЪ.

б ЙПХРХВЕЯЙХУ ЯРЮРЭЪУ 20-У ЦНДНБ нКДХМЦРНМ ТНПЛХПСЕР НЯМНБМШЕ ОНКНФЕМХЪ ЯБНЕЦН РБНПВЕЯЙНЦН ЙПЕДН Б ЯРЮРЭЕ ⌠оНЩР Х ЕЦН БПЕЛЪ.■ нМ БШЯЙЮГШБЮЕР ЛШЯКЭ Н РНЛ, ВРН ЯНБПЕЛЕММНЯРЭ ГЮЙКЧВЮЕРЯЪ Б РНЛ, ВРНАШ НЯЛШЯКХБЮРЭ Х ОПЕРБНПЪРЭ Б РБНПВЕЯРБЕДСУ БПЕЛЕМХ, СРБЕПФДЮЕР НРБЕРЯРБЕММНЯРЭ ОНЩРЮ ОЕПЕД НАЫЕЯРБНЛ Х ЯБЪГЭ Я ВХРЮРЕКЕЛ.

оЕПБШИ АНКЭЬНИ ПНЛЮМ ⌠яЛЕПРЭ ЦЕПНЪ■ (⌠Death of a Hero■, 1929), ЪБХБЬХИЯЪ БЕПЬХМНИ РБНПВЕЯРБЮ нКДХМЦРНМЮ, ПЮЯЯЙЮГШБЮЕР Н ЯСДЭАЕ ЛНКНДНЦН ЮМЦКХВЮМХМЮ, дФНПДФЮ сХМРЕПАНПМЮ, ОНЦХАЬЕЦН МЮ ТПНМРЕ ОЕПБНИ ЛХПНБНИ БНИМШ.

нКДХМЦРНМ Х ЕЦН ЦЕПНИ САЕФДЕМШ Б ЙПЮЯНРЕ ФХГМХ, СПНДСЕЛНИ ЯХКЭМШЛХ ЛХПЮ ЯЕЦН.

яЙПШРЮЪ АНПЭАЮ дФНПДФЮ сХМРЕПАНПМЮ БМСРПХ БХЙРНПХЮМЯЙНИ ЯЕЛЭХ √ ⌠НОКНРЮ ТХКХЯРЕПЯРБЮ■ √ ГЮБЕПЬЮЕРЯЪ НРЙПШРШЛ ЯНОПНРХБКЕМХЕЛ Х ПЮГПШБНЛ Я ЯЕЛЭЕИ.

бНЯОХРЮММШИ МЮ ЙМХЦЮУ, ЙЮПРХМЙЮУ Х ОНЩРХВЕЯЙНЛ БНЯОПХЪРХХ ОПХПНДШ, МЮВХМЮЧЫХИ УСДНФМХЙ сХМРЕПАНПМ ЯНРПСДМХВЮЕР Б ФСПМЮКЮУ ПЮДХ ГЮПЮАНРЙЮ. нМ БМСРПЕММЕ ЯНОПНРХБКЪЕРЯЪ ЛХПС ⌠СЛЯРБЕММНИ ОПНЯРХРСЖХХ■, БШЯНЙН ЯРЮБХР ЯБНЕ ОПХГБЮМХЕ Х ЕЛС СДЮЕРЯЪ ⌠МЕ ОПНДЮРЭ ДСЬС■.

цКСАНЙН БГБНКМНБЮКН ЦКЮБМНЦН ЦЕПНЪ ГПЕКХЫЕ ВЕКНБЕВЕЯЙНИ МХЫЕРШ Х ЯРПЮДЮМХЪ, ЙНЦДЮ МНВЭЧ МЮ МЮАЕПЕФМНИ рЕЛГШ НМ БХДХР, ВРН ⌠МЮ ЙЮФДНИ ЯЙЮЛЕИЙЕ, ЯЙНПВХБЬХЯЭ Б ЙНЛНЙ ЯХДЕКХ ФЮКЙХЕ НАНПБЮММШЕ ЯСЫЕЯРБЮ┘ ОНГЮДХ ГЮ БШЯНЙХЛХ ЙНОЭЪЛХ ФЕКЕГМНИ НЦПЮДШ БШЯХКЮЯЭ ЦПНЛЮДЮ рЕЛОКЮ √ БШГШБЮЧЫЕ ЯСПНБЮЪ РБЕПДШМЪ ГЮЙНМЮ Х ОНПЪДЙЮ. ю ГДЕЯЭ ЯЙНПВХКХЯЭ, ЯФЮКХЯЭ Б ЙНЛНЙ НАНПБЮММШЕ, ЦНКНДМШЕ Х МЕЯВЮЯРМШЕ КЧДХ √ ЯБНАНДМНПНФДЕММШЕ ЦПЮФДЮМЕ БЕКХВЮИЬЕИ Б ЛХПЕ ХЛОЕПХХ, ФХРЕКХ ЯРНКХЖШ, ЦНПДН ХЛЕМСЧЫЕИ ЯЕАЪ АНЦЮРЕИЬХЛ ХГ ЦНПНДНБ, ЦКЮБМНИ АХПФЕИ Х ЦКЮБМШЛ ПШМЙНЛ ГЕЛМНЦН ЬЮПЮ■.[1]

нЙЮГЮБЬХЯЭ Б ДСУНБМНЛ РСОХЙЕ, сХМРЕПАНПМ СРПЮВХБЮЕРБЕПС Б ФХГМЭ, ЛНКНДШЕ ЯХКШ ЕЦН РСЯЙМЕЧР Х БЪМСР, ОНДЮБКЪЕЛШЕ ЙНЬЛЮПНЛ БНИМШ, АЕЯВХЯКЕММШЛХ ФЕПРБЮЛХ, НЯРПН БНЯОПХМХЛЮЕЛШЛХ УСДНФМХЙНЛ.

цЕПНИ МЕ МЮУНДХР НОНПШ МХ Б ХЯЙСЯЯРБЕ, СМХВРНФЮЪ БЯЕ ЯБНХ ЙЮПРХМШ Х ПХЯСМЙХ, КЧАНБЭ НЙЮГШБЮЕРЯЪ ХККЧГХЕИ Х МЕ ХЛЕЪ МХВЕЦН, ПЮДХ ВЕЦН ЯРНХКН АШ ФХРЭ, дФНПДФ сХМРЕПАНПМ ГЮ МЕДЕКЧ ДН ОЕПЕЛХПХЪ, МЮ ПЮЯЯБЕРЕ 4 МНЪАПЪ 1918 ЦНДЮ ОНДМЪКЯЪ АЕГН БЯЪЙНИ БХДХЛНИ ОПХВХМШ БН БЕЯЭ ПНЯР Я ГЕЛКХ Х ЯРЮК ЛХЬЕМЭЧ БПЮФЕЯЙНЦН ОСКЕЛЕРВХЙЮ. рЮЙНИ ЯНБЕПЬЕММН АЕЯЯЛШЯКЕММНИ НЙЮГШБЮЕРЯЪ ⌠ЯЛЕПРЭ ЦЕПНЪ■ √ дФНПДФЮ сХМРЕПАНПМЮ, ЙЮОХРЮМЮ АПХРЮМЯЙНИ ЮПЛХХ, УСДНФМХЙЮ Х КХРЕПЮРНПЮ, СЬЕДЬЕЦН МЮ ТПНМР ПЪДНБШЛ. пНЛЮМ Н БНЕММНЛ ОНЙНКЕМХХ, Н БНИМЕ, НА НРБЕРЯРБЕММНЯРХ ГЮ ОНЦХАЬХУ √ ⌠яЛЕПРЭ ЦЕПНЪ■ ЪБКЪЕРЯЪ ЯБХДЕРЕКЭЯРБНЛ РНЦН, ВРН ПНЛЮМРХВЕЯЙХИ ЛЕРНД МЕ ХГФХК ЯЕАЪ Х, АКЮЦНДЮПЪ ЙНРНПНЛС ЮБРНПС СДЮКНЯЭ ОПНМХЙМСРЭ Б ЯСРЭ БЕЫЕИ Х ОПЮБДХБН БНЯЯНГДЮРЭ ДЕИЯРБХРЕКЭМНЯРЭ. юБРНП ЯВХРЮК, ВРН ЩРЮ ЙМХЦЮ √ Б ЯСЫМНЯРХ ОНЦПЕАЮКЭМШИ ОКЮВ, ОНОШРЙЮ ⌠ЯНГДЮРЭ ОЮЛЪРМХЙ ОНЙНКЕМХЧ, ЙНРНПНЕ МЮ ЛМНЦНЕ МЮДЕЪКНЯЭ, ВЕЯРМН АНПНКНЯЭ Х ЦКСАНЙН ЯРПЮДЮКН■.[1]

пНЛЮМ ⌠яЛЕПРЭ ЦЕПНЪ ■ ОНЯРЮБХК ХЛЪ ЮБРНПЮ Б ПЪД БХДМШУ ЮМЦКХИЯЙХУ ПНЛЮМХЯРНБ, Х МЮЯРНКЭЙН БШДЕКЪКЯЪ ЯПЕДХ ДПСЦХУ ОПНХГБЕДЕМХИ Н БНИМЕ, ВРН БПЮФДЕАМЮЪ ПЕЮЙЖХНММЮЪ ЙПХРХЙЮ НАБХМХКЮ ЮБРНПЮ Б ЙКЕБЕРЕ Х ОНЯНБЕРНБЮКЮ ЕЛС САПЮРЭЯЪ БНМ ХГ юМЦКХХ, ЕЯКХ НМЮ ЕЛС МЕ МПЮБХРЯЪ. пНЛЮМ МЮЬЕК ЦНПЪВХИ НРЙКХЙ С ЬХПНЙНЦН ВХРЮРЕКЪ, ОНКСВХК БШЯНЙСЧ НЖЕМЙС юПМНКЭДЮ аЕММЕРЮ Х цЕПАЕПРЮ сЩККЯЮ, ОПХНАПЕК ХГБЕЯРМНЯРЭ ДЮКЕЙН ГЮ ОПЕДЕКЮЛХ юМЦКХХ.

дПЮЛЮРХГЛ ОНКНФЕМХЪ ЦКЮБМНИ ЦЕПНХМХ, ЕЕ ХМТЮМРХКЭМНЯРЭ, Ю РЮЙФЕ ПНАЙХЕ ОНОШРЙХ ОПНРЕЯРЮ Х ОНПШБШ Й ЯЮЛНЯРНЪРЕКЭМНЯРХ, БЯЕ ФЕ БШГШБЮЧР ЯХЛОЮРХЧ. яНБОЮДЕМХЕ ХЛЕМ дФНПДФХ яЛХГЕПЯ Х дФНПДФЮ сХМРЕПАНПМЮ √ ЩРН БЮПХЮЖХХ РЕЛШ МЕБНКЭМШУ Х ОЮЯЯХБМШУ ФЕПРБ ЯПЕДШ, НРКХВЮЧЫЕИЯЪ ЯНЯКНБМШЛХ Х ЙЮЯРНБШЛХ ОПЕДПЮЯЯСДЙЮЛХ.

рПЕРХИ ПНЛЮМ нКДХМЦРНМЮ √ ⌠бЯЕ КЧДХ √ БПЮЦХ■ √ ЙМХЦЮ НА ЮМЦКХИЯЙНЛ ХМРЕККХЦЕМРЕщМРНМХ йКЮПЕМДНМЕ, ЙНРНПШИ ОЕПЕФХК БНИМС, ПЮГПСЬХБЬСЧ ЕЦН ФХГМЕММШИ СЙКЮД, ЯХЯРЕЛС ЕЦН БГЦКЪДНБ. оНЯРЮБКЕММЮЪ ЮБРНПНЛ Б ПНЛЮМЕ ⌠яЛЕПРЭ ЦЕПНЪ■ ОПНАКЕЛЮ КХВМНЯРХ Х НАЫЕЯРБЮ, ГДЕЯЭ ОПХНАПЕРЮЕР МЮХАНКЭЬСЧ НЯРПНРС.

рПЕРХИ ПНЛЮМ нКДХМЦРНМЮ √ ⌠бЯЕ КЧДХ √ БПЮЦХ■ √ ЙМХЦЮ НА ЮМЦКХИЯЙНЛ ХМРЕККХЦЕМРЕщМРНМХ йКЮПЕМДНМЕ, ЙНРНПШИ ОЕПЕФХК БНИМС, ПЮГПСЬХБЬСЧ ЕЦН ФХГМЕММШИ СЙКЮД, ЯХЯРЕЛС ЕЦН БГЦКЪДНБ. оНЯРЮБКЕММЮЪ ЮБРНПНЛ Б ПНЛЮМЕ ⌠яЛЕПРЭ ЦЕПНЪ■ ОПНАКЕЛЮ КХВМНЯРХ Х НАЫЕЯРБЮ, ГДЕЯЭ ОПХНАПЕРЮЕР МЮХАНКЭЬСЧ НЯРПНРС.

⌠бЯЕ КЧДХ √ БПЮЦХ■ √ ПНЛЮМ Н ЙПХГХЯЕ АСПФСЮГМН-КХАЕПЮКЭМНЦН ЯНГМЮМХЪ, МН Б МЕЛ ОПЕДЯРЮЕР МЕ ⌠ЮЦНМХЪ ЕБПНОЕИЯЙНИ ДСЬХ■ (о.бЮКЕПХ), Ю ЕЕ ЛЕРЮМХЪ Х ХЯЙЮМХЪ ФХГМЕММНИ НОНПШ, ОНОШРЙХ ОПЕНДНКЕМХЪ УЮНЯЮ.

мЮ ТНМЕ ЯНАШРХИ ОЕПБНИ ЛХПНБНИ БНИМШ Х БЯЕНАЫЕИ ЯРЮВЙХ 1926 ЦНДЮ Б юМЦКХХ, ЮБРНП ОНЙЮГЮК ЛШЯКХ, ВСБЯРБЮ Х ДПЮЛЮРХГЛ ОЕПЕФХБЮМХИ ТЮЙРХВЕЯЙХ ЕДХМЯРБЕММНЦН ЦКЮБМНЦН ДЕИЯРБСЧЫЕЦН КХЖЮ, ЯНГДЮБ РЕЛ ЯЮЛШЛ КХПХЙН-ОЯХУНКНЦХВЕЯЙНЕ ОНБЕЯРБНБЮМХЕ, МНЯЪЫЕЕ БН ЛМНЦНЛ ЮБРНАХНЦПЮТХВЕЯЙХЕ ВЕПРШ.

вЕКНБЕЙ Я ВХЯРШЛХ ОНЛШЯКЮЛХ, МЕ БУНДЪЫХИ Б ⌠НАЫСЧ ЯУЕЛС БЕЫЕИ■ ОН ЯКНБЮЛ НДМНЦН ХГ ОЕПЯНМЮФЕИ, щМРНМХ йКЮПЕМДНМ НЫСЫЮЕР Б ПЕГСКЭРЮРЕ ЯРНКЙМНБЕМХЪ ФХБШУ Х МЕОНЯПЕДЯРБЕММШУ ВСБЯРБ Я СЯКНБМНИ ЛНПЮКЭЧ, ВРН БЯЕ ⌠НОНКВХКХЯЭ ДПСЦ МЮ ДПСЦЮ, БЯЕ БПЮФДСЧР, ЯКНБМН БЯЕ КЧДХ БПЮЦХ■.[1]

цКСАНЙХЕ ПЮГЛШЬКЕМХЪ ЦЕПНЪ Н ОПХПНДЕ ВЕКНБЕЙЮ, МЕЯНБЕПЬЕМЯРБЕ НАЫЕЯРБЮ Х ОПХМЖХОЮУ ЕЦН ОЕПЕСЯРПНИЯРБЮ ОНПНФДЮЧР БНОПНЯ Н БНГЛНФМНЯРХ БНГБПЮЫЕМХЪ СРПЮВЕММНИ ЖЕКНЯРМНЯРХ, НАПЕРЕМХЪ ОПНЯРШУ ВЕКНБЕВЕЯЙХУ ЖЕММНЯРЕИ.

дКЪ щМРНМХ ⌠НМХ■ √ ЩРН БПЮФДЕАМНЕ НАЫЕЯРБН, ГЮРЕБЮЧЫЕЕ БНИМШ Х СМХВРНФЮЧЫЕЕ ВЕКНБЕВЕЯЙСЧ КХВМНЯРЭ. юМРХВМНЯРЭ, НАПЮГШ ЩККХМХЯРХВЕЯЙНЦН ЛХПЮ, РЮ ЛЕПЮ, ЙНРНПНИ ЦЕПНИ ЛЕПХР НЙПСФЮЧЫЕЕ.

хЯЙКЧВХРЕКЭМЮЪ КЧАНБЭ щМРНМХ Х йЮРЮПХМШ, ЦЮПЛНМХВМНЕ, ЯБЕРКНЕ Х ПЮДНЯРМНЕ ВСБЯРБН, ЙНРНПНЕ МЕБНГЛНФМН Б ЩРНЛ ДХЯЦЮПЛНМХВМНЛ ЛХПЕ, ЪБКЪЕРЯЪ ЯБНЕЦН ПНДЮ ОПНРЕЯРНЛ ОПНРХБ МЕЦН, Б ЙНРНПНЛ нКДХМЦРНМ БНОКНРХК ЯБНЧ ЛЕВРС Н ЦЮПЛНМХХ Б ДХЯЦЮПЛНМХВМНЛ ЛХПЕ.

б 1938 ЦНДС вЮПКЭГ оЕПЯХ яМНС Б ЯБНЕИ АПНЬЧПЕ, ОНЯБЪЫЕММНИ РБНПВЕЯРБС нКДХМЦРНМЮ, ОХЯЮК: ⌠бПЪД КХ ЛНФМН, ВХРЮЪ ЙЮЙНЕ АШ РН МХ АШКН ОПНХГБЕДЕМХЕ ЛХЯРЕПЮ нКДХМЦРНМЮ, НЯРЮРЭЯЪ ПЮБМНДСЬМШЛ. нМХ ОПНХГБНДЪР МЕЛЕДКЕММНЕ, ЯОНМРЮММНЕ ДЕИЯРБХЕ, ВРН ЪБКЪЕРЯЪ ОПХГМЮЙНЛ РБНПВЕЯРБЮ МЮХАНКЕЕ ЯХКЭМН ВСБЯРБСЧЫХУ ОХЯЮРЕКЕИ. мЕЛМНЦХЕ ОХЯЮРЕКХ НАКЮДЮЧР РЮЙХЛ ⌠НЦНМЭЙНЛ■, ЯРПЮЯРМШЛ НЫСЫЕМХЕЛ ОЕПЕФХБЮЕЛНЦН ХЛХ МЮЯКЮФДЕМХЪ ХКХ ЯРПЮДЮМХЪ┘ Х ДЮПНЛ ОЕПЕДЮРЭ ЕЦН Я МЕНАШВЮИМНИ МЕОНЯПЕДЯРБЕММНЯРЭЧ■.[1]

йПНБМЮЪ ГЮХМРЕПЕЯНБЮММНЯРЭ Б ЯБНХУ ЦЕПНЪУ, ЙНРНПШЕ Б ЛСВХРЕКЭМШУ ОНХЯЙЮУ НАПЕРЮЧР ПЕЬЕМХЕ ЛНПЮКЭМШУ ОПНАКЕЛ, ОПНРХБНЯРНЪМХЕ ОЕЯЯХЛХГЛС ЩОНУХ Х СРБЕПФДЕМХЕ КЧАБХ Й ФХГМХ Х ВЕКНБЕЙС, ДЕКЮЧР РБНПВЕЯРБН нКДХМЦРНМЮ НДМНИ ХГ ЪПЙХУ ЯРПЮМХЖ ЮМЦКХИЯЙНИ КХРЕПЮРСПШ XX БЕЙЮ.

кхрепюрспю

1. щ.уЕЛХМЦСЩИ. оПЮГДМХЙ, ЙНРНПШИ БЯЕЦДЮ Я РНАНИ. л., 1966

2. а.цПХАЮМНБ. уЕЛХМЦСЩИ. фгк. л., 1970

3. п.нКДХМЦРНМ яЛЕПРЭ ЦЕПНЪ. л., 1961

4. п.нКДХМЦРНМ. бЯЕ КЧДХ √ БПЮЦХ. л., 1959

5. C.P.Snow. Richard Aldington. L., 1938

 


 

ыЖЯЕИМНБЮ фЪЛХКЪ яЮАХП ЦШГШ

ßËÈÑÀ ÍÈфÀÒÛÍ яъмърйюпкшц ужясяхииъркъпх


Ùÿð áèð éàçû÷ûíûí ñÿíÿòêàðëûã õöñóñèééÿòëÿðèíäÿí áÿùñ îëóíàðêÿí èëê íþâáÿäÿ îíóí ìöðàФèÿò åòäèéè ìþâçóëàðäàí áàøëàìàüà åùòèéàФ âàðäûð. ×öíêè ìþâçó ñå÷èìè éàðàäûФûëûã ìöøàùèäÿñè èëÿ áàüëûäûð êè, áó äà ñÿíÿò-êàðëûüûí Фèääè ìÿñÿëÿëÿðèíäÿí ùåñàá îëóíìàãäàäûð. ßëèñà ÍèФàòûí ÿñÿðëÿðè ìþâçó éåíèëèéè, ðÿíýàðÿíýëèéè âÿ ÷îõïðîáëåìëèëèéè èëÿ äèããÿòè Фÿëá åäèð. Éàçû÷ûíûí ÿñÿðëÿðè ùÿì òàðèõè, ùÿì äÿ ìöàñèð ìþâçóäàäûð. Ëàêèí ìöàñèð ìþâçóëó ÿñÿðëÿð ßëèñà ÍèФàòûí éàðàäûФûëûüûíäà àïàðûФû éåð òóòìóð. Î äàùà ÷îõ òàðèõè ìþâçóëàðà ìåéëëèäèð âÿ ÿñÿðëÿðèíèí áþéöê ÿêñÿðèééÿòè ìÿùç òàðèõè ìþâçóäà ãÿëÿìÿ àëûíìûøäûð. Áóíóíëà éàíàøû, ßëèñà ÍèФàò èñòÿð òàðèõè, èñòÿðñÿ äÿ ìöàñèð ìþâçóëàðäà éàçìûø îëäóüó ÿñÿðëÿðäÿ çàìàíûí íÿáçèíè òóòìàüà ÷àëûøûð, ìöàñèðëèê ìþâãåéèíäÿí ÷ûõûø åäèð. ßäÿáèééàòøöíàñ Éàøàð Ãàðàéåâèí ⌠Ñÿùíÿìèç âÿ ìöàñèðëÿðèìèç■ êèòàáûíäà äîüðó ãåéä åëÿäèéè êèìè, ⌠ìöàñèðëèê ≈ ìöàñèð åïîõàíûí èíêèøàô ãàíóíàóéüóíëóüóíó à÷ìàüà êþìÿê åäÿí ùÿð øåé äåìÿêäèð. Çÿìàíÿíèí, äþâðöí áþéöê ïðîáëåìëÿðèíÿ âÿ áþéöê ìöáàðèçÿëÿðèíÿ íöôóç åòìÿäÿí ìöàñèðëèéÿ éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ õèäìÿò åòìÿê ÷ÿòèíäèð■.

Ãåéä åäÿê êè, ßëèñà ÍèФàò èëê ÿñÿðëÿðèíäÿí ìöàñèðëèéè ãîðóéóá ñàõëàéà áèëìèøäèð. Éàçû÷ûíûí ìöàñèðëèéè èëê íþâáÿäÿ äþâðö, ìöùèòè ãàâðàìàãäà, ùÿéàòûí íÿáçèíè òóòìàãäà, òàðèõè äþâðöí ïðîáëåìëÿðèíè äÿðê åòìÿñèíäÿäèð. Áöòþâëöêäÿ ßëèñà ÍèФàòûí íÿñðè ìöàñèðëèéÿ õèäìÿò ìÿðàìûíà ñþéêÿí╜ìÿêäÿäèð. Î íÿäÿí éàçûð-éàçñûí, òàðèõèí ùàíñû äþâðöíÿ âÿ ìÿðùÿëÿñèíÿ ìöðàФèÿò åäèð-åòñèí ÿñÿðëÿðè èëê þíФÿ ìöàñèðëèê ðóùó èëÿ ñå÷èëèð. Ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó, ïðîôåññîð Òîôèã Ùöñåéíîüëó ⌠Ñþç ≈ òàðèõèí éóâàñû■ àäëû êèòàáûíäà áÿäèè ÿäÿáèééàòäà ìöàñèðëèê ìÿñÿëÿñèíäÿí äàíûøàðêÿí òàðèõè ÿñÿðëÿðäÿ ìöàñèðëèê ìÿñÿëÿñè èëÿ áàüëû ìöáàùèñÿëÿðÿ òîõóíàðàã éàçûð êè: ⌠... ìèëëè ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûìûçûí èíêèøàôûíûí èéèðìèíФè èëëÿðäÿí ñîíðàêû äþâðöíäÿ ìöàñèðëèê ùàããûíäà òÿñÿââöð, îíà âåðèëÿí òÿðèô âÿ ãèéìÿò áèðìÿíàëû îëìàìûøäûð. Õöñóñèëÿ, îòóçóíФó èëëÿðäÿ ìöàñèðëèéè áèð ÷îõ ùàëäà àíФàã ìöàñèð ùÿéàò ìàòåðèàëû ÿñàñûíäà éàçûëìûø ÿñÿðëÿðÿ àèä áèð êåéôèééÿò êèìè äÿðê âÿ øÿðù åäèðäèëÿð. Áåëÿëÿðèíÿ ýþðÿ, ýóéà àíФàã ìàòåðèàëû ìöàñèð ùÿéàòäàí àëûíûá, ìþâçóñó ìöàñèð ùÿéàòûí àêòóàë ìÿñÿëÿëÿðè èëÿ ÿëàãÿäàð îëàí ÿñÿðëÿðäÿ ìöàñèðëèê âàðìûø; ìþâçó âÿ ìàòåðèàëû, ìöÿééÿí ùàëëàðäà èñÿ ñöЗåòëÿðè äÿ òàðèõäÿí, õàëã ðÿâàéÿòëÿðè âÿ ÿôñàíÿëÿðèíäÿí àëûíûá éàçûëàí ÿñÿðëÿð èÿ ìöàñèðëèêäÿí óçàãìûø. Áåëÿ ÿñÿðëÿð éàçìàã ìöàñèðëèêäÿí ãà÷ìàã, ìöàñèð ùÿéàòû ñåâìÿäèéè ö÷öí îíäàí óçàãëàøìàã, êå÷ìèøëÿ ìöàñèðëèéè, ìöàñèð çÿìàíÿíè âÿ ùÿéàòû ýèçëè ìöãàéèñÿ âÿ ìöáàùèñÿéÿ ÷ÿêÿðÿê, öñòöíëöéö ýóéà êå÷ìèøÿ, òàðèõÿ âåðìÿê èìèø. Áó èñÿ éîëâåðèëìÿç, èäåîëîЗè áàõûìäàí çÿðÿðëè ùåñàá åäèëèðäè.■

Ìÿëóìäóð êè, éàëíûç ðåïðåññèéàëàðûí òöüéàí åòäèéè ìÿøóì îòóçóíФó èëëÿðäÿ äåéèë, ñîâåò èäåîëîЗè ñèñòåìèíèí ìþâФóä îëäóüó áöòöí äþâðëÿðäÿ ìöà╜ñèðëèê àíëàéûøû âÿ áó òåðìèíèí ìÿíà-ìÿçìóí òóòóìó èëÿ áàüëû áÿçÿí áèðòÿðÿôëè, áÿçÿíñÿ éàíëûø ìöùàêèìÿëÿðÿ éîë âåðèëìèøäèð. Áó èñÿ ùå÷ øöá╜ùÿñèç êè, ñîâåò èäåîëîЗè ñèñòåìèíèí ìàùèééÿòèíäÿí, åñòåòèê ìÿñÿëÿëÿðè èôðàò ñèéàñèëÿøäèðìÿñèíäÿí èðÿëè ýÿëìÿêäÿäèð. ßëèñà ÍèФàòûí áÿäèè, î Фöìëÿäÿí òàðèõè íÿñðèíèí þçöíÿìÿõñóñ Фÿùÿòëÿðèíäÿí áèðè ìÿùç áóðàäà ìöàñèðëèê ðóùóíóí ãàáàðûã òÿñâèðè èëÿ áàüëûäûð. Éàçû÷ûíûí åëÿ áèð ÿñÿðè éîõäóð êè, îðàäà ìöàñèðëèê ìÿñÿëÿñè äèããÿò ìÿðêÿçèíäÿ îëìàñûí, ìöàñèð╜ëèéÿ õèäìÿò åäÿí àìèëëÿðÿ àïàðûФû éåð âåðèëìÿñèí. ßëèñà ÍèФàòûí ìöàñèðëè╜éèíèí äèýÿð ÷îõ ìöùöì êîìïîíåíòè äþâðö, ìöùèòè ãàâðàìàñûíäà, ùÿéàòûí íÿáçèíè òóòìàã ìÿùàðÿòèíäÿ, òàðèõè äþâðöí ïðîáëåìëÿðèíè äÿðê åòìÿñèíäÿäèð.

Ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó, ïðîôåññîð Ùÿñÿí Ãóëèéåâ ⌠ÉàðàäûФûëûã àõòàðûøëàðû■ êèòàáûíäà äèããÿòè ìöàñèðëèê ïðîáëåìèíÿ éþíÿëäÿðÿê éàçûð: ⌠Ùÿð ùàíñû áèð éàçû÷ûíûí éàðàäûФûëûüûíäàí äàíûøàðêÿí, àäÿòÿí, îíóí ìöàñèð ùÿéàòû íåФÿ òÿäãèã åòäèéèíè, áèð ñÿíÿòêàð êèìè îíóíëà ùàíñû òåëëÿðëÿ áàüëû îëäóüóíó àéäûíëàøäûðìàã çÿðóðÿòè ìåéäàíà ÷ûõûð. Áÿçÿí éàçû÷û þçö äÿ áó ÿëàãÿëÿðèí áöòöí ìöðÿêêÿáëèéèíè âÿ ðÿíýàðÿíýëèéèíè òàì ýåíèøëèéè èëÿ òÿñÿââöðöíÿ ýÿòèðìèð.■

ßäÿáèééàòøöíàñ-àëèìèí äîüðó îëàí ìöëàùèçÿëÿðèíÿ îíó äà ÿëàâÿ åòìÿê ëàçûìäûð êè, ìöàñèðëèê ìöàñèð ìþâçóëó ÿñÿðëÿðäÿí äàùà ÷îõ òàðèõè ùàäèñÿëÿðäÿí áÿùñ åäÿí áÿäèè íöìóíÿëÿðäÿ àïàðûФû êîìïîíåíò êèìè ÷ûõûø åòìÿëèäèð. ×öíêè ÷îõ çàìàí òàðèõè ìþâçóëó ÿñÿðëÿðäÿ ÷àòûøìàéàí êåéôèééÿò ìÿùç ìöàñèðëèêëÿ áàüëû îëóð. ßëèñà ÍèФàòûí ÿñÿðëÿðèíäÿ (èñòÿð ìöàñèð, èñòÿðñÿ äÿ òàðèõè ìþâçóëó ÿñÿðëÿðèíäÿ) ìÿùç áó Фÿùÿò äèããÿòè ÷ÿêèð êè, î, äàèì ãàëäûðìûø îëäóüó ïðîáëåìèí äþâðëÿ, ìöùèòëÿ áàüëûëûüûíà, àêòóàëëûüûíà äèããÿò éåòèðèð.

Ìöàñèðëèêëÿ éàíàøû, ßëèñà ÍèФàòûí áÿäèè íÿñðèíäÿ äèããÿòè ÷ÿêÿí ìö╜╜ùöì ìÿñÿëÿëÿðäÿí áèðè òàðèõèëèê ìÿñÿëÿñèäèð. ßñÿðëÿðèíèí áþéöê ÿêñÿðèééÿòè òàðèõè ìþâçóäà ãÿëÿìÿ àëûíäûüû ö÷öí éàçû÷ûíûí éàðàäûФûëûüûíûí áó àñïåê╜╜òèíÿ òîõóíóëìàñûíà Фèääè åùòèéàФ äóéóëóð. Ìÿëóìäóð êè, òàðèõèëèê ïðîá╜╜ëåìè ÿäÿáè-íÿçÿðè ôèêèðäÿ Фèääè ìöáàùèñÿ âÿ ìöçàêèðÿëÿðÿ ñÿáÿá îëàí ìÿñÿëÿëÿðäÿíäèð. Öìóìèééÿòëÿ, òàðèõÿ ìöðàФèÿòèí áèð ÷îõ àñïåêòëÿðè ìþâ╜Фóä╜╜╜╜äóð. Éàçû÷ûëàðûí áèð ãèñìè òàðèõè ìþâçóäà éàçìàüû òàðèõèí ùÿð ùàíñû ãàðàíëûã þéðÿíèëìÿìèø äþâðöíöí, øÿõñèééÿòèíèí Фàíëàíäûðûëìàñû êèìè äÿðê åäèðëÿð. Èñòÿð äöíéà, èñòÿðñÿ äÿ ÀçÿðáàéФàí ÿäÿáèééàòûíäà áóíóí õåéëè äÿðÿФÿäÿ ÿäÿáè þðíÿéè ìþâФóääóð. Éàçû÷ûëàðûí äèýÿð ãèñìè òàðèõè äþâðÿ ìöðàФèÿòëÿ õàëãûí åòíîãðàôèê éàääàøûíû áÿðïà åòìÿê, þçöíÿ ãàéòàðìàã ìÿãñÿäè ýöäìöøëÿð. Òàðèõÿ ìöðàФèÿòèí àðõàñûíäà ðîìàíòèçì éàðàäûФûëûã ìåòîäóíóí ïðèíñèïëÿðèíäÿí èðÿëè ýÿëÿí àìèëëÿð äÿ ìþâФóääóð. Ëàêèí òàðèõÿ ìöðàФèÿòèí àðõàñûíäà ÿñàñ åòèáàðèëÿ áó ýöíöí ïðîáëåìëÿðèíè êå÷ìèøÿ ñþéêÿíÿðÿê ÿêñ åòäèðìÿê íèééÿòè äàéàíûð. ßëèñà ÍèФàòûí òàðèõè ìþâçóäà éàçäûüû ÿñÿðëÿðäÿ ìÿùç áó àìèë àïàðûФû éåð òóòóð. Îíà ýþðÿ äÿ éàçû÷ûíûí ÿñÿðëÿðè òàðèõèëèê áàõûìûíäàí àðàøäûðûëàðêÿí áó Фÿùÿò óíóäóëìàìàëûäûð.

Ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, Öçåéèð ÙàФûáûéîâ ôåíîìåíè ßëèñà ÍèФàòû äàèì äöøöíäöðìöø, î òÿêФÿ áÿäèè éàçûëàðûíäà äåéèë, åëìè-ïóáëèñèñòèê òÿäãèãàòëà╜ðûíäà äà áÿñòÿêàðà äèããÿò éåòèðìèøäèð. Ìöÿëëèôèí ⌠100 áþéöê àçÿðáàéФàíëû■ êèòàáûíäà Öçåéèð ÙàФûáÿéîâà èëê ñûðà éåð âåðèëìèø âÿ îíóí äöùàñû éöêñÿê ãèéìÿòëÿíäèðèëìèøäèð: ⌠ÀçÿðáàéФàí õàëãûíûí áèð íþìðÿëè îüëó ùå÷ øöáùÿñèç êè, Öçåéèð áÿé ÙàФûáÿéîâäóð. Éàäûìäàäûð, îíóí ùàããûíäà éàçäûüûì ùåêàéÿëÿð ñèëñèëÿñèíÿ âàõòèëÿ ⌠Õàëãûíäàí áþéöê■ àäûíû âåðìèøäèì. ÀíФàã éàðûì÷ûãëàð ÿñÿðèí áó àäëà ÷àï îëóíìàñûíà èìêàí âåðìÿäèëÿð. Ìÿí íèéÿ áèð øÿõñÿ þç äÿéÿðëÿðèíÿ, âÿçíèíÿ, ãöäðÿòèíÿ âÿ õèëãÿòèíÿ ýþðÿ ìÿíñóá îëäóüó õàëãäàí àðòûã ãèéìÿò âåðèðäèì. ×öíêè èíñàí íÿñëèí ýåíåòèê äÿéÿðëÿðèíèí ìÿФìóñóäóð.

...Öçåéèð ÙàФûáÿéîâ äàùèëÿð äàùèñè èäè. Îíóí 7 îïåðàñû, 3 îïåðåòòàñû, 3 êàíòàòàñû, 2 îðêåñòð ôàíòàçèéàñû, 2 ðîìàíñû, 20-éÿ ãÿäÿð ìàùíûñû âÿ áèð î ãÿäÿð èøëÿìÿëÿðè âÿ áàøãà áèð ÷îõ îðêåñòð ÿñÿðëÿðèíèí ùÿð åïèçîäó, ùÿð ìåëîäèéàñû, ùÿð íîòó äàùèëèê íèøàíÿñèäèð. Öçåéèð áÿéèí ýþçÿë, áÿíçÿðñèç îëìàéàí ìåëîäèéàñû éîõäóð.

... Öçåéèð ÙàФûáÿéîâóí ⌠Àðøûí ìàë àëàí■û þç-þçöíÿ ìöÿëëèôèí ÿëÿ ñàüëûüûíäà 50-éÿ ãÿäÿð äèëÿ òÿðФöìÿ îëóíóá, äöíéàíûí áöòöí áþéöê ñÿùíÿëÿðèíäÿ òàìàøàéà ãîéóëäó. Äåìÿê îëàð êè, áó 50 õàëãûí 40-à ãÿäÿðè ìÿùç ⌠Àðøûí ìàë àëàí■ ñàéÿñèíäÿ ÀçÿðáàéФàí õàëãûíûí àäûíû åøèäèá, ìþâФóäëóüóíäàí õÿáÿðäàð îëäóëàð. Þçáÿêèñòàíäà Öçåéèð áÿéÿ ⌠àüà■ äåéÿ ìöðàФèÿò åäèðäèëÿð. ÒàФèêèñòàí âÿ áèð ñûðà ÿðÿá þëêÿëÿðèíèí òåàòð ñÿùíÿñè ⌠Àðøûí ìàë àëàí■ëà à÷ûëäû. Áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð Öçåéèð ÙàФûáÿéîâó äöíéàäà ÿí êè÷èê ðóñ, ôðàíñûç, àëìàí, èòàëéàí áÿñòÿêàðëàðûíäàí ãàò-ãàò àç òàíûéûðëàð. ×öíêè õàëãûíûí ýöíäÿëèê äöøöíФÿëÿðèíäÿ ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðÿ äåìÿê îëàð êè, âàõò àéðûëìûð■

⌠Èøûã ñà÷àí èíñàí■ ïîâåñòè XIX ÿñðèí ñîí èëëÿðèíäÿ Øóøàíûí òÿñâèðè èëÿ áàøëàéûð. Îí äþðä éàøëû ýÿíФ îëàí Öçåéèð èëê äÿôÿ ýþðäöéö ⌠Ëåéëè âÿ ÌÿФíóí■ òàìàøàñûíûí òÿñèðèëÿ åâÿ òÿëÿñèð êè, ùÿìèí ÿñÿðè òàïûá îõóñóí. Ñîíðà éàçû÷û îíóí ãàðäàøû Çöëôöãàðëà 1904-Фö èëèí éàéûíäà Áàêûéà ñÿôÿðèíè òÿñâèð åäèð. Äàùà ñîíðà èñÿ àéðû-àéðû åïèçîäëàðäà áÿñòÿêàðûí þìöð éîëóíóí àéðû-àéðû ñÿùèôÿëÿðè þç ÿêñèíè òàïìûøäûð.

⌠Èøûã ñà÷àí èíñàí■ ïîâåñòèíäÿ Öçåéèð áÿéèí áèð áÿñòÿêàð êèìè ôîðìàëàøäûüû ìöùèò òÿáèè, Фàíëû òÿñâèð îëóíìóøäóð. Ëàêèí ïîâåñòèí éàçûëäûüû äþâðäÿ áÿñòÿêàðûí ùÿéàò âÿ ôÿàëèééÿòè ùàããûíäà ìÿëóìàòëàð àç îëäóüó (áóðàäà ÿñàñÿí îíóí ùÿéàò âÿ ìöáàðèçÿñèíèí ÀçÿðáàéФàí Õàëã фöìùóðèééÿòè èëÿ áàüëû äþâîðö íÿçÿðäÿ òóòóëóð), áÿçè ìÿñÿëÿëÿðèí èøûãëàíäûðûëìàñûíà èñÿ éàñàãëàð ãîéóëäóüó ö÷öí éàçû÷û äàùà ÷îõ Ñîâåò ùàêèìèééÿòè èëëÿðèíÿ àüûðëûã âåðìèøäèð.

Ïîâåñòäÿ Öçåéèð ÙàФûáÿéîâëà éàíàøû, Çöëôöãàð ÙàФûáÿéîâ, Ìöñëöì Ìàãîìàéåâ, Àñÿô Çåéíàëëû, Ìÿëåéêÿ õàíûì, Ìàùìóä ßëèéåâ âÿ áàøãà òàðèõè øÿõñèééÿòëÿðèí îáðàçëàðû éàðàäûëìûøäûð. Áóíëàðäàí áàøãà ìöÿëëèôèí éàðàòäûüû Øþëÿ, Ôàòìà õàíûì, ôóðãîí÷ó ßëèø, Ïéîòð Íèêèòè÷, Çÿùðà, ßëèáàëЮ, ÐÿФÿá âÿ áàøãà áÿäèè ñóðÿòëÿð þçöíÿìÿõñóñ Фèçýèëÿðè èëÿ éàääà ãàëûðëàð. Áóíäàí áàøãà, ïîâåñòäÿ Öçåéèð áÿé ìóñèãèñèíèí ïÿðÿñòèøêàðû îëàí Àìåðèêà ñåíàòîðóíóí îáðàçû äà äèããÿòè ÷ÿêìÿêäÿäèð. Ìÿùç áó îáðàçëà ìöêàëèìÿäÿ éàçû÷û Öçåéèð ÙàФûáÿéîâ äöùàñûíûí âÿ øÿõñèééÿòèíèí áèð ÷îõ ãàðàíëûã ìÿãàìëàðûíà àéäûíëûã ýÿòèðèð.

Õàòûðëàäàã êè, ⌠Èøûã ñà÷àí èíñàí■ ïîâåñòèíèí áèð ÷îõ ñÿùèôÿëÿðè ñÿíÿäëè-ïóáëèñèñòèê öñëóáäà éàçûëìûøäûð. лÿñÿëÿí:

⌠Öçåéèð áÿéèí ùÿéàòûíûí áÿçè àíëàðû ùÿëÿ äÿ ãàðàíëûãäûð. ÀíФàã áþéöê ñÿíÿòêàðûí áÿäèè éàðàäûФûëûüûíû âÿ ïóáëèñèñòèêàñûíû äþðä Фèëääÿ íÿøð åòäèðÿí Ãóáàä Ãàñûìîâóí õèäìÿòèíè ãåéä åòìÿìÿê îëìàç. Öçåéèð ÙàФûáÿéîâ éàðàäûФûëûüûíûí ýþðêÿìëè òÿäãèãàò÷ûñûíûí äåäèéèíÿ ýþðÿ, áþéöê áÿñòÿêàðûí ùÿëÿ éöçëÿðëÿ ïóáëèñèñòèê éàçûñû òîïëàíûá äÿðФ îëóíìàìûø ãàëûð■.

Éàõóä áàøãà áèð ïàð÷àéà íÿçÿð ñàëàã:

⌠Êîðîüëó■ îïåðàñû òàìàøàéà ãîéóëàí ýöíöí ñàáàùûñû îïåðà èíФÿñÿíÿòèìèçèí øàù ÿñÿðè åëàí îëóíäó âÿ ÿñÿð áó àäû áó ýöíÿ êèìè ñàõëàìàãäàäûð. ÀçÿðáàéФàí Äþâëÿò Àêàäåìèê Îïåðà âÿ Áàëåò Òåàòðû óçóí èëëÿð éåíè ìþâñöìÿ ⌠Êîðîüëó■ èëÿ áàøëàéûðäû. Òÿÿññöô êè, ñîí èëëÿð áó ýþçÿë ÿíÿíÿ ïîçóëóð. ÀíФàã ⌠Êîðîüëó■íóí òåàòðäàêû éåðè ÿáÿäèäèð. Áó îïåðà Öçåéèð áÿéèí ÿí ÷îõ ñåâäèéè ÿñÿðè îëóá. Òÿñàäöôè äåéèëäèð êè, î, áó îïåðàíûí Áàêûäà âÿ Ìîñêâàäà èëê òàìàøà ýåФÿëÿðè áÿðê ùÿéÿФàí êå÷èðìèøäèð■ Øöáùÿñèç êè, áó òèïëè ïóáëèñèñòèê øòðèõëÿð ïîâåñòèí áÿäèè äÿéÿðèíè, îõóíàãëûüûíû àçàëäûð. Àììà áöòþâëöêäÿ ⌠Èøûã ñà÷àí èíñàí■ ïîâåñòè Öçåéèð áÿé ÙàФû╜áÿéîâà ùÿñð åäèëìèø áÿäèè ñÿíÿò íöìóíÿëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ ëàéèãëè éåðëÿðäÿí áèðèíè òóòóð.

ъДЪАХИИЮР

1. Ãóëèéåâ Ùÿñÿí. ÉàðàäûФûëûã àõòàðûøëàðû, Áàêû, ÝÿíФëèê, 1977, 71 ñ.

2. Ãàðàéåâ Éàøàð. Ñÿùíÿìèç âÿ ìöàñèðëÿðèìèç, Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1972, 210 Я.

3. Ùöñåéíîüëó Òîôèã. Ñþç - òàðèõèí éóâàñû, Áàêû, Àçÿðíÿøð, 2000, 166 ñ.

пЕГЧЛЕ

══════════════ яПЕДХ ХЯРНПХВЕЯЙХУ ОНБЕЯРЕИюКХЯШ мХДФЮРЮ БХДМНЕ ЛЕЯРН ГЮМХЛЮЕР ОПНХГБЕДЕМХЕ ╚яХЪЧЫХИ ВЕКНБЕЙ╩,(хЬШЦ ЯЮВЮМ ХМЯЮМ) Б ЙНРНПНЛ ЦНБНПХРЯЪ Н ФХГМХ Х РБНПВЕЯРБЕ БЕКХЙНЦН юГЕПАЮИДФЮМЯЙНЦН ЙНЛОНГХРНПЮ сГЕХПЮ цЮД╜ФХАЕЙНБЮ. б ОНБЕЯРХ НРПЮФЕМЮ ФХГМЭ ЙНЛОНГХРНПЮ МЮВХМЮЪ Я ДЕРЯЙХУ КЕР, 40-Е ЦНДШ ОПНЬКНЦН ЯРНКЕРХЪ Х БОКНДЭ ДН ОНЯКЕДМХУ КЕР ФХГМХ.мСФМН НРЛЕ╜РХРЭ, ВРН ТЕМНЛЕМ сГЕХПЮ цЮДФХАЕЙНБЮ БЯЕ БПЕЛЪГЮЯРЮБКЪК ГЮДСЛШБЮРЭ╜ЯЪ юКХЯС мХДФЮРЮ, НМ СДЕКЪК БМХЛЮМХЕ ЙНЛОНГХРНПС МЕ РНКЭЙН Б ЯБНХУ КХРЕ╜ПЮ╜РСПМШУ ОПНХГБЕДЕМХЪУ, Ю РЮЙФЕ Б МЮСВМН -ОСАКХЖХЯРХВЕЯЙХУ ХЯЯКЕДНБЮМХЪУ.

══════════════ б ОНБЕЯРХ ╚яХЪЧЫХИ ВЕКНБЕЙ╩ ЕЯРЕЯРБЕММН НОХЯЮМЮ ЯПЕДЮ, ЦДЕ ТНПЛХ╜ПНБЮКЮЯЭ КХВМНЯРЭ сГЕХПАЕЙЮ ЙЮЙ ЙНЛОНГХРНП.

SСЛЛЮПИ

══════════════ аЕРwЕЕМ РЫЕ ЫХЯРНПХЗЮК ЯРНПХЕЯ НТ юКХЯЮ мХДФЮР, РЫЕ wНПЙ╚пЮДХЮМР ЛЮМ╩ (хЬШЦ ЯЮВЮМ ЮДЮЛ) РЮМЕЯ РЫЕ ЯОЕЗХЮК ОКЮЗЕ ХМ wЫХЗЫ ХЯ МЮБХЮРЕД ЮАНСР РЫЕ КХТЕ ЮМД РЫЕ ЗПЕЮРХБЕ wНПЙ НТ РЫЕ wЕКК-ЙМНwЫ ЗНЛОНЯЕП НТ юГЕПАЮХФЮМ сГЕХП ыЮФХАЕЙНБ.

══════════════ хМ РЫХЯ ЯРНПИ ЮПЕ ПЕТКЕЗРЕД МНР НМКИ РЫЕ ЯЫХКДЫННР НТ ЦПЕЮР ЯНЛОНЯЕП, АСР ЮКЯН РЫЕ ИЕЮПЯ НТ ЫХЯ КХТЕ АЕЦХММХМЦ ТПНЛ 40 РЫЕ ИЕЮПЯ НТ ОЮЯР ЗЕМРСПИ ЮМД РХКК РЫЕ КЮЯР ДЮИЯ НТ ЫХЯ ЕУХЯРЕМЗЕ.

юКХЯЮ мХДФЮР wЮЯ КНЯР ХМ РЫХМЙХМЦ ЮАНСР сГЕХП ыЮФХАЕЙНБ ЮЯ РЫЕ ОЫЕМНЛЕМНМЮМД ЮКЯН ЦЮБЕ ЮРКЕМРХНМ РН ЯНЛОНЯЕП МНР НМКИ ХМ ЫХЯ КХРЕПЮПИ ЮЗРХБХРИ, АСР ЮКЯН ХМ ЫХЯ ЯЗХЕМРХТХЗ-ОСАКХЗХЯРХЗ ХМБЕЯРХЩЮРХНМЯ.

рЫЕ ЯНЗХЕРИ wЫЕПЕ сГЕХП ыЮФХАЕЙНБ wЮЯ ТНПЛЕД ЮЯ Ю ЮЩПЕЮР ЯНЛОНЯЕПwЮЯ МЮРСПЮККИ ЮМД БХБХДКИ ДЕЯЕПХАЕД ХМ РЫЕ ЯРНПИ ╚пЮДХЮМР ЛЮМ╩.


 

рСПЮ цЮЯЮМНБЮ

бнярнй б рбнпвеярбе б. й. йчуекэаейепю


═══════════════ б КХРЕПЮРСПНБЕДЕМХХ ОПХМЪРН ЯВХРЮРЭ, ВРН РНБЮПХЫ ю.я. оСЬЙХМЮ ОН жЮПЯЙНЯЕКЭЯЙНЛС КХЖЕЧ, ОНЩР-ДЕЙЮАПХЯР бХКЭЦЕКЭЛ йЮПКНБХВ йЧУЕКЭАЕЙЕП (1797-1846) ЯНГМЮРЕКЭМН МЕ НРПЮФЮК Б ЯБНХУ НПХЕМРЮКЭМШУ ОПНХГБЕДЕМХЪУ ЯНЖХЮКЭМШУ ОПНРХБНПЕВХИ ФХГМХ. нДМЮЙН ЮМЮКХГ ЕЦН БНЯРНВМШУ ОПНХГБЕДЕМХИ ОНГБНКЪЕР ОПХИРХ Й БШБНДС, ВРН НМ МЕ НЦПЮМХВХБЮКЯЪ ОНЩРХВЕЯЙХЛ ЯНГЕПЖЮМХЕЛ ОПХПНДШ, ЯРЮПЮЪЯЭ ХЯОНДБНКЭ ДНБЕЯРХ ДН ВХРЮРЕКЕИ ТЮЙРШ, ╚НР ЙНРНПШУ БНКНЯ ДШАНЛ╩ БЯРЮЕР.

══════════════ рЮЙ, НОХЯЮМХЕ рЕПЕЙЮ С йЧУЕКЭАЕЙЕПЮ МЕЙНРНПШЛ ХЯЯКЕДНБЮРЕКЪЛ МЮОНЛХМЮЕР РЕ ЙЮБЙЮГЯЙХЕ ЯРПНЙХ ю. я. оСЬЙХМЮ Х л. ч. кЕПЛНМРНБЮ, ЦДЕ АСЬСЧЫХИ рЕПЕЙ ОПЕДЯРЮБКЕМ ЯХЛБНКНЛ АНПЭАШ Х ДБХФЕМХЪ Х ОПНРХБНОНЯРЮБКЕМ МЕОНДБХФМШЛ ЯЙЮКЮЛ, ЯЙНБШБЮЧЫХЛ ЩРС ПЕЙС. ъПЙХЛ ЯБХДЕРЕКЭЯРБНЛ ЩРНЛС ЪБКЪЕРЯЪ ЯРПНЙЮ ХГ ОНЩЛШ ╚яХПНРЙЮ╩ - ╚ДЮБХР ДЕПГМНБЕММШИ рЕПЕЙ, ЙНРНПШИ АЕЬЕМ, ПБЕР Х ПНЕР АЕПЕЦ╩ (4, Я. 132 ). яКЕДСЕР НРЛЕРХРЭ, ВРН ХЯЯКЕДНБЮРЕКХ БНЯРНВМШУ ЛНРХБНБ РБНПВЕЯРБЮ йЧУЕКЭАЕЙЕПЮ, ЙЮЙ ОПЮБХКН, НЦПЮМХВХБЮКХЯЭ ЕЦН КХПХЙНИ, ОНЩРНЛС Б МЮЯРНЪЫЕИ ПЮАНРЕ ЛШ ПЮЯЯЛНРПХЛ ХУ МЮ ОПХЛЕПЕ ЕЦН ДПЮЛЮРСПЦХХ Х ОПНГШ.

═══════════════ фЮМП ЯРХУНРБНПМНИ ДПЮЛШ ГЮМХЛЮЕР НЯНАНЕ ЛЕЯРН Б КХРЕПЮРСПМНЛ МЮЯКЕДХХ йЧУЕКЭАЕЙЕПЮ.хГБЕЯРМН, ВРН Н ДПЮЛЮРСПЦХХ КХРЕПЮРНПНБ-ДЕЙЮАПХЯРНБ БШЯЙЮГШБЮКНЯЭ ЯСФДЕМХЕ, ВРН Б ЯБНХУ РПЮЦЕДХЪУ НМХ ЯРПЕЛХКХЯЭ БНГПНДХРЭ ЙКЮЯЯХЖХГЛ МЮ ПСЯЯЙНИ ЯЖЕМЕ. нДМЮЙН ТЮЙРШ ЦНБНПЪР Н ДПСЦНЛ: йЧУЕКЭАЕЙЕП, БНЯУХЫЮЪЯЭ ОПНХГБЕДЕМХЪЛХ БЕКХЙХУ ТПЮМЖСГЯЙХУ ЙКЮЯЯХЖХЯРНБ пЮЯХМЮ, йНПМЕКЪ, лНКЭЕПЮ, НРЛЕВЮК, ВРН НМХ СЦНФДЮКХ ╚СЯКНБМШЛ ОПЮБХКЮЛ╩ юПХЯРНРЕКЪ, кЮЦЮПОЮ, аЮРРЕ. щРН МЕ ЯКСВЮИМН. дКЪ йЧУЕКЭАЕЙЕПЮ УЮПЮЙРЕПМН ЯРПЕЛКЕМХЕ ОНДВХМХРЭ ЙЮМНМШ ЙКЮЯЯХЖХГЛЮ ПНЛЮМРХВЕЯЙНЛС ДПЮЛЮРХВЕЯЙНЛС ЛХПНЯНГЕПЖЮМХЧ, ХЛЕММН НМЕДБЮ КХ МЕ ОЕПБШЛ Б пНЯЯХХ ЯРПЕЛХКЯЪ НЯБНАНДХРЭ РПЮЦЕДХЧ НР ЯЙНБШБЮЧЫХУ Е╦ НЦПЮМХВЕМХИ, ЯОНЯНАЯРБСЪ Е╦ ЯАКХФЕМХЧ Я ОПНХГБЕДЕМХЪЛХ ЦПЮФДЮМЯЙНЦН ПНЛЮМРХГЛЮ, ЕЦН НПЮРНПЯЙХЛ Х ОЮРЕРХВЕЯЙХЛ ЯРХКЕЛ. б ПЮГПЮАНРЮММНИ ХЛ РЕНПХХ ДПЮЛШ йЧУЕКЭАЕЙЕП РПЕАСЕР НР ЮБРНПЮ ХГНАПЮФЕМХЪ УЮПЮЙРЕПНБ Х МЮПНДМНЯРХ, МЮЖХНМЮКЭМНЦН ЙНКНПХРЮ ЯРПЮЯРЕИ. цКЮБМЮЪ НЯНАЕММНЯРЭ йЧУЕКЭАЕЙЕПЮ-ДПЮЛЮРСПЦЮ √ ЩРН СЦКСАКЕММЮЪ ПЮЯОНКНФЕММНЯРЭ Й ПЮЯЙПШРХЧ ХМДХБХДСЮКЭМШУ УЮПЮЙРЕПНБ. хЛЕММН ОНЩРНЛС йЧУЕКЭАЕЙЕП БЙКЧВЮЕР Б ВХЯКН ОПЕДЛЕРНБ, ДНЯРНИМШУ ХГНАПЮФЕМХЪ Б ДПЮЛЕ, Х СФЮЯМНЕ (хФНПЯЙХИ) Х НРБПЮРХРЕКЭМНЕ (ЙСОЕЖ хБЮМ), МН ОПХ ЩРНЛ АШРНБЮЪ ГЮГЕЛКЕММНЯРЭ ДКЪ МЕЦН МЕЯПЮБМЕММН МХФЕ ХГНАПЮФЕМХЪ ╚ЯРПЮЯРЕИ╩. хМРЕПЕЯМН НРЛЕРХРЭ, ВРН ДПЮЛЮ йЧУЕКЭАЕЙЕПЮ ╚хФНПЯЙХИ╩ НРМНЯХРЯЪ Й РЕЛ МЕ ЛМНЦХЛ ОПНХГБЕДЕМХЪЛ ДЕЙЮАПХЯРНБ-КХРЕПЮРНПНБ, ЙНРНПШЕ НРМНЯЪРЯЪ Й РЕЛЕ ╚КХЬМЕЦН ВЕКНБЕЙЮ╩. яКНБМН БЯРСОЮЪ Б ЯНПЕБМНБЮМХЕ Я ОХЯЮРЕКЪЛХ-ПЕЮКХЯРЮЛХ, йЧУЕКЭАЕЙЕП БШМНЯХР ЯНАЯРБЕММШИ ОПХЦНБНП ЯБЕРЯЙНЛС ЦЕПНЧ √ кЭБС хФНПЯЙНЛС, ДНОНКМЪЧЫЕЛС ОНОСКЪПМСЧ Б ПСЯЯЙНИ КХРЕПЮРСПЕ ЦЮКЕПЕЧ ╚КХЬМХУ КЧДЕИ╩. оН ЯПЮБМЕМХЧ Я ДПСЦХЛХ ОПЕДЯРЮБХРЕКЪЛХ ЩРНИ ЦЮКЕПХХ √ вЮЖЙХЛ Х нМЕЦХМШЛ, ЯБНХЛХ ЯНБПЕЛЕММХЙЮЛХ, хФНПЯЙХИ √ ВЕКНБЕЙ ЯНБЕПЬЕММН НОСЯРНЬЕММШИ, МЕ БДНУМНБКЪЕЛШИ МХЙЮЙХЛХ ХДЕИМШЛХ ХМРЕПЕЯЮЛХ. щРН МХЦХКХЯР ОСЬЙХМЯЙНИ ЩОНУХ. б ЩРНЛ ОПНХГБЕДЕМХХ йЧУЕКЭАЕЙЕП ОН-МНБНЛС, ПЕЮКХЯРХВЕЯЙХ РПЮЙРНБЮК УЮПЮЙРЕПШ Х ФХГМЕММШЕ НАЯРНЪРЕКЭЯРБЮ, ОПХВЕЛ МЕ МЮЯШЫЕММШЛ ПНЛЮМРХВЕЯЙХЛ ЪГШЙНЛ, Ю ОПНЯРНИ, ЕЯРЕЯРБЕММНИ, ПЮГЦНБНПМНИ ПЕВЭЧ. хФНПЯЙХИ ОНД ОЕПНЛ йЧУЕКЭАЕЙЕПЮ ОПЕДЯРЮЕР ОПЕЯШЫЕММШЛ ФХГМЭЧ, НОСЯРНЬЕММШЛ Х АЕГДЕЪРЕКЭМШЛ, НМ МЕЯЕР ГКН НЙПСФЮЧЫХЛ. уЮПЮЙРЕПМН, ВРН Б ЙНМЕВМНЛ ЯВЕРЕ ЮБРНП ПЮГНАКЮВЮЕР ЩРНЦН ЯБНЕЦН ЦЕПНЪ Х ОПХБНДХР ЕЦН Й ЦХАЕКХ. дКЪ РЕЛШ МЮЯРНЪЫЕИ МЮСВМНИ ПЮАНРШ БЮФМН, ВРН ПЮГНАКЮВЕМХЕ ЩРН НЯСЫЕЯРБКЪЧР КЧДХ БНЯРНВМНЦН ОПНХЯУНФДЕМХЪ √ РСПЙХ нЛЮП Х яЕХД, ОПХВЕЛ НДХМ ХГ МХУ √ яЕХД √ ЕЦН Х САХБЮЕР. нРЯЧДЮ ОНМЪРМН, ЯЙНКЭ БЮФМНЕ ЛЕЯРН Б ХДЕИМН-НАПЮГМНИ ЯХЯРЕЛЕ ДПЮЛШ ХЦПЮЕР бНЯРНЙ.

═════════════ яКЕДСЕР РЮЙФЕ НРЛЕРХРЭ, ВРН йЧУЕКЭАЕЙЕП, ПЮГНАКЮВЮЪ хФНПЯЙНЦН, МЕ ОПХАЕЦЮЕР Й ОЯХУНКНЦХВЕЯЙНЛС ЮМЮКХГС (Б ЩРНЛ НРКХВХЕ ЕЦН УСДНФЕЯРБЕММНЦН ЛЕРНДЮ, ЛЕРНДЮ ЦПЮФДЮМЯЙНЦН ПНЛЮМРХГЛЮ, НР ПЕЮКХГЛЮ кЕПЛНМРНБЮ Б ╚цЕПНЕМЮЬЕЦН БПЕЛЕМХ╩), МН ОНКЭГСЕРЯЪ ЯЮРХПНИ, ГЮАШБЮЪ, ВРН ПЮМЕЕ НЯСФДЮК ГЮ ЩРН оСЬЙХМЮ Х ЮМЦКХИЯЙНЦН ОНЩРЮ-ПНЛЮМРХЙЮ дФ. ц. аЮИПНМЮ. хГЛЕМЕМХЕ ЯБНЕЦН НРМНЬЕМХЪ Й ЯЮРХПЕ йЧУЕКЭАЕЙЕП ЛНРХБХПСЕР РЕЛ, ВРНЯЮРХПЮ ЯРЮМНБХРЯЪ ОПНДСЙРХБМНИ, ЙНЦДЮ ЯНГДЮЕР ОНЩРХВЕЯЙХИ НАПЮГ, ЙНРНПШИ, ОН ЛШЯКХ ОНЩРЮ-ДЕЙЮАПХЯРЮ, ╚СМХГХЬЭ КХЬЭ РНЦДЮ, ЙНЦДЮ НМЮ АСДЕР ЯКСФХРЭНДМНИ НДЕФДНЧ Й ОПХЙПШРХЧ МЮЦНРШ ЯСУНИ ХЯРХМШ, ЙЮЙ, МЮОПХЛЕП, Б ОНЩГХХ ДХДЮЙРХВЕЯЙНИ╩ (1, Р. 2, Я. 749).

═══════════ нЯНАЕММНЯРЭЧ ЯРХКЪ ╚хФНПЯЙНЦН╩ ЪБКЪЕРЯЪ ЯМХФЕМХЕ, Ю ГЮВЮЯРСЧ ОНКМНЕ ЯМЪРХЕ БШЯНЙНЦН, ОЮТНЯМНЦН, ╚ОКЮЛЕММНЦН╩ МЮВЮКЮ. дЕИЯРБХЕ ОПНХГБЕДЕМХЪ ПЮГБНПЮВХБЮЕРЯЪ С ОНДМНФХЪ юТНМЮ, ЦДЕ хФНПЯЙХИ НЙЮГШБЮЕРЯЪБ КЮЦЕПЕ ОНБЯРЮМЖЕБ. цЕПНХЙЮ ОПНХГБЕДЕМХЪ ОНДВЕПЙХБЮЕРЯЪ НАПЮГЮЛХ ЛСЯСКЭЛЮМ яЕХДЮ Х нЛЮПЮ, РСПЙНБ ОН МЮЖХНМЮКЭМНЯРХ.пЕВЭ нЛЮПЮ МЮОНЛХМЮЕР РНР ДХТХПЮЛАХВЕЯЙХИ ЯРХКЭ, ЙНРНПШИ АШК ЯРНКЭ УЮПЮЙРЕПЕМ КХПХЙЕ йЧУЕКЭАЕЙЕПЮ ОПЕДДЕЙЮАПХЯРЯЙНЦН ОЕПХНДЮ:

═════════════ ═══════щТЕМДХ, АКХГЙН, МН ГЮ ЙПЮИ НАГНПЮ

═══════════════ яЙЮРХКНЯЭЯНКМЖЕ, МЕРНОШПЭ

════════════ ═══бНР БШКЕРЕК ХГ ЯСЛПЮВМНЦН АНПЮ;

═══════════════ мЕ ПЮМН, НРДНУМЕЛ; АКЕЯМЕР ГЮПЪ┘

═══════════════ щТЕМДХ, АНФХИ ЛХП, ЯЙЮФС РЕАЕ, ОПЕЙПЮЯЕМ!

═══════════════ бШ, ТПЮМЙХ, ЛСДПШ; Ъ УНРЕК ЯОПНЯХРЭ РЕАЪ:

═══════════════ дКЪ НДМНЦН КХ СЙПЮЬЕМХЪ

═══════════════ бЯЕ ЩРХ РНВЙХ, ЩРХ ГБЕМЭЪ,

═══════════════ гКЮРНЕ БНИЯЙН ГБЕГД ЮККЮУ

═══════════════ пЮЯЯШОЮК Б ЯХМХУ МЕАЕЯЮУ?

═══════════════ хКХ ФЕ ЮМЦЕКНБ Х ДСЬ АКЮФЕММШУ МНВХ?

═══════════════ ю ЛНФЕР, ЩРН ЯРЮДН РН,

═══════════════ йНРНПНЦН ЕЫ╦ МЕ ЯНЯВХРЮК МХЙРН,

════ ═══════════рЕ НБЖШ, ЙНХУ ОЮЯРШПХ √ ОПНПНЙХ

═══════════════ б ЩДЕЛЯЙХУ ОЮФХРЪУ ОЮЯСР?

═══════════════ мЕ ЯБЕР КХ ПЮДНЯРХ МЕГЮУНДХЛНИ РСР?

═══════════════ мЕ РСР КХ ФХГМЕММШЕ РНЙХ? (1, Р.2, Я. 436).

б ХМНЛ ЙКЧВЕ ЯРПНХРЯЪ ПЕВЭ ДПСЦНЦН РСПЙЮ √ яЕХДЮ:

═══════ ════════н лЮЦНЛЕР! мЮО